મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.93

એતાનિ તાનિ પ્રોક્તાનિ ત્વયા બીજાનિ માનદ ।
કતમસ્ય પ્રયોગેણ શીઘ્રં તત્ પ્રાપ્યતે પદમ્ ॥

એતેષાં દુઃખબીજાનાં પ્રોક્તં યદ્ યન્ મયોત્તરમ્ ।
તસ્ય તસ્ય પ્રયોગેણ શીઘ્રમ્ આસાદ્યતે પદમ્ ॥

સત્તાસામાન્યકોટિસ્થે ઝગિત્ય્ એવ પદે યદિ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન બલાત્ સન્ત્યજ્ય વાસનાઃ ॥

સ્થિતિં બધ્નાસિ તત્ત્વજ્ઞ ક્ષણમ્ અપ્ય્ અક્ષયાત્મિકામ્ ।
ક્ષણે ઽસ્મિન્ન્ એવ તત્ સાધુ પદમ્ આસાદયસ્ય્ અલમ્ ॥

સત્તાસામાન્યરૂપે વા કરોષિ સ્થિતિમ્ અઙ્ગ ચેત્ ।
તત્ કિઞ્ચિદધિકેનેહ યત્નેનાપ્નોષિ તત્ પદમ્ ॥

સંવિત્તત્ત્વે કૃતજ્ઞાનો યદિ તિષ્ઠસિ વાનઘ ।
તદ્ યત્નેનાધિકેનોચ્ચૈર્ આસાદયસિ તત્ પદમ્ ॥

સંવેદ્યે કેવલે ધ્યાનં ન સમ્ભવતિ રાઘવ ।
સર્વત્ર સમ્ભવાદ્ અસ્યાસ્ સંવિત્તેર્ એવ સર્વદા ॥

યચ્ ચિન્તયસિ યદ્ યાસિ યત્ તિષ્ઠસિ કરોષિ વા ।
તત્ર તત્ર સ્થિતા સંવિત્ સંવિદ્ એવ તદ્ એવ વા ॥

વાસનાસમ્પરિત્યાગે યદિ યત્નં કરોષિ વા ।
તત્ તે શિથિલતાં યાન્તિ સર્વાધિવ્યાધયઃ ક્ષણાત્ ॥

પૂર્વેભ્યસ્ તુ પ્રયત્નેભ્યો વિષમો ઽયં હિ સંસ્મૃતઃ ।
દુસ્સાધો વાસનાત્યાગસ્ સુમેરૂન્મૂલનાદ્ અપિ ॥

યાવદ્ વિલીનં ન મનો ન તાવદ્ વાસનાક્ષયઃ ॥

તત્ત્વજ્ઞાનં મનોનાશો વાસનાક્ષય એવ ચ ।
મિથઃ કારણતાં ગત્વા દુસ્સાધાનિ સ્થિતાન્ય્ અતઃ ॥

તસ્માદ્ રાઘવ યત્નેન પૌરુષેણ વિવેકિના ।
ભોગેચ્છાં દૂરતસ્ ત્યક્ત્વા ત્રયમ્ એતત્ સમાશ્રયેત્ ॥

સર્વ એતે સમં યાવન્ ન સ્વભ્યસ્તા મુહુર્ મુહુઃ ।
તાવન્ ન પદસમ્પ્રાપ્તિર્ ભવત્ય્ અપિ સમાશતૈઃ ॥

વાસનાક્ષયવિજ્ઞાનમનોનાશા મહામતેઃ ।
સમકાલં ચિરાભ્યસ્તા ભવન્તિ ફલદા મુનેઃ ॥

એકૈકશો નિષેવ્યન્તે યદ્ય્ એતે ચિરમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
તન્ ન સિદ્ધિં પ્રયચ્છન્તિ મન્ત્રાશ્ શકલિતા ઇવ ॥

