મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.56

ક્રમેણાનેન રિપુહન્ વિચાર્યાત્માનમ્ આત્મના ।
વિશ્રાન્તિમ્ એતિ વિતતે પદે પદ્મદલેક્ષણ ॥

શાસ્ત્રાર્થગુરુચેતોભિસ્ તાવત્ તાવદ્ વિચાર્યતે ।
સર્વદૃશ્યક્ષયાભ્યાસાદ્ યાવદ્ આસાદ્યતે પરમ્ ॥

વૈરાગ્યાભ્યાસશાસ્ત્રાર્થપ્રજ્ઞાગુરુયમક્રમૈઃ ।
પદમ્ આસાદ્યતે પુણ્યં પ્રજ્ઞયૈવૈકયાથ વા ॥

સમ્પ્રબોધવતી તીક્ષ્ણા કલઙ્કરહિતા મતિઃ ।
સર્વસામગ્ર્યહીનાપિ પ્રાપ્યં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્ ॥

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ કશ્ચિજ્ જ્ઞાતસમાધિકઃ ।
પ્રબુદ્ધ ઇતિ વિશ્રાન્તો વ્યવહારપરો ઽપિ સન્ ॥

કશ્ચિદ્ એકાન્તમ્ આશ્રિત્ય સમાધિનિયતસ્ સ્થિતઃ ।
તયોસ્ તુ કતરશ્ શ્રેયાન્ ઇતિ મે ભગવન્ વદ ॥

ઇમં ગુણસમાહારમ્ અનાત્મત્વેન પશ્યતઃ ।
અન્તશ્શીતલતા યાસૌ સમાધિર્ ઇતિ કથ્યતે ॥

દૃશ્યૈર્ મમ ન સમ્બન્ધ ઇતિ નિશ્ચિત્ય શીતલઃ ।
કશ્ચિત્ સંવ્યવહારસ્થઃ કશ્ચિદ્ ધ્યાનવ્યવસ્થિતઃ ॥

દ્વાવ્ એતૌ રામ સુસમાવ્ અન્તશ્ ચેત્ પરિશીતલૌ ।
અન્તશ્શીતલતા યા સ્યાત્ તદ્ ધનં તત્ તપઃફલમ્ ॥

સમાધિસ્થાનકસ્થસ્ય ચેતશ્ ચેદ્ વૃત્તિચઞ્ચલમ્ ।
તત્ તસ્ય તત્ સમાધાનં સમમ્ ઉન્મત્તતાણ્ડવૈઃ ॥

ઉન્મત્તતાણ્ડવસ્થસ્ય ચેતશ્ ચેત્ ક્ષીણવાસનમ્ ।
તદ્ અસ્યોન્મત્તનૃત્તં તત્ સમં બુદ્ધસમાધિના ॥

વ્યવહારી પ્રબુદ્ધો યઃ પ્રબુદ્ધો યો વને સ્થિતઃ ।
દ્વાવ્ એતૌ પુરુષૌ નૂનમ્ અસન્દેહપદં ગતૌ ॥

અકર્તૃ કુર્વદ્ અપ્ય્ એતચ્ ચેતઃ પ્રતનુવાસનમ્ ।
દૂરે ગતમના જન્તુઃ કથાસંશ્રવણે યથા ॥

અકુર્વદ્ અપિ કર્ત્ર્ એવ ચેતઃ પ્રઘનવાસનમ્ ।
નિસ્સ્પન્દાઙ્ગમ્ અપિ સ્વપ્ને શ્વભ્રપાતસ્થિતાવ્ ઇવ ॥

ચેતસો યદ્ અકર્તૃત્વં તત્ સમાધાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
તં વિદ્ધિ કેવલીભાવં સા શુભા નિર્વૃતિઃ પરા ॥

ચેતશ્ચલાચલત્વં હિ પરમં કારણં સ્મૃતેઃ ।
ધ્યાનાધ્યાનદૃશોસ્ તેન તદ્ એવાનઙ્કુરં કુરુ ॥

અવાસનં સ્થિરં પ્રોક્તં મનો ધ્યાનં તદ્ એવ ચ ।
સ એવ કેવલીભાવશ્ શાન્તં તત્રૈવ તત્ સદા ॥

તનુવાસનમ્ અપ્ય્ ઉચ્ચૈઃપદાયોદ્યતમ્ ઉચ્યતે ।
અવાસનં મનો ઽકર્તૃપદં તસ્માદ્ અવાપ્યતે ॥

ઘનવાસનમ્ એતત્ તુ ચેતઃ કર્તૃત્વભાવનમ્ ।
સર્વદુઃખપ્રદં તસ્માદ્ વાસનાસ્ તનુતામ્ નયેત્ ॥

પ્રશાન્તજગદાસ્થો ઽન્તર્ વીતશોકભયૈષણઃ ।
સ્વસ્થો ભવતિ યેનાત્મા સ સમાધિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ચેતસા સમ્પરિત્યજ્ય સર્વભાવાન્ સભાવનાન્ ।
યથા તિષ્ઠસિ તિષ્ઠ ત્વં તથા શૈલે ગૃહે ઽથ વા ॥

