Mokṣopāya · Chapter 5.56

krameṇānena ripuhan vicāryātmānam ātmanā /
viśrāntim eti vitate pade padmadalekṣaṇa //

śāstrārthagurucetobhis tāvat tāvad vicāryate /
sarvadṛśyakṣayābhyāsād yāvad āsādyate param //

vairāgyābhyāsaśāstrārthaprajñāguruyamakramaiḥ /
padam āsādyate puṇyaṃ prajñayaivaikayātha vā //

samprabodhavatī tīkṣṇā kalaṅkarahitā matiḥ /
sarvasāmagryahīnāpi prāpyaṃ prāpnoti śāśvatam //

bhagavan bhūtabhavyeśa kaścij jñātasamādhikaḥ /
prabuddha iti viśrānto vyavahāraparo 'pi san //

kaścid ekāntam āśritya samādhiniyatas sthitaḥ /
tayos tu kataraś śreyān iti me bhagavan vada //

imaṃ guṇasamāhāram anātmatvena paśyataḥ /
antaśśītalatā yāsau samādhir iti kathyate //

dṛśyair mama na sambandha iti niścitya śītalaḥ /
kaścit saṃvyavahārasthaḥ kaścid dhyānavyavasthitaḥ //

dvāv etau rāma susamāv antaś cet pariśītalau /
antaśśītalatā yā syāt tad dhanaṃ tat tapaḥphalam //

samādhisthānakasthasya cetaś ced vṛtticañcalam /
tat tasya tat samādhānaṃ samam unmattatāṇḍavaiḥ //

unmattatāṇḍavasthasya cetaś cet kṣīṇavāsanam /
tad asyonmattanṛttaṃ tat samaṃ buddhasamādhinā //

vyavahārī prabuddho yaḥ prabuddho yo vane sthitaḥ /
dvāv etau puruṣau nūnam asandehapadaṃ gatau //

akartṛ kurvad apy etac cetaḥ pratanuvāsanam /
dūre gatamanā jantuḥ kathāsaṃśravaṇe yathā //

akurvad api kartr eva cetaḥ praghanavāsanam /
nisspandāṅgam api svapne śvabhrapātasthitāv iva //

cetaso yad akartṛtvaṃ tat samādhānam uttamam /
taṃ viddhi kevalībhāvaṃ sā śubhā nirvṛtiḥ parā //

cetaścalācalatvaṃ hi paramaṃ kāraṇaṃ smṛteḥ /
dhyānādhyānadṛśos tena tad evānaṅkuraṃ kuru //

avāsanaṃ sthiraṃ proktaṃ mano dhyānaṃ tad eva ca /
sa eva kevalībhāvaś śāntaṃ tatraiva tat sadā //

tanuvāsanam apy uccaiḥpadāyodyatam ucyate /
avāsanaṃ mano 'kartṛpadaṃ tasmād avāpyate //

ghanavāsanam etat tu cetaḥ kartṛtvabhāvanam /
sarvaduḥkhapradaṃ tasmād vāsanās tanutām nayet //

praśāntajagadāstho 'ntar vītaśokabhayaiṣaṇaḥ /
svastho bhavati yenātmā sa samādhir iti smṛtaḥ //

cetasā samparityajya sarvabhāvān sabhāvanān /
yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ tathā śaile gṛhe 'tha vā //

gṛham eva gṛhasthānāṃ susamāhitacetasām /
śāntāhaṅkṛtidoṣāṇāṃ vijanā vanabhūmayaḥ //

araṇyasadane tulye samāhitamanodṛśām /
mahatām iha bhūtānāṃ bhūtānāṃ mahatām iva //

śāmyaccittamahābhrasya janajālojjvalāny api /
nagarāṇy eva śūnyāni vanāny avanipātmaja //

vṛttimaccittamattasya nirjanāni vanāny api /
nagarāṇi mahālokapūrṇāni paravīrahan //

vyutthitaṃ cittam abhyeti bhrame śānte suṣuptatām /
nirvāṇam eti nirvāṇaṃ yathecchasi tathā kuru //

sarvabhāvapadātītaṃ sarvabhāvātmakaṃ ca vā /
yaḥ paśyati sadātmānaṃ sa samāhita ucyate //

sahātmanā sadaivedaṃ jagat paśyati no manaḥ /
yathā svapne tathaivāsmiñ jāgraty api janeśvara //

yathā vipinagā lokā viharanto 'py asatsamāḥ /
asambandhāt tathā jñasya grāmo 'pi vipinopamaḥ //

antarmukhamanā nityaṃ supto buddho vrajan paṭhan /
puraṃ janapadaṃ grāmam araṇyam iva paśyati //

sarvam ākāśatām eti nityam antarmukhasthiteḥ /
sarvathānupayogitvād bhūtākulam idaṃ jagat //

antaśśītalatāyāṃ tu labdhāyāṃ śītalaṃ jagat /
vijvarāṇām iva nṛṇāṃ bhavaty ā jīvitasthiteḥ //

antastṛṣṇopataptānāṃ dāvadāhamayaṃ jagat /
bhavaty akhilajantūnāṃ yad antas tad bahis sthitam //

dyauḥ kṣamā vāyur ākāśaṃ parvatās sarito diśaḥ /
antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahir avasthitāḥ //

vaṭadhānāvaṭa iva antar asya yad ātmanaḥ /
tad bahir bhāsate bhāsvad vikasatpuṣpagandhavat //

na bahiṣṭvaṃ na cāntastvaṃ kvacit kiñcana vidyate /
yad yathā kacitaṃ cittvāt tat tathā tathyam utthitam //

