મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.9

ઇતિ સિદ્ધગણોદ્ગીતા ગીતાશ્ શ્રુત્વા મહીપતિઃ ।
વિષાદમ્ આજગામાશુ ભીરૂ રણરવાદ્ ઇવ ॥

જગામ પરિવારં સ્વમ્ આકર્ષન્ સ્વગૃહં પ્રતિ ।
સ્વતીરવૃક્ષાનુસૃતઃ પ્રાવૃડોઘ ઇવાર્ણવમ્ ॥

પરિવારમ્ અશેષેણ વિસર્જ્યાત્ર સ્વમ્ આલયમ્ ।
એક એવારુરોહાગ્ર્યં ગૃહમ્ અર્ક ઇવાચલમ્ ॥

તતઃ પ્રોડ્ડયનાલોલખગપક્ષતિચઞ્ચલાઃ ।
આલોકયંલ્ લોકગતીર્ વિલલાપેદમ્ આતુરઃ ॥

હા કષ્ટમ્ અતિકષ્ટાસુ લોકલોલદશાસ્વ્ અયમ્ ।
પાષાણેષ્વ્ ઇવ પાષાણ આલુઠામિ બલાદ્ અલમ્ ॥

અપર્યન્તસ્ય કાલસ્ય કો ઽપ્ય્ અંશો જીવ્યતે મયા ।
તસ્મિન્ ભાવં નિબધ્નામિ ધિઙ્ મામ્ અધમચેતસમ્ ॥

કિયન્માત્રમ્ ઇદં નામ રાજ્યમ્ આજીવિતં મમ ।
કિમ્ એતેન વિના દુઃખં તિષ્ઠામિ હતધીર્ યથા ॥

આદાવ્ અન્તે ઽપ્ય્ અનન્તો ઽહં મધ્યે પેલવજીવિતઃ ।
બાલશ્ ચિત્રેન્દુનેવાહં કિં મુધા ધૃતિમાન્ સ્થિતઃ ॥

પ્રપઞ્ચરચિતેનાયમ્ ઇન્દ્રજાલેન જાલિના ।
હા કષ્ટમ્ અભિમુહ્યામિ કેનાસ્મિ પરિમોહિતઃ ॥

યદ્ વસ્તુ યચ્ ચ વા રમ્યં યદ્ ઉદારમ્ અકૃત્રિમમ્ ।
કિઞ્ચિત્ તદ્ ઇહ નાસ્ત્ય્ એવ કિંનિષ્ઠેયં ધૃતિર્ મમ ॥

દૂરસ્થમ્ અપ્ય્ અદૂરસ્થં યન્ મે મનસિ વર્તતે ।
ઇતિ નિર્ણીય બાહ્યે ઽર્થે ભાવનાં સન્ત્યજામ્ય્ અહમ્ ॥

લોકાજવઞ્જવીભાવસ્ સલિલાવર્તભઙ્ગુરઃ ।
દૃષ્ટો ઽદ્યાપિ હિ દુઃખાય કેયમ્ આસ્થા સુખં પ્રતિ ॥

પ્રત્યબ્દં પ્રતિમાસં ચ પ્રત્યહં ચ પ્રતિક્ષણમ્ ।
સુખાનિ દુઃખવિદ્ધાનિ દુઃખાનિ તુ પુનઃ પુનઃ ॥

પુનઃ પુનઃ પરામૃષ્ટં દૃષ્ટં પૃષ્ટં નિભાલિતમ્ ।
અતુચ્છં ન તદ્ અસ્તીહ સતાં યત્રાસ્તુ સંસ્થિતિઃ ॥

અદ્ય યે મહતાં મૂર્ધ્નિ તે દિનૈર્ નિપતન્ત્ય્ અધઃ ।
હતચિત્ત મહત્તાયાં કૈષા વિશ્વસ્તતા તવ ॥

અરજ્જુર્ એવ બદ્ધો ઽહમ્ અપઙ્કો ઽસ્મિ કલઙ્કિતઃ ।
પતિતો ઽસ્મ્ય્ ઉપરિસ્થો ઽપિ હા મમાત્મન્ હતા સ્થિતિઃ ॥