ગૃહમ્ એવ ગૃહસ્થાનાં સુસમાહિતચેતસામ્ ।
શાન્તાહઙ્કૃતિદોષાણાં વિજના વનભૂમયઃ ॥

અરણ્યસદને તુલ્યે સમાહિતમનોદૃશામ્ ।
મહતામ્ ઇહ ભૂતાનાં ભૂતાનાં મહતામ્ ઇવ ॥

શામ્યચ્ચિત્તમહાભ્રસ્ય જનજાલોજ્જ્વલાન્ય્ અપિ ।
નગરાણ્ય્ એવ શૂન્યાનિ વનાન્ય્ અવનિપાત્મજ ॥

વૃત્તિમચ્ચિત્તમત્તસ્ય નિર્જનાનિ વનાન્ય્ અપિ ।
નગરાણિ મહાલોકપૂર્ણાનિ પરવીરહન્ ॥

વ્યુત્થિતં ચિત્તમ્ અભ્યેતિ ભ્રમે શાન્તે સુષુપ્તતામ્ ।
નિર્વાણમ્ એતિ નિર્વાણં યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

સર્વભાવપદાતીતં સર્વભાવાત્મકં ચ વા ।
યઃ પશ્યતિ સદાત્માનં સ સમાહિત ઉચ્યતે ॥

સહાત્મના સદૈવેદં જગત્ પશ્યતિ નો મનઃ ।
યથા સ્વપ્ને તથૈવાસ્મિઞ્ જાગ્રત્ય્ અપિ જનેશ્વર ॥

યથા વિપિનગા લોકા વિહરન્તો ઽપ્ય્ અસત્સમાઃ ।
અસમ્બન્ધાત્ તથા જ્ઞસ્ય ગ્રામો ઽપિ વિપિનોપમઃ ॥

અન્તર્મુખમના નિત્યં સુપ્તો બુદ્ધો વ્રજન્ પઠન્ ।
પુરં જનપદં ગ્રામમ્ અરણ્યમ્ ઇવ પશ્યતિ ॥

સર્વમ્ આકાશતામ્ એતિ નિત્યમ્ અન્તર્મુખસ્થિતેઃ ।
સર્વથાનુપયોગિત્વાદ્ ભૂતાકુલમ્ ઇદં જગત્ ॥

અન્તશ્શીતલતાયાં તુ લબ્ધાયાં શીતલં જગત્ ।
વિજ્વરાણામ્ ઇવ નૃણાં ભવત્ય્ આ જીવિતસ્થિતેઃ ॥

અન્તસ્તૃષ્ણોપતપ્તાનાં દાવદાહમયં જગત્ ।
ભવત્ય્ અખિલજન્તૂનાં યદ્ અન્તસ્ તદ્ બહિસ્ સ્થિતમ્ ॥

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ ।
અન્તઃકરણતત્ત્વસ્ય ભાગા બહિર્ અવસ્થિતાઃ ॥

વટધાનાવટ ઇવ અન્તર્ અસ્ય યદ્ આત્મનઃ ।
તદ્ બહિર્ ભાસતે ભાસ્વદ્ વિકસત્પુષ્પગન્ધવત્ ॥

ન બહિષ્ટ્વં ન ચાન્તસ્ત્વં ક્વચિત્ કિઞ્ચન વિદ્યતે ।
યદ્ યથા કચિતં ચિત્ત્વાત્ તત્ તથા તથ્યમ્ ઉત્થિતમ્ ॥

આત્મતત્ત્વોદરં ભાતિ બહિષ્ટ્વેન જગત્તયા ।
કર્પૂરમ્ ઇવ ગન્ધેન સઙ્કોચિ પ્રવિકાસિ ચ ॥

આત્મેદં સ્ફુરતિ સ્ફારં જગત્ત્વેનાપ્ય્ અહન્તયા ।
બાહ્યત્વેનાન્તરત્વેન સ ચ નાસન્ ન સદ્વિભુઃ ॥

બહિષ્ટ્વેનાશ્રિતં બાહ્યમ્ અન્તસ્ત્વેનાન્તરં સ્થિતમ્ ।
યથાવિદિતમ્ આત્માયં સ્વચિત્ત્વમ્ અનુપશ્યતિ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં શાન્તમ્ આત્મનો ઽભેદનં જગત્ ।
અહન્તાદૌ સ્થિતે દેહે ભૂરિભઙ્ગં ભયં તુ સત્ ॥

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ ।
કલ્પાગ્નિનેવ જ્વલિતં સર્વમ્ આધિહતાત્મનઃ ॥

યસ્ ત્વ્ આત્મરતિર્ એવાન્તઃ કુર્વન્ કર્મેન્દ્રિયૈઃ ક્રિયાઃ ।
ન વશો હર્ષશોકાભ્યાં સ સમાહિત ઉચ્યતે ॥

