મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.73

એવંવિચારયા દૃષ્ટ્યા દ્વૈતત્યાગેન રાઘવ ।
સ્વો ભાવઃ પ્રાપ્યતે તજ્જ્ઞૈસ્ તજ્જ્ઞૈશ્ ચિન્તામણિર્ યથા ॥

અથેમામ્ અપરાં દૃષ્ટિં શૃણુ રામાનયા યથા ।
દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્માનમ્ અચલં ભવિષ્યસિ ચ દિવ્યદૃક્ ॥

અહં ખમ્ અહમ્ આદિત્યો દિશો ઽહમ્ અહમ્ અપ્ય્ અધઃ ।
અહં દૈત્યા અહં દેવાશ્ શૈલાશ્ ચાહમ્ અહં મહઃ ॥

તમો ઽહમ્ અહમ્ અભ્રાણિ ભૂસમુદ્રાદિકં ત્વ્ અહમ્ ।
રજો વાયુર્ અથાગ્નિશ્ ચ જગત્ સર્વમ્ ઇદં ત્વ્ અહમ્ ॥

જગત્ત્રયે ઽહં સર્વત્ર સ આત્મૈવ કિલ સ્થિતઃ ।
કો ઽહં કિમ્ અન્યદ્ ઇહ હિ દ્વિત્વમ્ એકસ્ય કીદૃશમ્ ॥

ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અન્તર્ નૂનમ્ આત્મતયા જગત્ ।
પશ્યન્ હર્ષવિષાદાભ્યાં નાવશઃ પરિભૂયતે ॥

મન્મયે ઽસ્મિન્ કિલ જગત્ય્ અખિલે સંસ્થિતે ઽનઘ ।
કિમ્ આત્મીયં પરં કિં સ્યાત્ કમલેક્ષણ કથ્યતામ્ ॥

કિં તજ્જ્ઞવ્યતિરેકેણ વિદ્યતે યદ્ ઉપાગમે ।
હર્ષમ્ એતુ વિષાદં વા વિનાશે જ્ઞો જગન્મયઃ ॥

અહઙ્કારદૃશાવ્ એતે સાત્ત્વિકે દ્વે વિનિર્મલે ।
તત્ત્વજ્ઞાનાત્ પ્રવર્તેતે મોક્ષદે પારમાર્થિકે ॥

પરો ઽણુસ્ સકલાતીતરૂપો ઽહં ત્વ્ ઇત્ય્ અહઙ્કૃતિઃ ।
પ્રથમા સર્વમ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ અન્યોક્તા રઘૂદ્વહ ॥

અહઙ્કારદૃગ્ અન્યા તુ તૃતીયા વિદ્યતે ઽનઘ ।
દેહો ઽહમ્ ઇતિ તાં વિદ્ધિ દુઃખાયૈવ ન શાન્તયે ॥

અથ વૈતત્ ત્રયમ્ અપિ ત્યક્ત્વા સકલસિદ્ધયે ।
યથેચ્છં તદ્ ઉપાલમ્બ્ય તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પદઃ ॥

સર્વાતીતસ્વરૂપો ઽપિ સર્વસત્તાતિગો ઽપિ ચ ।
સ્વસત્તાપૂરિતજગદ્ અસ્ત્ય્ એવાત્મા પ્રકાશકઃ ॥

સ્વાનુભૂત્યૈવ પશ્યાશુ સ એવાસિ સદોદિતઃ ।
સંશયં હૃદયગ્રન્થિં ત્યજ તત્ત્વવિદાં વર ॥

નાત્માસ્ત્ય્ અનુમયા રામ ન ચાપ્તવચનાદિના ।
સર્વદા સર્વથા સર્વં સ પ્રત્યક્ષાનુભૂતિતઃ ॥

યદ્ ઇદં દર્શનં સ્પન્દઃ કિઞ્ચિદ્ યત્ સંવિદાદ્ય્ અપિ ।
તત્ સર્વમ્ આત્મા ભગવાન્ દૃશ્યદર્શનવર્જિતઃ ॥

ન સન્ નાસદ્ અસૌ દેવો નાણુર્ નાપિ મહાન્ અસૌ ।
નાપ્ય્ એતયોર્ દૃશોર્ મધ્યં સ એવેદં ચ સર્વશઃ ॥

સ એવેદં ચ વદતિ સ ચ વક્તું ન યુજ્યતે ।
ન તદન્યદ્ ઇદં નૈતત્ પશ્ય માયામ્ અનામયામ્ ॥

નાત્માયમ્ અયમ્ અપ્ય્ આત્મા સઞ્જ્ઞાભેદ ઇતિ સ્વયમ્ ।
તેનૈવ સર્વગતયા શક્ત્યા સ્વાત્મનિ કલ્પિતઃ ॥

સંસ્થિતસ્ સ હિ સર્વત્ર ત્રિષુ કાલેષુ ભાસુરઃ ।
સૂક્ષ્મત્વાત્ સુમહત્ત્વાચ્ ચ કેવલં ન વિભાવ્યતે ॥