કસ્માદ્ અકસ્માન્ મોહો ઽયમ્ આગતો ધીમતો ઽપિ મે ।
અસિતઃ પિહિતાલોકો ભાસ્કરાગ્રમ્ ઇવામ્બુદઃ ॥

ક ઇમે મે મહાભોગાઃ ક ઇમે મમ બન્ધવઃ ।
બાલો ભૂતભયેનેવ શઙ્કે કેનાહમ્ આકુલઃ ॥

સ્વયમ્ એવ નિબધ્નામિ જરામરણકારિણીમ્ ।
કિમ્ ઇમામ્ અહમ્ અર્થેષુ ધૃતિમ્ ઉદ્વેગભારિણીમ્ ॥

યાતુ તિષ્ઠતુ વા સમ્પન્ મમૈનાં પ્રતિ કો ગ્રહઃ ।
બુદ્બુદશ્રીર્ ઇવૈષા હિ મિથ્યૈવેત્થમ્ ઉપસ્થિતા ॥

તે મહાવિભવા ભોગાસ્ તે સન્તસ્ સ્નિગ્ધબાન્ધવાઃ ।
સર્વં સ્મૃતિપથં પ્રાપ્તં વર્તમાને ઽપિ કા ધૃતિઃ ॥

ક્વ ધનાનિ મહીપાનાં બ્રહ્મણાં ક્વ જગન્તિ વા ।
પ્રાક્તનાનિ પ્રયાતાનિ કેયં વિશ્વસ્તતા મમ ॥

ગલિતાનીન્દ્રલક્ષાણિ બુદ્બુદાનીવ વારિણિ ।
માં જીવિતનિબદ્ધાશં વિહસિષ્યન્તિ સાધવઃ ॥

કોટયો બ્રહ્મણાં યાતા ગતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
પ્રયાતાઃ પાંસુવદ્ ભૂપાઃ કા ધૃતિર્ મમ જીવિતે ॥

સંસારરાત્રિદુસ્સ્વપ્ને શૂન્યે દેહમયે ભ્રમે ।
આસ્થાં ચેદ્ અનુબધ્નામિ તન્ મામ્ અસ્તુ ધિગ્ અસ્થિતિમ્ ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇતિ વ્યર્થમ્ ઉત્થિતાસત્સ્વરૂપિણા ।
અહઙ્કારપિશાચેન કિમ્ અજ્ઞવદ્ અહં હતઃ ॥

હૃતં હૃતમ્ ઇદં કસ્માદ્ આયુર્ આયતયાનયા ।
પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યામિ સૂક્ષ્મયા કાલલેખયા ॥

પાદપીઠીકૃતેશાનાશ્ શાર્ઙ્ગિક્રીડનકન્દુકાઃ ।
કાલકાપાલિના ગ્રસ્તાઃ કિમ્ આસ્થે મયિ વલ્ગસિ ॥

અજસ્રમ્ ઉપયાન્ત્ય્ એતે યાન્તિ ચાદ્યાપિ વાસરાઃ ।
અવિનષ્ટૈકસદ્વસ્તુર્ દૃષ્ટો નાદ્યાપિ વાસરઃ ॥

સારસાસ્ સરસીવૈતે સર્વસ્મિઞ્ જનચેતસિ ।
ભોગા એવ સ્ફુરન્ત્ય્ અન્તર્ નાતુચ્છપદદૃષ્ટયઃ ॥

કષ્ટાત્ કષ્ટતરં પ્રાપ્તો દુઃખાદ્ દુઃખતરં ગતઃ ।
અદ્યાપિ ન વિરક્તો ઽસ્મિ હા ધિઙ્ મામ્ અધમાશયમ્ ॥

યેષુ યેષુ દૃઢાબદ્ધા ભાવના દૃઢવસ્તુષુ ।
તાનિ તાનિ વિનષ્ટાનિ દૃષ્ટાનિ કિમ્ ઇહોત્તમમ્ ॥

