મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.72

દેહે જાતે ન જાતો ઽસિ દેહે નષ્ટે ન નશ્યસિ ।
ત્વમ્ આત્મા નિષ્કલઙ્કાત્મા દેહસ્ તવ ન કશ્ચન ॥

યઃ કુણ્ડબદરન્યાયો યા ઘટાકાશસંસ્થિતિઃ ।
તત્રૈકસ્મિન્ ક્ષતે ક્ષીણે દ્વે ઇતિ વ્યર્થકલ્પના ॥

વિનાશિનિ વિનષ્ટે ઽસ્મિન્ દેહે સ્વાં સ્થિતિમ્ આગતે ।
વિનશ્યામીતિ યઃ ખેદી તં ધિગ્ અસ્ત્વ્ અન્ધચેતનમ્ ॥

યાદૃશો રશ્મિરથયોસ્ સ્નેહોદ્વેગવિવર્જિતઃ ।
સમ્બન્ધસ્ તાદૃશો દેહચિત્તેન્દ્રિયસુખૈશ્ ચિતઃ ॥

ગતેતરેતરાપેક્ષસ્ સરઃપઙ્કોપલામ્ભસામ્ ।
યથા રાઘવ સમ્બન્ધસ્ તથા દેહેન્દ્રિયાત્મનામ્ ॥

યાદૃશો ઽબ્ધિધરાદ્યાનાં નિરિચ્છાપરિદેવનઃ ।
સંયોગો વિપ્રયોગશ્ ચ તાદૃશો દેહદેહિનામ્ ॥

યથા કલ્પિતવેતાલવિકારભયભીતયઃ ।
મિથ્યૈવ કલ્પિતા એતે તથા સ્નેહસુખાદયઃ ॥

ભૂતપઞ્ચકસમ્પિણ્ડાદ્ રચિતા જનતાઃ પૃથક્ ।
એકસ્માદ્ એવ વિટપાદ્ વિચિત્રા ઇવ પુત્રિકાઃ ॥

કાષ્ઠેતરત્ કાષ્ઠનરે કિઞ્ચિદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ।
ભૂતપિણ્ડેતરદ્ દેહે કિઞ્ચિદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ॥

ભૂતપઞ્ચકવિક્ષોભનાશોત્પાદેષુ હે જનાઃ ।
હર્ષામર્ષવિષાદાનાં કિં ભવન્તો વશં ગતાઃ ॥

કો નામાતિશયઃ પુંસાં સ્ત્રીનામ્ન્ય્ અપરનામ્નિ વા ।
કેવલે ભૂતસઙ્ઘાતે પ્રોદ્ભૂતે ઽર્જુનવાતવત્ ॥

સન્નિવેશાંશવૈચિત્ર્યમ્ અજ્ઞાનામ્ એવ તુષ્ટયે ।
તજ્જ્ઞાનાં તુ યથાભૂતભૂતપઞ્ચકદર્શનમ્ ॥

મિથશ્ શિલાપુત્રિકયોર્ યથૈકોપલસંસ્થયોઃ ।
શ્લિષ્ટયોર્ અપિ નો રાગસ્ તથા ચિત્તશરીરયોઃ ॥

મૃત્પુંસાં યાદૃશો ઽન્યોઽન્યમ્ આશયસ્ સઙ્ગમે ભવેત્ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાત્મમનસામ્ સઙ્ગમે તાદૃશો ઽસ્તુ તે ॥

નાન્યોઽન્યસ્નેહસમ્બન્ધભાજનં શૈલપુત્રિકાઃ ।
દેહેન્દ્રિયાત્મપ્રાણાશ્ ચ કસ્યાત્ર પરિદેવના ॥

ઇતશ્ ચેતશ્ ચ યાતાનિ યથા સંશ્લેષયત્ય્ અલમ્ ।
તરઙ્ગસ્ તૃણજાલાનિ તથા ભૂતાનિ ભૂતકૃત્ ॥

સંયુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે તૃણાન્ય્ અબ્ધિજલે યથા ।
મુક્તાન્તઃકલનં દેહભૂતાન્ય્ આત્મનિ વૈ તથા ॥

આત્મા ચિત્તતયા દેહભૂતાન્ય્ આશ્લેષયન્ સ્થિતઃ ।
તૃણાન્ય્ આવર્તવૃત્ત્યાન્તઃકલનોન્મુક્તમ્ અમ્બ્વ્ ઇવ ॥

પ્રબોધાચ્ ચિત્તતાં ત્યક્ત્વા વ્રજત્ય્ આત્માત્મતાં સ્વયમ્ ।
સ્વસ્પન્દવશતો વારિ ત્યક્ત્વાવર્તમ્ ઇવાચ્છતામ્ ॥

તતો વિવિક્તં ભૂતૌઘં દેહસઞ્જ્ઞં પ્રપશ્યતિ ।
વાતસ્કન્ધગતો જન્તુર્ વસુધામણ્ડલં યથા ॥

પૃથગ્ભૂતગણં ત્યક્ત્વા દેહાતીતો ભવત્ય્ અજઃ ।
પરં પ્રકાશમ્ આયાતિ સૂર્યકાન્ત ઇવાહનિ ॥

જાનાત્ય્ અથાત્મનાત્માનં માનમેયામયોજ્ઝિતમ્ ।
મુક્તઃ ક્ષીવતયેવાન્તસ્ સ્વાં સંવિદમ્ અનુસ્મરન્ ॥

આત્મૈકસ્ સ્પન્દતે ચિત્ખે વસ્તુજાલૈર્ ઇવોદિતઃ ।
તરઙ્ગકણકલ્લોલૈર્ અનન્તામ્બ્વ્ અમ્બુધાવ્ ઇવ ॥