ચિરકાલોપચરિતા અપ્ય્ એતે સુધિયો ઽપિ ચ ।
એકશઃ પરમ્ અભ્યેતું ન શક્તાસ્ સૈનિકા ઇવ ॥

સમમ્ ઉદ્યોગમ્ આનીતાસ્ સન્ત એતે હિ ધીમતા ।
સમ્સારારિં નિકૃન્તન્તિ મૂલાદ્ અપિ ભટા ઇવ ॥

વાસનાક્ષયવિજ્ઞાનમનોનાશાઃ પ્રયત્નતઃ ।
સમં સેવ્યાસ્ તવ ચિરં તેન તાત ન તપ્યસે ॥

ત્રિભિર્ એભિશ્ ચિરાભ્યસ્તૈર્ હૃદયગ્રન્થયો દૃઢાઃ ।
નિશ્શેષમ્ એવ ત્રુટ્યન્તિ બિસચ્છેદાદ્ ગુણા ઇવ ॥

જન્માન્તરશતાભ્યસ્તા રામ સંસારસંસ્થિતિઃ ।
સા ચિરાભ્યાસયોગેન વિના ન ક્ષીયતે ક્વચિત્ ॥

ગચ્છઞ્ શૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રંસ્ તિષ્ઠઞ્ જાગ્રત્ સ્વપન્ સદા ।
શ્રેયસે પરમાયાસ્ય ત્રયસ્યાભ્યાસવાન્ ભવ ॥

વાસનાસમ્પરિત્યાગસમં પ્રાણનિરોધનં ।
વિદુસ્ તત્ત્વવિદસ્ તસ્માત્ તદ્ અપ્ય્ એવં સમાહરેત્ ॥

વાસનાસમ્પરિત્યાગાચ્ ચિત્તં ગચ્છત્ય્ અચિત્તતામ્ ।
પ્રાણસ્પન્દનિરોધાચ્ ચ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

પ્રાણાયામદૃઢાભ્યાસૈર્ યુક્ત્યા ચ ગુરુદત્તયા ।
આસનાસનયોગેન પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

સમ્યગ્જ્ઞાનવિલાસેન જગદ્વસ્તુષ્વ્ અનાસ્થયા ।
યથાભૂતાર્થદર્શિત્વાદ્ વાસના ન પ્રવર્તતે ॥

અદાવ્ અન્તે ચ વસ્તૂનામ્ અવિસંવાદિ યત્ સ્થિરમ્ ।
રૂપં તદ્દર્શનં જ્ઞાનં ક્ષીયતે તેન વાસના ॥

નિસ્સઙ્ગં વ્યવહારિત્વાદ્ ભવભાવનવર્જનાત્ ।
શરીરે નાશદર્શિત્વાદ્ વાસના ન પ્રવર્તતે ॥

સંશાન્તે પવનસ્પન્દે યથા પાંસુર્ નભસ્તલે ।
વાસનાવિભવે નષ્ટે ન ચિત્તં સમ્પ્રવર્તતે ॥

યઃ પ્રાણપવનસ્પન્દશ્ ચિત્તસ્પન્દસ્ સ એવ હિ ।
તસ્માજ્ જગન્તિ જાયન્તે પાંસવો ઽવકરાદ્ ઇવ ॥

પ્રાણસ્પન્દજયો યત્નઃ કર્તવ્યો ધીમતોચ્ચકૈઃ ।
ઉપવિશ્યોપવિશ્યૈકચિત્તકેન મુહુર્ મુહુઃ ॥

અથ વૈનં ક્રમં ત્યક્ત્વા ચિત્તાક્રમણમ્ એવ ચેત્ ।
રોચતે તે તદ્ આપ્નોષિ કાલેન બહુના પદમ્ ॥

ન શક્યતે મનો જેતું વિના યુક્તિમ્ અનિન્દિત ।
અઙ્કુશેન વિના મત્તં યથા દુષ્ટમતઙ્ગજમ્ ॥