યન્ મધ્યે યચ્ ચ પર્યન્તે યદ્ આપાતે મનોરમમ્ ।
સર્વમ્ એવાપવિત્રં તદ્ વિનાશામેધ્યદૂષિતમ્ ॥

યેષુ યેષુ પદાર્થેષુ ધૃતિં બધ્નાતિ માનવઃ ।
તેષુ તેષ્વ્ એવ તસ્યાશુ દૃષ્ટો દુઃખોદયો ભૃશમ્ ॥

શ્વશ્ શ્વઃ પાપીયસીમ્ એવ શ્વશ્ શ્વઃ ક્રૂરતરામ્ અપિ ।
શ્વશ્ શ્વઃ ખેદકરીમ્ એતિ દશામ્ ઇહ જડો જનઃ ॥

અજ્ઞાનોપહતો બાલ્યે યૌવને મદનાહતઃ ।
શેષે કલત્રચિન્તાર્તઃ કિં કરોતુ કદા જડઃ ॥

આગમાપાયવિરસં દશાવૈષમ્યદૂષિતમ્ ।
અસારસારં સંસારં કિં ન પશ્યતિ મન્મતિઃ ॥

રાજસૂયાશ્વમેધાદ્યૈર્ ઇષ્ટ્વા યજ્ઞશતૈર્ અપિ ।
મહાકલ્પાત્ કમ્ અપ્ય્ અંશં સ્વર્ગં આપ્નોતિ નાધિકમ્ ॥

કો ઽસૌ સ્વર્ગે ઽસ્તિ ભૂમૌ વા પાતાલે વા પ્રદેશકઃ ।
ન યત્રાભિદ્રવન્ત્ય્ એતા દુર્ભ્રમર્ય ઇવાપદઃ ॥

નિજચેતોબિલવ્યાલાશ્ શરીરસ્થલપલ્લવાઃ ।
આધયો વ્યાધયશ્ ચૈતે નિવાર્યન્તે કથં કિલ ॥

સત્યે ઽસત્તા સ્થિતા મૂર્ધ્નિ મૂર્ધ્નિ રમ્યેષ્વ્ અરમ્યતા ।
સુખેષુ મૂર્ધ્નિ દુઃખાનિ કિમ્ એકં સંશ્રયામ્ય્ અહમ્ ॥

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ પ્રાકૃતાઃ ક્ષુદ્રજન્તવઃ ।
ધરા તૈર્ એવ નીરન્ધ્રા દુર્લભાસ્ સાધુસાધવઃ ॥

નીલોત્પલાલિનયનાઃ પરમપ્રેમભૂષણાઃ ।
હાસાયૈવ વિલાસિન્યઃ ક્ષણભઙ્ગિતયા સ્થિતાઃ ॥

યેષાં નિમેષણોન્મેષૈર્ જગતાં પ્રલયોદયૌ ।
તાદૃશાઃ પુરુષા યાતા માદૃશાં ગણનૈવ કા ॥

સન્તિ રમ્યતરાદ્ રમ્યાસ્ સુસ્થિરાદ્ અપિ ચ સ્થિરાઃ ।
ચિન્તાપર્યવસાનેયં પદાર્થશ્રીઃ કિમ્ ઈદૃશી ॥

સમ્પદશ્ ચ વિચિત્રા યાસ્ તાશ્ ચેચ્ ચિત્તેન સમ્મતાઃ ।
તત્ તા અપિ મહારમ્ભા મન્યે નૂનં મહાપદઃ ॥

આપદો ઽપિ વિચિત્રા યાસ્ તાશ્ ચેન્ મનસિ સમ્મતાઃ ।
તત્ તા અપિ મહારમ્ભા મન્યે સકલસમ્પદઃ ॥

મનોમાત્રવિવર્તે ઽસ્મિઞ્ જગત્ય્ અબ્બિન્દુભઙ્ગુરે ।
મમેદમ્ ઇત્ય્ અપૂર્વૈવ કુતસ્ ત્વ્ અક્ષરમાલિકા ॥