યસ્ સર્વગતમ્ આત્માનં પશ્યન્ સમુપશાન્તધીઃ ।
ન શોચતિ ધ્યાયતિ વા સ સમાહિત ઉચ્યતે ॥

સપૂર્વાપરપર્યન્તા યઃ પશ્યઞ્ જાગતીર્ ગતીઃ ।
દૃષ્ટિષ્વ્ એતાસુ હસતિ સ સમાહિત ઉચ્યતે ॥

સમે પરે ઽસ્તિ નાહન્તા ન જગજ્જન્મની મયિ ।
વીચિવૃન્દેષ્વ્ ઇવાનપ્ત્વં ન નાશે ફેનધાતવઃ ॥

યસ્યાન્તર્ અસ્તિ નાહન્ત્વં ન વિભાગાદિ નો મમ ।
ન ચેતનાચેતનતે સો ઽસ્તિ નાસ્તીતરો જનઃ ॥

વ્યોમસ્વચ્છો ભવન્ સ્વેહાં સમ્યગ્ આચરતીહ યઃ ।
હર્ષામર્ષવિકારેષુ કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્ સ સન્ ॥

આત્મવત્ સર્વભૂતાનિ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ટવત્ ।
સ્વભાવાદ્ એવ ન ભયાદ્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

અર્થો ઽતનુસ્ તનુર્ વાપિ નાસદ્રૂપેણ ચેત્યતે ।
ન સદ્રૂપેણાનુભૂતો જ્ઞેનાજ્ઞેનેવ તત્તયા ॥

ઈદૃશાશયસમ્પન્નો મહાસત્ત્વપદં ગતઃ ।
તિષ્ઠતૂદેતુ વા યાતુ મૃતિમ્ એતુ નિહન્તુ વા ॥

વસતૂત્તમભોગાઢ્યે સ્વગૃહે વા જનાકુલે ।
સર્વભોગોજ્ઝિતાભોગે સુમહત્ય્ અથ વા વને ॥

ઉદ્દામમર્દલં પાનતત્પરો વાપિ નૃત્યતુ ।
સર્વસઙ્ગપરિત્યાગી શમમ્ આયાતુ વા ગિરૌ ॥

ચન્દનાગુરુકર્પૂરૈર્ વપુર્ વા પરિલિમ્પતુ ।
જ્વાલાજટિલવિસ્તારે નિપતત્વ્ અથ વાનલે ॥

પાપં કરોતુ સુમહદ્ બહલં પુણ્યમ્ એવ વા ।
અદ્યૈવ મૃતિમ્ આયાતુ કલ્પાન્તનિચયેન વા ॥

નાસૌ કિઞ્ચિન્ ન તત્ કિઞ્ચિત્ કૃતં તેન મહાત્મના ।
નાસૌ કલઙ્કમ્ આપ્નોતિ હેમ પઙ્કગતં યથા ॥

સંવિત્પુરુષશબ્દાર્થૈસ્ સકલઙ્કૈઃ કલઙ્ક્યતે ।
અહન્ત્વવાસનારૂપૈશ્ શુક્તિકારજતોપમૈઃ ॥

સમસ્તવસ્તુપ્રશમસ્ સમ્યગ્જ્ઞાનાદ્ યથાસ્થિતેઃ ।
સ એવાસ્યોપશાન્તો ઽન્તઃ કલઙ્કો ઽસત્તયા યતઃ ॥

અહન્ત્વવાસનાનર્થઃ પ્રસૂતે સંવિદાત્મનઃ ।
પુરુષસ્ય વિચિત્રાણિ સુખદુઃખાનિ જન્મભૂઃ ॥

રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે શાન્તે ગેહિનો નિર્વૃતિર્ યથા ।
અહન્ત્વભાવસંશાન્તૌ તથાન્તસ્સમતા મતા ॥

યત્ કરોતિ યદ્ અશ્નાતિ યદ્ દદાતિ જુહોતિ વા ।
ન તજ્ જ્ઞસ્ય ન તત્ર જ્ઞો મા કરોતુ કરોતુ વા ॥

કર્મણાસ્તિ ન તસ્યાર્થો નાર્થસ્ તસ્યાસ્ત્ય્ અકર્મણા ।
યથાસ્વભાવં ભગવાન્ સ આત્મન્ય્ એવ સંસ્થિતઃ ॥

ઇચ્છાસ્ તતસ્ સમુદ્યન્તિ ન મઞ્જર્ય ઇવોપલાત્ ।
યાશ્ ચોદ્યન્તિ ચ તાસ્ સર્વાસ્ સ એવામ્બ્વ્ ઇવ વીચયઃ ॥

સકલમ્ ઇદમ્ અસાવ્ અસૌ ચ સર્વં જગદ્ અખિલં ન વિભાગિતાત્ર કાચિત્ ।
પરમપુરુષપાવનૈકરૂપી સ સદ્ ઇતિ તત્ સદ્ અકિઞ્ચિદ્ એવ વાસૌ ॥