મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.77

સમાસેન મુને ભૂયો દૃષ્ટતત્ત્વચમત્કૃતિમ્ ।
કથયોદારવૃત્તાન્તે કસ્ તે વચસિ તૃપ્યતિ ॥

જીવન્મુક્તસ્ય બહુધા કથિતં લક્ષણં મયા ।
ભૂયો ઽપિ ચ મહાબાહો કથ્યમાનમ્ ઇદં શૃણુ ॥

સુષુપ્તવદ્ ઇદં નિત્યં પશ્યત્ય્ અપગતૈષણઃ ।
અસદ્રૂપં ઇવાસક્તસ્ સર્વત્રાખિલમ્ આત્મવાન્ ॥

કૈવલ્યમ્ ઇવ સમ્પ્રાપ્તઃ પરિસુપ્તમના ઇવ ।
ઘૂર્ણમાન ઇવાનન્દી તિષ્ઠત્ય્ અધિગતાત્મદૃક્ ॥

ન દત્તમ્ અપ્ય્ ઉપાદત્તે ગૃહીતમ્ અપિ પાણિના ।
અન્તર્મુખતયોદાત્તરૂપયા સમયા ધિયા ॥

યન્ત્રપુત્રકસઞ્ચાર ઇતીમં જનતાક્રમમ્ ।
અન્તસ્સંલીનયા દૃષ્ટ્યા પશ્યન્ હસતિ શાન્તધીઃ ॥

નાપેક્ષતે ભવિષ્યચ્ ચ વર્તમાને ન તિષ્ઠતિ ।
ન સંસ્મરત્ય્ અતીતં ચ સર્વમ્ એવ કરોતિ ચ ॥

સુપ્તઃ પ્રબુદ્ધો ભવતિ પ્રબુદ્ધો ઽપિ ચ સુપ્તવત્ ।
સર્વકર્મકરો ઽપ્ય્ અન્તર્ ન કરોતીવ કિઞ્ચન ॥

અન્તસ્ સર્વપરિત્યાગી નિત્યમ્ અન્તર્ અનેષણઃ ।
કુર્વન્ન્ અપિ બહિઃ કાર્યં સર્વમ્ એવાવતિષ્ઠતે ॥

બહિઃ પ્રકૃતસર્વેહો યથાપ્રાપ્તક્રિયોન્મુખઃ ।
સ્વકર્મક્રમસમ્પ્રાપ્તદ્વન્દ્વકાર્યાનુવૃત્તિમાન્ ॥

સમગ્રસુખભોગાત્મા સર્વાશાસ્વ્ ઇવ સંસ્થિતઃ ।
કરોત્ય્ અખિલકર્માણિ ત્યક્તકર્તૃત્વવિભ્રમઃ ॥

ઉદાસીનવદ્ આસીનઃ પ્રકૃતિક્રમકર્મસુ ।
નાભિવાઞ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન હૃષ્યતિ ॥

અનુબન્ધપરો જન્તાવ્ અસંસક્તેન ચેતસા ।
ભક્તે ભક્તસમાચારશ્ શઠે શઠ ઇવ સ્થિતઃ ॥

બાલો બાલેષુ વૃદ્ધેષુ વૃદ્ધો વીરેષુ વીર્યવાન્ ।
યુવા યૌવનવૃત્તેષુ દુઃખિતેષુ તુ દુઃખિતઃ ॥

પ્રવૃત્તવાક્પુણ્યકથો દૈન્યાદ્ અપગતાશયઃ ।
ધીરધીર્ ઉદિતાનન્દઃ પેશલઃ પુણ્યકીર્તનઃ ॥

પ્રાજ્ઞઃ પ્રસન્નમધુરઃ પૂર્ણસ્ સુપ્રતિભોદયઃ ।
નિરસ્તખેદદૌર્ગત્યસ્ સર્વસ્મિન્ સ્નિગ્ધબાન્ધવઃ ॥

ઉદારચરિતાકારસ્ સમસ્ સૌખ્યમહોદધિઃ ।
સુસ્નિગ્ધશ્ શીતલસ્પર્શઃ પૂર્ણશ્ ચન્દ્ર ઇવોદિતઃ ॥

ન તસ્ય સુકૃતેનાર્થો ન ભોગૈર્ ન ચ કર્મભિઃ ।
ન દુષ્કૃતૈર્ ન ભોગાનાં સન્ત્યાગેન ન બન્ધુભિઃ ॥

ન કાર્યકરણારમ્ભૈર્ ન નિષ્ક્રિયતયા તથા ।
ન બન્ધેન ન મોક્ષેણ ન પાતાલેન નો દિવા ॥

યથાવસ્તુ યદા દૃષ્ટં જગદ્ એકમયાત્મકમ્ ।
તદા બન્ધવિમોક્ષાર્થં ન ક્વચિત્ કૃપણં મનઃ ॥

સમ્યગ્જ્ઞાનાગ્નિના યસ્ય દગ્ધા સન્દેહજાલિકા ।
નિશ્શઙ્કમ્ અલમ્ ઉડ્ડીનસ્ તસ્ય ચિત્તવિહઙ્ગમઃ ॥

યસ્ય ભ્રાન્તિવિનિર્મુક્તં મનસ્ સમરસં સ્થિતમ્ ।
સ નાસ્તમ્ એતિ નોદેતિ વ્યોમવત્ સર્વવૃત્તિષુ ॥

