મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.83

વીતહવ્યો મહાબુદ્ધિર્ વિન્ધ્યાદ્રૌ કન્દરોદરે ।
ક્ષુરાગ્રશિતયા બુદ્ધ્યા ભૂયશ્ ચેદં વ્યચારયત્ ॥

મૂર્ખેન્દ્રિયગણાશેષે સમગ્રરચનાન્વિતે ।
સર્વસઙ્કલ્પવલિતે સર્વાઙ્કુરપરાવૃતે ॥

સમગ્રપરિવારે ઽસ્મિન્ સર્વનાશે તવોત્થિતે ।
નૂનમ્ એવાભ્યુદેત્ય્ આત્મા તમસીવ ક્ષતે રવિઃ ॥

નિત્યોદિતો ઽપિ ભવતો નોદેતિ પરમેશ્વરઃ ।
રવિર્ અન્ધેક્ષણસ્યેવ વાસનાવલિતાત્મનઃ ॥

વાસનામલસંશાન્તૌ ત્વં સમૂલં વિનશ્યસિ ।
તતઃ પ્રકટતામ્ એતિ બ્રહ્મ બૃંહિતચિદ્ઘનમ્ ॥

બન્ધો હિ વાસનામાત્રં તત્ક્ષયો મોક્ષ ઉચ્યતે ।
વાસનારજ્જુવિચ્છેદવિલાસેનોદિતો ભવ ॥

ઇન્દ્રિયાલી વિભૌ દૃષ્ટે ક્ષીયતે સહવાસના ।
આન્ધ્યસઙ્કલ્પના કાલે નાન્ધ્યક્ષય ઇવોદિતે ॥

આત્મલાભે ક્ષયં યાતિ મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાવલી ।
ઇન્દ્રિયાવલિનાશે ચ સ્વાત્મનાત્મોપલભ્યતે ॥

સતતં શ્રેયસે તસ્માદ્ દ્વયમ્ એવ સમાચરેત્ ।
આત્મલાભેન્દ્રિયવશાવ્ અભ્યાસેનૈવ સિધ્યતઃ ॥

સ્વયં ગુણસમાહારઃ ક્ષીયતે દૃષ્ટ આત્મનિ ।
શાર્વરો ભૂતસંરમ્ભો દિવાકર ઇવોદિતે ॥

યસ્મિન્ દૃષ્ટે ક્ષયં યાતિ યસ્ સ તેન સતા ક્ષયી ।
કથં સમ્બન્ધમ્ આયાતિ ચેતનેન જડાત્મકઃ ॥

પ્રકાશસ્યાપ્રકાશેન શીતલેનોષ્ણરૂપિણઃ ।
જીવતા પ્રમૃતસ્યેવ ન સમ્ભવતિ સઙ્ગમઃ ॥

ક્વ સમગ્રકલાતીતઃ ક્વ સમગ્રકલાન્વિતઃ ।
ક્વ નિત્યસ્ સમ્પ્રકાશાત્મા ક્વાનિત્યસ્ તિમિરાકૃતિઃ ॥

નિત્યમ્ અસ્તમિતાકારઃ ક્વ નિત્યોદિતચિદ્વપુઃ ।
ક્વ ચાસજ્જડમૂકાન્ધઃ ક્વ સર્વાલોકચિદ્ઘનઃ ॥

આત્મેન્દ્રિયગણૈર્ યુક્ત ઇત્ય્ અનર્થાય નિશ્ચયઃ ।
યાવદ્ અજ્ઞાનમ્ એવાન્તર્ બાલાનામ્ એવ વલ્ગતિ ॥

તજ્જ્ઞાનામ્ આત્મના સઙ્ગો નેન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ સ્થિતે ।
અક્ષગ્રામે ક્ષયં યાતે પરમાત્મમયં જગત્ ॥

યયાયુક્ત્યા મુધૈષા તે શઙ્કા સ્ફુરતિ પીવરી ।
આત્મા કલઙ્કિત ઇતિ સા વિનષ્ટાજ્ઞતાધુના ॥

