મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.68

કીદૃશો ભગવન્ સઙ્ગઃ કશ્ ચ બન્ધાય વૈ નૃણામ્ ।
કશ્ ચ મોક્ષાય કથિતઃ કથં ચૈષ ચિકિત્સ્યતે ॥

દેહદેહિવિભાગૈકપરિત્યાગે ન ભાવના ।
દેહમાત્રે તુ વિશ્વાસસ્ સઙ્ગો બન્ધાર્હ ઉચ્યતે ॥

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સપર્યન્તવિનિશ્ચયે ।
યત્ સુખાર્થિત્વમ્ અન્તસ્ સ સઙ્ગો બન્ધાર્હ ઉચ્યતે ॥

સર્વમ્ આત્મેદમ્ અખિલં કિં વાઞ્છામિ ત્યજામિ કિમ્ ।
ઇત્ય્ અસઙ્ગસ્થિતિં વિદ્ધિ જીવન્મુક્તતનુસ્થિતામ્ ॥

નાહમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽસ્તિ મા ભવન્તુ ભવન્તુ વા ।
સુખાન્ય્ અસક્ત ઇત્ય્ અન્તઃ કથ્યતે મુક્તિભાઙ્ નરઃ ॥

નાભિનન્દતિ નૈષ્કર્મ્યં ન કર્મપ્રકૃતેહિતઃ ।
સુસમો યઃ ફલત્યાગી સો ઽસંસક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

આત્મતત્ત્વૈકનિષ્ઠસ્ય હર્ષામર્ષવશં મનઃ ।
યસ્ય નાયાત્ય્ અસક્તો ઽસૌ જીવન્મુક્તશ્ ચ કથ્યતે ॥

સર્વકર્મફલાદીનાં મનસૈવ ન કર્મણા ।
નિપુણં યઃ પરિત્યાગસ્ સો ઽસંસઙ્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

અસંસઙ્ગેન સકલાશ્ ચેષ્ટા નાનાવિજૃમ્ભિતાઃ ।
ચિકિત્સિતા ભવન્ત્ય્ અઙ્ગ શ્રેયસ્ સમ્પાદયન્તિ ચ ॥

સંસક્તિવશતસ્ સર્વે વિતતા દુઃખરાશયઃ ।
પ્રયાન્તિ શતશાખત્વં શ્વભ્રકણ્ટકવૃક્ષવત્ ॥

રજ્જુકૃષ્ટઘનઘ્રાણો યદ્ ગન્ત્ર્યાઃ પથિ ગર્દભઃ ।
ભારં વહતિ ભીતાત્મા તત્ સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

શીતવાતાતપક્લેશમ્ એકદેશનિષણ્ણયા ।
તરુર્ વહતિ યત્ તન્વા તત્ સંસઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

ધરાવિવરનિર્મગ્નો યત્ કીટઃ પીડિતાઙ્ગકઃ ।
ક્ષિણોતિ વિકલઃ કાલં તત્ સંસઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

દૂર્વાઙ્કુરતૃણાહારઃ કિરાતશરપીડયા ।
જહાતિ યન્ મૃગો દેહં તત્ સંસઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

વીરુત્તૃણદશાં યાતા લૂયન્તે યત્ પુનઃ પુનઃ ।
નાનાવિગતસઞ્ચારાસ્ તત્ સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

રસાતલરસાયોગાત્ તૃણગુલ્મલતાદયઃ ।
જનયન્તિ યદ્ આકારં તત્ સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે તરઙ્ગિણિ તરઙ્ગવત્ ।
ભૂતાનિ યદ્ અનન્તાનિ તત્ સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

શાન્તૈવાનન્તસઙ્કાશા પદાર્થશતસઙ્કુલા ।
યત્ સંસારનદી મત્તા તત્ સંસક્તિવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

સક્તિર્ હિ દ્વિવિધા પ્રોક્તા વન્ધ્યા વન્દ્યા ચ રાઘવ ।
વન્ધ્યા સર્વત્ર મૂઢાનાં વન્દ્યા તત્ત્વવિદાં નિજા ॥

આત્મતત્ત્વાવબોધેન હીના દેહાદિવસ્તુજા ।
ભૂયસ્સંસારદા સક્તિર્ દૃઢા વન્ધ્યેતિ કથ્યતે ॥

આત્મતત્ત્વાવબોધેન સત્યભૂતા વિવેકજા ।
વન્દ્યા હિ કથ્યતે સક્તિર્ ભૂયસ્સંસારવર્જિતા ॥

શઙ્ખચક્રગદાહસ્તો દેહો વિવિધયેહયા ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતઃ પરિપાતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

અનારતં નિરાલમ્બે વ્યોમવર્ત્મનિ પાન્થતામ્ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતઃ કરોતિ રવિર્ અન્વહમ્ ॥

મહાકલ્પસમાધાનધીરકલ્પિતકલ્પનમ્ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતો બ્રાહ્મં સ્ફુરતિ વૈ વપુઃ ॥

લીલયા લલનાલાનનિલીનં ભૂતિભૂષિતમ્ ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતશ્ શરીરં શાઙ્કરં સ્થિતમ્ ॥

