મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.101

ન વિજ્ઞાનમયો ઽર્થો ઽસ્તિ ન બાહ્યો નાપિ શૂન્યતા ।
વેદનામાત્રસારત્વાદ્ યથાવિત્ સો ઽર્થ ઉચ્યતે ॥

દ્રવત્વં સલિલસ્યેવ વિદો વિત્ત્વમ્ અકારણમ્ ।
ખાત્મ નિત્યમ્ અનન્તં તદ્ યથાસ્થિતમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદાભાવતસ્ સ્વત્વભાવયોઃ ।
અસત્તા તેન ન પરે સત્ત્વભાવવ્યવસ્થિતિઃ ॥

યદિ કારણતાપત્તિયોગ્યં શાન્તં પરં ભવેત્ ।
અનિઙ્ગનમ્ અનાભાસમ્ અપ્રતર્ક્યં કથં ભવેત્ ॥

અતો ન કારણં નૈવ બીજં બ્રહ્મ કદાચન ।
કાર્યસ્ય કસ્યચિન્ નામ તેન સર્ગો ન વિદ્યતે ॥

ન ચાન્યથોપપત્તિર્ હિ સર્ગસ્યાસ્યોપપદ્યતે ।
ચિન્માત્રકાદ્ ઋતે તસ્માજ્ જડસ્ સર્ગો ન વિદ્યતે ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિત્ તચ્ ચિદ્ઘનમ્ અવેધિતમ્ ।
અસમ્ભવજ્જગચ્છબ્દશબ્દાર્થરસરઞ્જનમ્ ॥

કાર્યં ન કારણાભાવાત્ પદાર્થ ઉપપદ્યતે ।
દ્વિત્વૈક્યાદ્યાત્મકં વ્યોમપુષ્પવત્ સ્વાનુભૂતિતઃ ॥

વસ્તુ નાશૈકનિષ્ઠત્વાન્ ન ચાજમ્ ઉપપદ્યતે ।
ઉપલમ્ભે ધ્રુવો નાશો જન્મ નષ્ટસ્ય ચ ધ્રુવમ્ ॥

અથ વૈનં સદા સન્તં નિત્યં નષ્ટં ચ વેત્સિ વા ।
પદાર્થૌઘં તદ્ એષો ઽર્થ એકરૂપો ઽત્ર કિં વ્યથા ॥

ઉપલમ્ભસ્ તુ યશ્ ચાયં સા ચિત્તત્ત્વચમત્કૃતિઃ ।
ચિત્તત્ત્વમાત્રસત્તાસ્તિ દ્વિત્વમ્ ઐક્યં ચ નાસ્ત્ય્ અલમ્ ॥

અતઃ પદાર્થસત્તાયા અભાવે સતિ ભૂપતે ।
અસમ્ભવે ભાવનસ્ય નાહન્તાભાવનાસ્તિ તે ॥

અહમ્ભાવાસમ્ભવતશ્ ચિત્તમ્ અન્યત્ કિમ્ ઉચ્યતે ।
ઇતિ ચિત્તમ્ અહંરૂપં નાસ્ત્ય્ અતો ભવ વિન્નભઃ ॥

નિર્વાસનશ્ શાન્તમના મૌની પરનભોમયઃ ।
સદેહો વા વિદેહો વા ભવ સ્થાયી ચલો ઽથ વા ॥

સર્વત્વાચ્ છુદ્ધવિદ્દૃષ્ટેઃ પદાર્થાભાવસિદ્ધિતઃ ।
ભાવનાભાવતશ્ ચિત્તે નાસ્ત્ય્ એવાહમ્ અતશ્ શિવમ્ ॥

સર્વં બ્રહ્મેતિ વેદાર્થભાવનાદ્ અનુભૂતિતઃ ।
ચેતિતાર્થૈકસત્યત્વાચ્ ચિત્તં નામ ન વિદ્યતે ॥

તેનાસિ નિર્મલમ્ અકારણમ્ આદિમુક્તં તદ્ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ અશેષમ્ અનેકમ્ એકમ્ ।
શૂન્યં વિનામયમ્ અસત્ સદ્ અનાદિમધ્યં સર્વં ન કિઞ્ચિદ્ અપિ ચાસ્સ્વ યથાસ્થિતં સત્ ॥