અનિગીર્ણવિષો મૂર્ખસ્ સ યાતો વિષમૂર્છનામ્ ।
આત્મેન્દ્રિયશઠૈર્ યુક્ત ઇતિ યેનાશ્રિતો ઽન્તરમ્ ॥

દુઃખિષ્વ્ ઇન્દ્રિયમૂર્ખેષુ સુખેષૂપહતેષુ વા ।
સાક્ષિણો ઽક્ષીણસદ્વૃત્તેર્ આત્મનઃ કિમ્ ઇવાગતમ્ ॥

ચિત્તેન્દ્રિયાત્મનાં સઙ્ગ ઇતિ નો સમ્ભવત્ય્ અલમ્ ।
સમ્બન્ધાભાવસંસિદ્ધૌ ભોક્તૃતાકર્તૃતે કથમ્ ॥

નાતઃ કર્તા ન ભોક્તાસ્મિ ન મોક્ષો ઽસ્તિ ન બન્ધનમ્ ।
નાહમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽસ્તિ સંવિદાત્માસ્ત્ય્ અલેપકઃ ॥

સ એવાહં સ એવ ત્વં સ જગત્ સો ઽમ્બરં સ ભૂઃ ।
સર્વં નૂનં સ એવેતિ નિર્ણીતે કિં વિમુહ્યસિ ॥

સંવિદશ્ ચ્યવનં દુઃખં સંવિદો મા ચ્યુતો ભવ ।
એતાવતૈકધ્યાનેન નિત્યધ્યાનો ભવાત્મદૃક્ ॥

અભાવે દુઃખદસ્યાન્તર્ દૃશ્યાદૃશ્યસ્ય વસ્તુનઃ ।
સઙ્કલ્પોન્મુખતાં વિદ્ધિ દુઃખદાં સંવિદશ્ ચ્યુતિમ્ ॥

જડેષૂપલભેદેષુ મનોદેહેન્દ્રિયાદિષુ ।
કીદૃશી કર્તૃતા ચિત્ત કથં વ્યોમ્નિ વનં ભવેત્ ॥

નિરસ્તકલનાપઙ્કે મનનધ્વંસરૂપિણિ ।
ન ચૈવાત્મનિ કર્તૃત્વં સમ્ભવત્ય્ અમ્બરાઙ્ગવત્ ॥

અયં કેવલમ્ આત્મૈવ નાનાનાનાતયાત્મનિ ।
સ્ફુરત્ય્ અબ્ધિર્ ઇવામ્ભોભિર્ મુધા લોકઃ કદર્થિતઃ ॥

આભાસમાત્રે સર્વસ્મિન્ સ્ફુરત્ય્ અસ્મિંશ્ ચિદાત્મનિ ।
દ્વિતીયા નાસ્તિ કલના તપ્તાઙ્ગાર ઇવામ્બુધૌ ॥

કલનારહિતે દેવે દેહે મનસિ વા જડે ।
સંવિત્ સંવેદ્યનિર્મુક્તા સારા સુન્દર નેતરત્ ॥

ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યચ્ છુભં વાશુભમ્ એવ વા ।
ઇતિ સઙ્કલ્પના નાસ્તિ યથા નભસિ કાનનમ્ ॥

સંવેદ્યરહિતં સંવિન્માત્રમ્ એવેદમ્ આતતમ્ ।
તત્રાયમ્ અહમ્ અન્યો ઽયમ્ ઇતિ સઙ્કલ્પના કથમ્ ॥

અનાદિમતિ નીરૂપે સર્વગે વિતતાત્મનિ ।
આરોપયેત્ કઃ કલનામ્ ઋગ્વેદં વ્યોમ્નિ કો લિખેત્ ॥

નિત્યોદિતે સકલવસ્તુપદાર્થસારે દેવે સ્થિતે ભરિતનિર્ભરભૂરિદિક્કમ્ ।
આત્મન્ય્ અસત્ ત્વમ્ ઇતિ સાધુ ગતે ઽમલત્વાત્ ક્ષીણૌ સુખાસુખલવૌ મમ વૈ સમોહમ્ ॥