ātmatattvodaraṃ bhāti bahiṣṭvena jagattayā /
karpūram iva gandhena saṅkoci pravikāsi ca //

ātmedaṃ sphurati sphāraṃ jagattvenāpy ahantayā /
bāhyatvenāntaratvena sa ca nāsan na sadvibhuḥ //

bahiṣṭvenāśritaṃ bāhyam antastvenāntaraṃ sthitam /
yathāviditam ātmāyaṃ svacittvam anupaśyati //

sabāhyābhyantaraṃ śāntam ātmano 'bhedanaṃ jagat /
ahantādau sthite dehe bhūribhaṅgaṃ bhayaṃ tu sat //

dyauḥ kṣamā vāyur ākāśaṃ parvatās sarito diśaḥ /
kalpāgnineva jvalitaṃ sarvam ādhihatātmanaḥ //

yas tv ātmaratir evāntaḥ kurvan karmendriyaiḥ kriyāḥ /
na vaśo harṣaśokābhyāṃ sa samāhita ucyate //

yas sarvagatam ātmānaṃ paśyan samupaśāntadhīḥ /
na śocati dhyāyati vā sa samāhita ucyate //

sapūrvāparaparyantā yaḥ paśyañ jāgatīr gatīḥ /
dṛṣṭiṣv etāsu hasati sa samāhita ucyate //

same pare 'sti nāhantā na jagajjanmanī mayi /
vīcivṛndeṣv ivānaptvaṃ na nāśe phenadhātavaḥ //

yasyāntar asti nāhantvaṃ na vibhāgādi no mama /
na cetanācetanate so 'sti nāstītaro janaḥ //

vyomasvaccho bhavan svehāṃ samyag ācaratīha yaḥ /
harṣāmarṣavikāreṣu kāṣṭhaloṣṭasamas sa san //

ātmavat sarvabhūtāni paradravyāṇi loṣṭavat /
svabhāvād eva na bhayād yaḥ paśyati sa paśyati //

artho 'tanus tanur vāpi nāsadrūpeṇa cetyate /
na sadrūpeṇānubhūto jñenājñeneva tattayā //

īdṛśāśayasampanno mahāsattvapadaṃ gataḥ /
tiṣṭhatūdetu vā yātu mṛtim etu nihantu vā //

vasatūttamabhogāḍhye svagṛhe vā janākule /
sarvabhogojjhitābhoge sumahaty atha vā vane //

uddāmamardalaṃ pānatatparo vāpi nṛtyatu /
sarvasaṅgaparityāgī śamam āyātu vā girau //

candanāgurukarpūrair vapur vā parilimpatu /
jvālājaṭilavistāre nipatatv atha vānale //

pāpaṃ karotu sumahad bahalaṃ puṇyam eva vā /
adyaiva mṛtim āyātu kalpāntanicayena vā //

nāsau kiñcin na tat kiñcit kṛtaṃ tena mahātmanā /
nāsau kalaṅkam āpnoti hema paṅkagataṃ yathā //

saṃvitpuruṣaśabdārthais sakalaṅkaiḥ kalaṅkyate /
ahantvavāsanārūpaiś śuktikārajatopamaiḥ //

samastavastupraśamas samyagjñānād yathāsthiteḥ /
sa evāsyopaśānto 'ntaḥ kalaṅko 'sattayā yataḥ //

ahantvavāsanānarthaḥ prasūte saṃvidātmanaḥ /
puruṣasya vicitrāṇi sukhaduḥkhāni janmabhūḥ //

rajjvāṃ sarpabhrame śānte gehino nirvṛtir yathā /
ahantvabhāvasaṃśāntau tathāntassamatā matā //

yat karoti yad aśnāti yad dadāti juhoti vā /
na taj jñasya na tatra jño mā karotu karotu vā //

karmaṇāsti na tasyārtho nārthas tasyāsty akarmaṇā /
yathāsvabhāvaṃ bhagavān sa ātmany eva saṃsthitaḥ //

icchās tatas samudyanti na mañjarya ivopalāt /
yāś codyanti ca tās sarvās sa evāmbv iva vīcayaḥ //

sakalam idam asāv asau ca sarvaṃ jagad akhilaṃ na vibhāgitātra kācit /
paramapuruṣapāvanaikarūpī sa sad iti tat sad akiñcid eva vāsau //