અધ્યાત્મવિદ્યાધિગમસ્ સાધુસઙ્ગમ એવ ચ ।
વાસનાસમ્પરિત્યાગઃ પ્રાણસ્પન્દનિરોધનમ્ ॥

એતાસ્ તા યુક્તયઃ પુષ્ટાસ્ સન્તિ ચિત્તજયે કિલ ।
યાભિસ્ તજ્ જીયતે ક્ષિપ્રં ધારાભિર્ ઇવ ભૂરજઃ ॥

સતીષુ યુક્તિષ્વ્ એતાસુ હઠાન્ નિયમયન્તિ યે ।
ચેતસ્ તે દીપમ્ ઉત્સૃજ્ય વિનિઘ્નન્તિ તમો ઽઞ્જનૈઃ ॥

વિમૂઢાઃ કર્તુમ્ ઉદ્યુક્તા યે હઠાચ્ ચેતસો જયમ્ ।
તે નિબધ્નન્તિ નાગેન્દ્રમ્ ઉન્મત્તં બિસતન્તુભિઃ ॥

ચિરં ચિત્તસ્ય માદૂરં સંસ્થિતં સ્વશરીરકમ્ ।
શોધયન્તિ સમુત્સૃજ્ય યુક્તિં યે તાન્ હતાન્ વિદુઃ ॥

ભયાદ્ ભયમ્ ઉપાયાન્તિ ક્લેશાત્ ક્લેશં વ્રજન્તિ તે ।
નિર્વૃતિં નાધિગચ્છન્તિ દુર્ભગા ઇવ જન્તવઃ ॥

કાલં તીર્થતપોદાનયજ્ઞદેવાર્ચનભ્રમૈઃ ।
ચિરમ્ આધિશતોપેતાઃ ક્ષપયન્તિ મૃગા ઇવ ॥

ભ્રમન્તિ ગિરિકૂટેષુ ફલપલ્લવભોજિનઃ ।
મુગ્ધમુગ્ધધિયો ભીતા વરાકા હરિણા ઇવ ॥

મતિર્ આલૂનશીર્ણાઙ્ગી તદીયા પેલવાઙ્ગિકા ।
ન ક્વચિદ્ યાતિ વિશ્વાસં મૃગી ગ્રામગતા યથા ॥

કલ્લોલવલિતં ચેતસ્ તેષાં જડજવાહૃતમ્ ।
પ્રોહ્યતે પ્રપતદ્ દૂરં તૃણં ગિરિનદીષ્વ્ ઇવ ॥

આત્મતત્ત્વં વિધિવશાત્ કદાચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ તે ।
દુઃખદોષદશાદિગ્ધા વિદન્તિ ન વિદન્તિ વા ॥

આગમાપાયિનો નિત્યા નરકસ્વર્ગમાનુષૈઃ ।
પાતોત્પાતકરાકારા નીયન્તે કન્દુકા ઇવ ॥

તતો ગચ્છન્તિ નરકં તતસ્ સ્વર્ગમ્ ઇહૈવ વા ।
આવૃત્તિભિર્ વિવર્તન્તે સરિતીવ તરઙ્ગકાઃ ॥

તસ્માદ્ એતાઃ પરિત્યજ્ય દુર્દૃષ્ટી રઘુનન્દન ।
શુદ્ધાં સંવિદમ્ આશ્રિત્ય વીતરાગસ્ સ્થિરો ભવ ॥

જ્ઞાનવાન્ એવ સુખભાગ્ જ્ઞાનવાન્ એવ જીવતિ ।
જ્ઞાનવાન્ એવ બલવાંસ્ તસ્માજ્ જ્ઞાનમયો ભવ ॥

સંવેદ્યવર્જિતમ્ અનુત્તમમ્ આદ્યમ્ એકં સંવિત્પદં વિકલનં કલયન્ મહાત્મન્ ।
હૃદ્ય્ એવ તિષ્ઠ કલનારહિતઃ ક્રિયાં તુ કુર્વન્ન્ અકર્તૃપદમ્ એષ્ય્ અસમોદિતશ્રીઃ ॥