વિજ્ઞાતગતયસ્ સિદ્ધા લોકપાલાસ્ તથેતરે ।
વન્દ્યસંસક્તિવશતસ્ તિષ્ઠન્તિ જગતાં ગણે ॥

ધત્તે શરીરયન્ત્રૌઘમ્ અન્યેયં ભૂતસન્તતિઃ ।
વન્ધ્યસંસક્તિવશતો જરામૃતિવિવર્તિતમ્ ॥

મનઃ પતતિ ભોગેષુ ગૃધ્રો માંસલવેષ્વ્ ઇવ ।
વન્ધ્યસક્તિવશાદ્ એવ વ્યર્થયા રસ્યશઙ્કયા ॥

સંસક્તિવશતો વાતિ વાયુર્ ભુવનકોટરે ।
પઞ્ચભૂતાનિ તિષ્ઠન્તિ વહતીયં જગત્સ્થિતિઃ ॥

દિવિ દેવા ભુવિ નરાઃ પાતાલે ભોગિનો ઽસુરાઃ ।
બ્રહ્માણ્ડોદુમ્બરફલે સ્ફુરન્મષકવત્ સ્થિતાઃ ॥

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ નિપતન્ત્ય્ ઉત્પતન્તિ ચ ।
ભૂતાન્ય્ અવિરતં ભૂયો નિર્ઝરામ્બુકણા ઇવ ॥

પરસ્પરનિગીર્ણાઙ્ગી જનતા જાડ્યજર્જરા ।
સમ્ભ્રાન્તા પ્રભ્રમત્ય્ અઙ્ગ શીર્ણં પર્ણમ્ ઇવામ્બરે ॥

નક્ષત્રચક્રં ગગને ક્ષમામષકસન્તતમ્ ।
સ્ફુરત્ય્ આવર્તવૃત્ત્યૈવ પાતાલગજલૌઘવત્ ॥

પાતોત્પાતદશાજીર્ણં કાલબાલકકન્દુકમ્ ।
અદ્યાપિ ન જહાતીન્દુર્ જડિમ્ના મલિનં વપુઃ ॥

નાનાયુગપરાવર્તદુઃખાલોકનકર્કશમ્ ।
ન લુનાતિ મનષ્ષણ્ડં દિવિ ગીર્વાણમણ્ડલમ્ ॥

વાસનામાત્રવશતઃ પરે વ્યોમનિ કેનચિત્ ।
ઇદમ્ આરચિતં ચિત્રં વિચિત્રં પશ્ય રાઘવ ॥

મનસ્સઙ્ગૈકરઙ્ગેણ શૂન્યે વ્યોમ્નિ જગન્મયમ્ ।
યદ્ ઇદં રચિતં ચિત્રં ન તત્ સત્યં કદાચન ॥

સંસક્તમનસામ્ અસ્મિન્ સંસારે વ્યવહારિણામ્ ।
અત્તિ તૃષ્ણા શરીરાણિ તૃણાન્ય્ અગ્નિશિખા યથા ॥

પરિસક્તમતેર્ દેહાન્ સિકતાઃ પત્યુર્ અમ્ભસામ્ ।
કશ્ શક્તઃ પરિસઙ્ખ્યાતું પરમાણુગણં તથા ॥

મુક્તાલતાયા ગઙ્ગાયા મેરોર્ આપાદમસ્તકમ્ ।
તરઙ્ગમુક્તા ગણ્યન્તે ન દેહાસ્ સક્તચેતસઃ ॥

સંસક્તચિત્તમ્ આયાન્તિ સર્વા દુઃખપરમ્પરાઃ ।
જડકલ્લોલવલિતા મહાનદ્ય ઇવામ્બુધિમ્ ॥

સંસક્તમનસામ્ એતા રમ્યાન્તઃપુરપઙ્ક્તયઃ ।
રચિતા રૌરવાવીચિકાલસૂત્રાદિનામિકાઃ ॥

સક્તચિત્તં જનં દુઃખશુષ્કમ્ ઇન્ધનસઞ્ચયમ્ ।
જ્વલતાં નરકાગ્નીનાં વિદ્ધિ તેન જ્વલન્તિ તે ॥

દુઃખજાલમ્ ઇદં રામ યત્ કિઞ્ચિજ્ જગતીગતમ્ ।
સંસક્તમનસામ્ અર્થે તત્ સર્વં પરિકલ્પિતમ્ ॥

મનસ્સંસઙ્ગધર્મિણ્યા ભારભૂતશરીરયા ।
ક્ષયોદયદશાર્થિન્યા સર્વં તતમ્ અવિદ્યયા ॥

અસંસઙ્ગેન ભોગાનાં સર્વા રામ વિભૂતયઃ ।
પરં વિસ્તારમ્ આયાન્તિ પ્રાવૃષીવ મહાપગાઃ ॥

અન્તસ્સંસઙ્ગમ્ અઙ્ગાનામ્ અઙ્ગારં વિદ્ધિ રાઘવ ।
અનન્તસ્સઙ્ગમ્ અઙ્ગાનાં વિદ્ધિ રામ રસાયનમ્ ॥

સંસઙ્ગેનાન્તરસ્થેન દહ્યતે પ્રકૃતિસ્ સ્વયમ્ ।
સ્વફલોત્થેનૈડકાક્ષી પાવકેન યથૌષધિઃ ॥

સર્વત્રાસક્તમ્ આશક્તમ્ અનન્તમ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ ।
અસઙ્કલ્પં સદાભાસં સુખાયૈવ મનો ભવેત્ ॥

વિદ્યાદૃશિ પ્રોદયમ્ આગતેન ક્ષયં ત્વ્ અવિદ્યાવિષયં ગતેન ।
સર્વત્ર સંસક્તિવિવર્જિતેન સ્વચેતસા તિષ્ઠતિ યસ્ સ મુક્તઃ ॥