મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.64

સુરઘુઃ પરિઘશ્ ચૈવ વિચાર્યેતિ જગદ્ભ્રમમ્ ।
મિથઃ પ્રપૂજિતૌ તુષ્ટૌ સ્વવ્યાપારપરૌ ગતૌ ॥

તદ્ એવ રાઘવ શ્રુત્વા પરમં બોધકારણમ્ ।
અનેનૈવ વિબોધેન ભવ લબ્ધાસ્પદસ્ સ્ફુટમ્ ॥

પરયા પ્રજ્ઞયા ધીર વિચારાતતતૈક્ષ્ણ્યયા ।
ગલત્ય્ અલમ્ અહઙ્કારકાલમેઘે હૃદમ્બરે ॥

સમસ્તલોકાનુમતે સફલે હ્લાદકારિણિ ।
નિર્મલે વિતતે ચેતશ્શરત્કાલ ઉપસ્થિતે ॥

ધ્યેયે શરણ્યે સુસમે સકલાનન્દસમ્પદિ ।
સુપ્રશસ્તે ચિદાકાશે સ્થીયતે પરમાત્મનિ ॥

યો નિત્યમ્ અધ્યાત્મમયો નિત્યમ્ અન્તર્મુખસ્ સુખી ।
નિત્યં ચિદનુસન્ધાનસ્ સ ન શોકેન બાધ્યતે ॥

વ્યવહારપરો ઽપ્ય્ ઉચ્ચૈ રાગદ્વેષમયો ઽપિ સન્ ।
નાન્તઃ કલઙ્કમ્ આદત્તે પદ્મો જલલવં યથા ॥

સમ્યગ્વિજ્ઞાનવાન્ બુદ્ધ્વા યો ઽન્તશ્ શાન્તમના મુનિઃ ।
ન બાધ્યતે સ મનસા કરિણેવ મૃગાધિપઃ ॥

ભોગૈકશરણં દીનં ન ચિત્તં જ્ઞસ્ય વિદ્યતે ।
નન્દને દુર્દ્રુમ ઇવ જ્ઞચિત્તં હિમવદ્વપુઃ ॥

વિરક્તજાયામરણે યથા દુઃખી ન માનવઃ ।
પરિજ્ઞાતાખિલાવિદ્યં તથા ચિત્તં ન દુઃખદમ્ ॥

પરિજ્ઞાતમનોમોહો જગદ્ભાનોદ્ભવાત્મના ।
સ્પૃશ્યતે નૈનસા સાધૂ રજસેવ નભસ્તલમ્ ॥

અવિદ્યાસમ્પરિજ્ઞાનમાત્રમ્ એવ મહૌષધમ્ ।
અવિદ્યાવિતતવ્યાધેસ્ તિમિરસ્યેવ દીપકઃ ॥

અવિદ્યા સમ્પરિજ્ઞાતા યદૈવ હિ તદૈવ હિ ।
સા પરિક્ષીયતે ભૂયસ્ સ્વદતે ચ ન ભોગભૂઃ ॥

વ્યવહારપરો ઽપ્ય્ અન્તર્ અસક્તમતિર્ એકધીઃ ।
સ્પૃશ્યતે નૈનસા સાધુર્ મત્સ્યેક્ષણમ્ ઇવામ્ભસા ॥

પ્રાપ્તે ચિદ્ભાસ્કરાલોકે પ્રક્ષીણાજ્ઞાનયામિની ।
ચિત્તભૂઃ પરમાનન્દમ્ આગતા જ્ઞસ્ય રાજતે ॥

અજ્ઞાનનિદ્રોપશમે જનો જ્ઞાનાર્કબોધિતઃ ।
તં પ્રબોધમ્ અવાપ્નોતિ પુનર્ યેન ન મુહ્યતિ ॥

દિનાનિ જીવ્યતે તાનિ સાનન્દાસ્ તે ક્રિયાક્રમાઃ ।
આત્મચિન્તોદિતા યેષુ ચિજ્જ્યોત્સ્ના હૃદયામ્બરે ॥