એવમ્પ્રાયમહાબોધા વીતરાગા ગતૈનસઃ ।
જીવન્મુક્તાશ્ ચરન્તીહ મહાસત્ત્વપદં ગતાઃ ॥

યથા કચન્તિ વિવિધૈર્ મણિરત્નૈર્ મહોર્મયઃ ।
નિરસ્તવાસનં ચિત્રૈર્ વ્યવહારૈર્ નરોત્તમાઃ ॥

ન કૂલકાષૈર્ જલધિર્ ન રજોભિર્ નભસ્તલમ્ ।
ન મ્લાયતિ નિજૈર્ લોકવ્યવહારૈર્ ઇહાત્મવાન્ ॥

ગતૈર્ અભ્યાગતૈસ્ સ્વચ્છૈર્ મલિનૈશ્ ચપલૈર્ જડૈઃ ।
ન રાગો નામ્બુધેર્ દ્વેષો ભોગૈશ્ ચાધિગતાત્મનઃ ॥

યન્ મનોમનનં કિઞ્ચિત્ સમગ્રે જગતિ સ્થિતમ્ ।
તચ્ ચેત્યોન્મુખચિત્તત્ત્વવિલાસોલ્લસનં વિદુઃ ॥

યદ્ અહં યચ્ ચ ભૂતાદિ કાલત્રિતયભાવિ યત્ ।
દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધવિસ્તારસ્ તદ્ વિજૃમ્ભતે ॥

યદ્ દૃશ્યં તદ્ અસત્ સદ્ વા દૃષ્ટિમ્ એકામ્ ઉપાશ્રિતમ્ ।
અન્યત્ ત્વ્ અલેપકં તસ્માદ્ ધર્ષશોકદશે કુતઃ ॥

અસત્યમ્ એવાસત્યં હિ સત્યં સત્યં સદૈવ હિ ।
સત્યાસત્યમ્ અસદ્ વિદ્ધિ તદર્થં કિં વિમુહ્યસિ ॥

અસમ્યગ્દર્શનં ત્યક્ત્વા સમ્યક્ પશ્ય સુલોચન ।
ન ક્વચિન્ મુહ્યતિ પ્રૌઢસ્ સમ્યગ્દર્શનવાન્ ઇહ ॥

દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધે યત્ સુખં પારમાર્થિકમ્ ।
અનુભૂતિમયં તસ્માત્ પરં બ્રહ્મેતિ કથ્યતે ॥

દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધસુખસંવિદ્ અનુત્તમા ।
દદાત્ય્ અજ્ઞાય સંસારં જ્ઞાય મોક્ષં સુખોદયા ॥

દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધસુખમ્ આત્મવપુર્ વિદુઃ ।
તદ્ દૃશ્યાવલિતં બદ્ધં તન્મુક્તં મુક્તમ્ ઉચ્યતે ॥

દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધસુખસંવિદ્ અનામયા ।
ક્ષયાતિશયમુક્તા ચેત્ તન્ મુક્તિસ્ સોચ્યતે બુધૈઃ ॥

દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધે યાનુભૂતિસ્ સ્વગોચરા ।
દૃશ્યદર્શનનિર્મુક્તા તામ્ આલમ્બ્ય ભવાભવઃ ॥

સૌષુપ્તી દૃષ્ટિર્ એષા હિ યાત્ય્ એવં સમ્પ્રકાશતામ્ ।
એવં ચ યાતિ તુર્યત્વમ્ એવં મુક્તિર્ ઇતિ સ્મૃતા ॥

દૃશ્યદર્શનમુક્તાયાં યુક્તાયાં પરયા ધિયા ।
દૃશ્યદર્શનસમ્બન્ધસંવિદ્ય્ અસ્યાં તુ રાઘવ ॥

નાત્મા સ્થૂલો ન ચૈવાણુર્ ન પ્રત્યક્ષો ન ચેતનઃ ।
નાચેતનો ન ચ જડો ન ચૈવાસન્ ન સન્મયઃ ॥

નાહં નાન્યો ન ચૈવૈકો નાનેકો નાપ્ય્ અનેકવાન્ ।
નાભ્યાશસ્થો ન દૂરસ્થો નૈવાસ્તિ ન ચ નાસ્તિ ચ ॥

નાપ્રાપ્યો નાપિ ચ પ્રાપ્યો ન ચાસર્વો ન સર્વગઃ ।
ન પદાર્થો નાપદાર્થો નાપઞ્ચાત્મા ન પઞ્ચ ચ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતાં પ્રાપ્તં મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાસ્પદમ્ ।
તદતીતં પદં યત્ સ્યાત્ તન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઇવેહિતમ્ ॥

યથાભૂતમ્ ઇદં સમ્યગ્ જ્ઞસ્ય સમ્પશ્યતો જગત્ ।
સર્વમ્ આત્મમયં વિદ્વન્ નાસ્ત્ય્ અનાત્મમયં ક્વચિત્ ॥

કાઠિન્યદ્રવણસ્પન્દસ્વાવકાશાવલોકને ।
આત્મૈવ સર્વં સર્વેષુ ભૂવાર્યનિલખાગ્નિષુ ॥

સત્તૈવાસ્તિ ન વસ્તૂનાં યયા નામ વિના ચિતા ।
વ્યતિરિક્તં તતો ઽસ્તીતિ વિદ્ધિ પ્રોન્મત્તજલ્પિતમ્ ॥

એકો જગન્તિ સકલાનિ સમસ્તકાલકલ્પક્રમાન્તરગતાનિ ગતાગતાનિ ।
આત્મૈવ નેતરકલાકલનાસ્તિ કાચિદ્ ઇત્થમ્મતિર્ ભવ ભવાતિગતો મહાત્મન્ ॥