મઞ્જૂષાયાં નિષણ્ણસ્ય યથા બાલસ્ય ચેષ્ટતે ।
અઙ્ગાવલ્ય્ અનુસન્ધાનવર્જિતા જ્ઞસ્ય વૈ તથા ॥

ઘૂર્ણન્ ક્ષીવ ઇવાનન્દી મન્દીકૃતપુનર્ભવઃ ।
અનુપાદેયબુદ્ધ્યા તુ ન સ્મરત્ય્ અકૃતં કૃતમ્ ॥

સર્વં સર્વપ્રકારેણ ગૃહ્ણાતિ ચ જહાતિ ચ ।
અનુપાદેયસર્વાર્થો બાલવચ્ ચ વિચેષ્ટતે ॥

સ તિષ્ઠન્ન્ અપિ કાર્યેષુ દેશકાલક્રિયાક્રમૈઃ ।
ન કાર્યસુખદુઃખાભ્યાં મનાગ્ અપિ હિ ગૃહ્યતે ॥

બહિઃ પ્રકૃતસર્વાર્થો ઽપ્ય્ અન્તઃ પુનર્ અનીહયા ।
ન સત્તાં યોજયત્ય્ અર્થે ન ફલાન્ય્ અનુધાવતિ ॥

નોપેક્ષતે દુઃખદશાં ન સુખાશામ્ અપેક્ષતે ।
કાર્યોદયે નૈતિ મુદં કાર્યનાશે ન ખિદ્યતે ॥

અપિ શીતરુચાવ્ અર્કે સુકૃષ્ણે ઽપીન્દુમણ્ડલે ।
અપ્ય્ અધઃ પ્રસરત્ય્ અગ્નૌ વિસ્મયો ઽસ્ય ન જાયતે ॥

ચિદાત્મન ઇમા ઇત્થં પ્રસ્ફુરન્તીહ શક્તયઃ ।
ઇત્ય્ અસ્યાશ્ચર્યજાલેષુ નાભ્યુદેતિ કુતૂહલમ્ ॥

ન દયાદૈન્યમ્ આદત્તે ન ક્રૌર્યમ્ અનુધાવતિ ।
ન લજ્જામ્ અનુસન્ધત્તે નાલજ્જત્વં ચ ગચ્છતિ ॥

ન કદાચન દીનાત્મા નોદ્ધતાત્મા કદાચન ।
ન પ્રમત્તો ન ખિન્નાત્મા નોદ્વિગ્નો ન ચ હર્ષવાન્ ॥

નાસ્ય ચેતસિ સુસ્ફારે શરદમ્બરનિર્મલે ।
કોપાદયઃ પ્રવર્તન્તે નભસીવ નવાઙ્કુરાઃ ॥

અનારતપતજ્જાતભૂતાયાં જગતસ્ સ્થિતૌ ।
ક્વ કથં કિલ કાસ્ય સ્યાત્ સુખિતા દુઃખિતાથ વા ॥

ફેનાજવઞ્જવીભાવે જલે ભૂતક્રમે તથા ।
ક્વ કિલેહ કુતઃ કો ઽન્તઃ પ્રસઙ્ગસ્ સુખદુઃખયોઃ ॥

ભાવાભાવૈર્ અપર્યન્તૈર્ અજસ્રં જન્તુસમ્ભવૈઃ ।
ન વિષીદન્તિ નોદ્યન્તિ દૃષ્ટસૃષ્ટિક્રમા નરાઃ ॥

નિમેષં પ્રતિ યામિન્યા યથાન્યાસ્ સ્વપ્નદૃષ્ટયઃ ।
યથોત્પન્નવિનાશિન્યસ્ તથૈતા લોકદૃષ્ટયઃ ॥

અનારતસમુત્પત્તાવ્ અનારતવિનાશિનિ ।
કઃ ક્રમો દગ્ધસંસારે કારુણ્યાનન્દયોર્ ઇહ ॥

શુભાભાવાત્ સુખાભાવે સ્થિતિં યાતે વિલક્ષણાઃ ।
કીદૃશ્યઃ કથમ્ આયાતાઃ કા વા તા દુઃખસંવિદઃ ॥

સુખમ્ અન્તે તદન્તોત્થા સ્વબીજં વિતનોતિ યા ।
શાન્તં દુઃખદશા સેયં કથમ્ અન્તરિતે સુખે ॥

ક્ષીણાભ્યાં સુખદુઃખાભ્યાં હેયોપાદેયયોઃ ક્ષયે ।
ઈપ્સિતાનીપ્સિતે ક્વ સ્તો ગલિતે ઽથ શુભાશુભે ॥

રમ્યારમ્યદૃશોર્ નાશાચ્ છાન્તે ભોગાભિવાઞ્છને ।
નૈરાશ્યસન્તતિપ્રૌઢે હિમવદ્ વિગલેન્ મનઃ ॥

આ મૂલાન્ મનસિ ક્ષીણે સઙ્કલ્પસ્ય કથૈવ કા ।
તિલેષ્વ્ એવાતિદગ્ધેષુ તૈલસ્ય કલના કુતઃ ॥

ભાવેષ્વ્ અભાવઘનભાવનયા મહાત્મા નિર્મુક્તસઙ્કલનમ્ અમ્બરવત્ સ્થિતેષુ ।
ચિત્તં પ્રતિ સ્વમુદિતો વિદિતૈકરૂપી જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ સ્વપિતિ જીવતિ નિત્યતૃપ્તઃ ॥