નરો મોહસમુત્તીર્ણસ્ સતતસ્વાત્મચિન્તયા ।
અન્તશ્શીતલતામ્ એતિ સ્વામૃતેનેવ ચન્દ્રમાઃ ॥

તાનિ મિત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ તાનિ તાનિ દિનાનિ ચ ।
વિરાગોલ્લાસવાન્ યૈસ્ સ્યાદ્ આત્મચિન્તોદયસ્ સ્ફુટમ્ ॥

ચિરં શોચન્તિ તે દીના જન્મજઙ્ગલવીરુધઃ ।
આત્માવલોકને હેલા યેષામ્ અધિગતૈનસામ્ ॥

આશાપાશશતૈર્ બદ્ધં ભોગોલપસુલાલસમ્ ।
જરાજર્જરિતાકારં શોકોચ્છ્વાસકદર્થિતમ્ ॥

વ્યૂઢદુઃખમહાભારં જન્મજઙ્ગલજીવિનમ્ ।
કુકર્મકર્દમાલિપ્તં મોહપલ્વલશાયિનમ્ ॥

રોગદંશાવલીદષ્ટં કૃષ્ટં તૃષ્ણાવરત્રયા ।
મનોવાજિનકોત્તબ્ધં બન્ધુબન્ધનનિશ્ચલમ્ ॥

પુત્રદારદરીજીર્ણં મગ્નોન્મગ્નં કુકર્દમે ।
શ્રાન્તં વિગતવિશ્રામં ભગ્નમ્ આદીર્ઘવર્ત્મનિ ॥

ગમાગમપરિક્ષીણં સંસારારણ્યચારિણમ્ ।
અલબ્ધશીતલચ્છાયં તીવ્રતાપોપતાપિતમ્ ॥

આકારભાસુરં દીનં વાહૈર્ આક્રાન્તમ્ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
કર્મકર્ણીરથાક્રાન્તં તાન્તં દુષ્કૃતતાડનૈઃ ॥

આવિર્ભાવતિરોભાવચક્રાવર્તદુરુદ્વહમ્ ।
અજ્ઞાનવિકટાટવ્યાં લુઠન્તં ભગ્નગાત્રકમ્ ॥

નિજાનર્થસ્ખદામગ્નં સીદમાનમ્ અકિઞ્ચનમ્ ।
સન્નાઙ્ગં કર્મભારેણ કરુણાક્રન્દકારિણમ્ ॥

રામ જીવબલીવર્દમ્ ઇમં સંસારપલ્વલાત્ ।
પરમં યત્નમ્ આસ્થાય ચિરમ્ ઉત્તારયેદ્ બલાત્ ॥

તત્ત્વાવલોકનાત્ ક્ષીણે ચિત્તે નો જાયતે પુનઃ ।
જીવઃ કદાચન તદા ભવેત્ તીર્ણભવાર્ણવઃ ॥

મહાનુભાવસમ્પર્કાત્ સંસારાર્ણવલઙ્ઘને ।
યુક્તિસ્ સમ્પ્રાપ્યતે રામ દૃઢા નૌર્ ઇવ નાવિકાત્ ॥

યસ્મિન્ દેશમરૌ રામ નાસ્તિ સજ્જનપાદપઃ ।
સફલશ્ શીતલચ્છાયો ન તત્ર નિવસેદ્ બુધઃ ॥

સ્નિગ્ધશીતવચઃપત્ત્રે સચ્છાયે સ્મિતપુષ્પિતે ।
ક્ષણાદ્ વિશ્રમ્યતે રામ ભૃશં સુજનષણ્ડકે ॥

તદભાવે મહામોહદાહસન્તતિદાયિનિ ।
કિઞ્ચિજ્જાતવિવેકેન સ્વપ્તવ્યં નેહ ધીમતા ॥

આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ આત્મનાત્માનમ્ ઉદ્ધરેત્ ।
નાત્માનમ્ અવલેપેન જન્મપઙ્કાર્ણવે ક્ષિપેત્ ॥

કિમ્ ઇદં કથમ્ આયાતં કિમ્મૂલં કિમપક્ષયમ્ ।
દેહદુઃખમ્ ઇતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રેક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ ॥