કાકતાલીયયોગેન સમ્પન્નાયાં જગત્સ્થિતૌ ।
ધૂર્તેન કલ્પિતા વ્યર્થં હેયોપાદેયભાવનાઃ ॥

ઇયત્તાચ્છિન્નરૂપાસુ સુખનામ્નીષુ દૃષ્ટિષુ ।
કાસ્વ્ એતાસ્વ્ અનુષક્તો ઽસ્મિ પતઙ્ગો ઽગ્નિશિખાસ્વ્ ઇવ ॥

વરમ્ એકાન્તદાહેષુ લુઠિતં રૌરવાગ્નિષુ ।
ન ત્વ્ આલૂનવિશીર્ણાસુ સ્થિતિસ્ સંસારવૃત્તિષુ ॥

સંસાર એવ દુઃખાનાં સીમાન્તઃ કિલ કથ્યતે ।
તન્મધ્યપતિતેનેહ સુખમ્ આસાદ્યતે કથમ્ ॥

અકૃત્રિમમહાદુઃખે સંસારે યે વ્યવસ્થિતાઃ ।
ત એતે ઽન્યાનિ દુઃખાનિ જાનતે મધુરાણ્ય્ અલમ્ ॥

અહમ્ અપ્ય્ આધિમાન્ કષ્ટં કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતૈઃ ।
અજ્ઞૈર્ એવાગતસ્ સામ્યમ્ અપરામૃષ્ટવસ્તુભિઃ ॥

સહસ્રાઙ્કુરશાખાત્મફલપલ્લવશાલિનઃ ।
અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મનોમૂલમયો ઽઙ્કુરઃ ॥

સઙ્કલ્પમ્ એવ તં મન્યે સઙ્કલ્પોપશમેન તત્ ।
શોષયામિ યથા શોષમ્ એતિ સંસારપાદપઃ ॥

આકારમાત્રરમ્યાસુ મનોમર્કટવૃત્તિષુ ।
પરિજ્ઞાતાસ્વ્ ઇહાદ્યૈવ ન રમે નીરસાસ્વ્ અહમ્ ॥

આશાપાશશતપ્રોતાઃ પાતોત્પાતોપતાપદાઃ ।
સંસારવૃત્તયો ભુક્તા ઇદાનીં વિરમામ્ય્ અહમ્ ॥

હા હતો ઽસ્મિ વિનષ્ટો ઽસ્મિ મૃતો ઽસ્મીતિ પુનઃ પુનઃ ।
શોચિતે ગત એવાહમ્ ઇદાનીં નાનુરોદિમિ ॥

પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ પ્રહૃષ્ટો ઽસ્મિ દૃષ્ટશ્ ચૌરો મયાત્મનઃ ।
મનોનામા નિહન્મ્ય્ એનં મનસાસ્મિ ચિરં હતઃ ॥

એતાવન્તમ્ ઇમં કાલં મનોમુક્તાફલં મમ ।
અવિદ્ધમ્ આસીદ્ અધુના વિદ્ધં તુ ગુણમ્ અર્હતિ ॥

મનસ્તુષારકણકો વિવેકાર્કાતપેન મે ।
ચિરનિર્વૃતયે નૂનમ્ અચિરાલ્ લયમ્ એષ્યતિ ॥

વિબુધૈસ્ સાધુભિસ્ સિદ્ધૈર્ અહં સાધુ પ્રબોધિતઃ ।
આત્માનમ્ અનુગચ્છામિ પરમાનન્દસાધનમ્ ॥

આત્માનં મણિમ્ એકાન્તે લબ્ધ્વૈવાલોકયન્ સુખમ્ ।
તિષ્ઠામ્ય્ અસ્તમિતાન્યેહશ્ શરદીવામલો ઽમ્બુદઃ ॥

અયમ્ અહમ્ ઇદમ્ એવ તન્ મમેતિ સ્ફુરિતમ્ અપાસ્ય બલાદ્ અસત્યમ્ અન્તઃ ।
રિપુમ્ અતિમલિનં મનો નિહન્મિ પ્રશમમ્ ઉપૈમિ નમો ઽસ્તુ તે વિવેક ॥