સત્સ્વ્ અનન્તપદાર્થેષુ જીવત્વેનાભિબિમ્બતિ ।
આત્મા પુર્યષ્ટકાદર્શે સ્વભાવવશતસ્ સ્વતઃ ॥

પુર્યષ્ટકોદયાદ્ એવ સ્વયમ્ આત્માનુભૂયતે ।
સર્વદા સર્વસંસ્થઃ ખે ઘનસ્પન્દાદ્ ઇવાનિલઃ ॥

ચિદાત્મા સર્વગો વ્યાપી ન ક્વચિન્ નામ ન સ્થિતઃ ।
યદ્વત્ સર્વપદાર્થાનાં સત્તા તદ્વન્ મહેશ્વરઃ ॥

સતિ પુર્યષ્ટકે તસ્મિઞ્ જીવસ્ સ્ફુરતિ નોપલઃ ।
સતિ વાયાવ્ ઇવ રજસ્ સતિ દીપ ઇવેક્ષણમ્ ॥

ઇયં પુર્યષ્ટકસ્યેચ્છા સ્વાત્મન્ય્ એવાત્મનિ સ્થિતે ।
સતિ સ્ફુરત્ય્ અભ્યુદિતે ભાનાવ્ ઇવ જનૈષણા ॥

યદિ સૂર્યે સ્થિતે વ્યોમ્નિ તદ્વશોદિતસંસ્થિતિઃ ।
નશ્યતિ વ્યવહારો ઽયં ભાસ્વતઃ કિમ્ ઉપાગતમ્ ॥

યદ્ય્ આત્મનિ સ્થિતે દેવે તત્સત્તાલબ્ધસંસ્થિતિઃ ।
દેહો નાશમ્ ઉપાયાતિ તત્ કિમ્ ઉન્નષ્ટમ્ આત્મનઃ ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ ।
ન મુક્તો ન ચ બદ્ધો ઽયમ્ આત્મા સર્વસ્ય સર્વદા ॥

આત્માવબોધાભ્યુદિતા નિરાત્મન્ય્ આત્મતાં ગતા ।
સર્પરજ્જુભ્રમાકારા ભ્રાન્તિર્ દુઃખાય કેવલમ્ ॥

અનાદિત્વાન્ ન જાતો ઽયમ્ અજાતત્વાન્ ન નશ્યતિ ।
આત્માત્મવ્યતિરિક્તં તુ નાભિવાઞ્છત્ય્ અસમ્ભવાત્ ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છેદાન્ ન બદ્ધો ઽયં કદાચન ।
બન્ધાભાવે ઽપ્ય્ અમુક્તિસ્ સ્યાદ્ અમોક્ષસ્ તેન સ સ્મૃતઃ ॥

એવઙ્ગુણવિશિષ્ટો ઽયમ્ આત્મા સર્વસ્ય રાઘવ ।
અવિચારવશાન્ મૂઢો લોકો ઽયં પરિરોદિતિ ॥

સમ્યગાલોકિતાશેષપૂર્વાપરજગત્ક્રમઃ ।
મા શોકં ગચ્છ સુમતે મૌર્ખ્યોપહતલોકવત્ ॥

દ્વે એવ કલને ત્યક્ત્વા મોક્ષબન્ધાત્મિકે સદા ।
વિદુષા વ્યવહર્તવ્યં યન્ત્રેણેવાત્મમૌનિના ॥

ન મોક્ષો નભસઃ પૃષ્ઠે ન પાતાલે ન ભૂતલે ।
મોક્ષો હિ ચેતો વિમલં સમ્યગ્જ્ઞાનાવબોધિતમ્ ॥

સકલાશાસ્વ્ અસંસક્ત્યા યસ્ સ્વયં ચેતસઃ ક્ષયઃ ।
સ મોક્ષનામ્ના કથિતસ્ તત્ત્વજ્ઞૈર્ આત્મદર્શિભિઃ ॥

યાવત્ પ્રબોધો વિમલો નોદિતસ્ તાવદ્ એવ સઃ ।
મૌર્ખ્યદીનતયા રામ ભક્ત્યા મોક્ષો ઽભિવાઞ્છ્યતે ॥

ચિરં પ્રબોધમ્ આસાદ્ય ચિત્તે ઽવિતતતાં ગતે ।
દશ મોક્ષા ન વાઞ્છ્યન્તે કિમ્ ઉતૈકો હિ મોક્ષકઃ ॥

અયં મોક્ષસ્ ત્વ્ અયં બન્ધઃ પેલવાં કલનામ્ ઇમામ્ ।
પરિત્યજ્ય મહાત્યાગી ત્વં ત્વમ્ એવ ભવાભવઃ ॥

પરિગલિતવિકલ્પતાં પ્રયાતસ્ સગરસુતૌઘનિખાતમેખલાઙ્કમ્ ।
અવનિવલયમ્ અન્તરસ્તસઙ્ગશ્ ચિરમ્ અનુપાલય સર્વદોદિતશ્રીઃ ॥