ન ધનાનિ ન મિત્રાણિ ન શાસ્ત્રાણિ ન બન્ધવઃ ।
નરાણામ્ ઉપકુર્વન્તિ મગ્નસ્વાત્મસમુદ્ધૃતૌ ॥

મનોમાત્રેણ સુહૃદા સદૈવ સહવાસિના ।
સહ કિઞ્ચિત્ પરામૃશ્ય ભવત્ય્ આત્મા સમુદ્ધૃતઃ ॥

વૈરાગ્યાભ્યાસયત્નાભ્યાં સ્વપરામર્શજન્મના ।
તત્ત્વાલોકેન પોતેન તીર્યતે ભવસાગરઃ ॥

શોચ્યમાનં જનૈર્ નિત્યં દહ્યમાનં દુરાશયા ।
નાત્માનમ્ અવમન્યેત પ્રોદ્ધરેદ્ એનમ્ આદરાત્ ॥

અહઙ્કારમહાલાનં તૃષ્ણારજ્જું મનોમદમ્ ।
જન્મજમ્બાલનિર્મગ્નં જીવદન્તિનમ્ ઉદ્ધરેત્ ॥

અયમ્ એતાવતૈવાત્મા ત્રાતો ભવતિ રાઘવ ।
યદ્ અપાસ્ય વિમૂઢત્વમ્ અહઙ્કારઃ પ્રમાર્જ્યતે ॥

એતાવતૈવ સન્માર્ગો યાતિ પ્રકટતામ્ અલમ્ ।
યદ્ અપાસ્ય મનોમોહમ્ અહમ્ભાવો વિલીયતે ॥

એતાવતૈવ દેવેશઃ પરમાત્માવગમ્યતે ।
કાષ્ઠલોષ્ટસમત્વેન દેહો યદ્ અવલોક્યતે ॥

અહઙ્કારામ્બુદે ક્ષીણે દૃશ્યતે ચિદ્દિવાકરઃ ।
તતસ્ તત્પરિણામેન તત્ પદં સમવાપ્યતે ॥

યથા ધ્વાન્તસમુચ્છેદે સ્વયમ્ આલોકવેદનમ્ ।
તથાહઙ્કારવિચ્છેદે સ્વયમ્ આત્માવલોકનમ્ ॥

અહઙ્કારસમુચ્છેદે યાવસ્થા સુસમોદયા ।
સા પરા ભરિતાકારા સા સર્વવ્યાપિની ચિતિઃ ॥

પરિપૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યા ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ નઃ ।
નોપમાનમ્ ઉપાદત્તે નાનુધાવતિ રઞ્જનમ્ ॥

કેવલં ચિત્પ્રકાશાંશકલિતા સ્થિરતાં ગતા ।
તુર્યા ચેત્ પ્રાપ્યતે દૃષ્ટિસ્ તત્ તયા સોપમીયતે ॥

અદૂરગતસાદૃશ્યા સુષુપ્તસ્યોપલક્ષ્યતે ।
સાવસ્થા ભરિતાકારા ગગનશ્રીર્ ઇવામ્બુધેઃ ॥

મનોઽહઙ્કારવિલયે સર્વભાવાન્તરસ્થિતા ।
સમુદેતિ પરાનન્દા યા તનુઃ પારમેશ્વરી ॥

સા સ્વયં યોગસંસિદ્ધ્યા સુષુપ્તાદૂરભાવિની ।
ન ગમ્યા વચસાં રામ હૃદ્ય્ એવેહાનુભૂયતે ॥

અખિલમ્ ઇદમ્ અનન્તમ્ આત્મતત્ત્વં દૃઢપરિણામિનિ ચેતસિ સ્થિતે ઽન્તઃ ।
બહિર્ ઉપશમિતે ચરાચરાત્મા સ્વયમ્ અનુભૂયત એવ દેવદેવઃ ॥

તદનુ વિષયવાસનાવિનાશસ્ તદનુ શુભઃ પરમસ્ફુટઃ પ્રકાશઃ ।
તદનુ ચ સમતાવશાત્ સ્વરૂપે પરિણમનં મહતામ્ અચિન્ત્યરૂપે ॥