મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.52

સ તાં વિવેશ ધર્માત્મા ગન્ધમાદનકન્દરામ્ ।
ચિરભ્રમણસમ્પ્રાપ્તામ્ અલિઃ પદ્મકુટીમ્ ઇવ ॥

સમાધાનોન્મુખતયા પ્રવિશન્ સ વ્યરાજત ।
સર્ગવ્યાપારવિરતાવ્ આત્મપુર્યામ્ ઇવાબ્જજઃ ॥

ચકારાસનમ્ આનીલૈઃ પત્ત્રૈર્ અન્તસ્સ્થગુચ્છકમ્ ।
મૃદુ મેઘવિધિર્ વૃન્દમ્ આમ્ભોદમ્ ઇવ તત્ર સઃ ॥

તસ્ય પ્રસારયામ્ આસ પૃષ્ઠે ચારુ મૃગાજિનમ્ ।
નીલરત્નતટે મેરોસ્ તારાશારમ્ ઇવામ્બરમ્ ॥

તત્રોપાવિશદ્ આવેશં ચૈતસં તનુતાં નયન્ ।
અન્તશ્શુદ્ધવપુશ્ શૃઙ્ગે વૃષ્ટમૂક ઇવામ્બુદઃ ॥

બુદ્ધવત્ સુદૃઢાબદ્ધપદ્માસન ઉદઙ્મુખઃ ।
પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ ધૃત્વા ચકાર બ્રાહ્મમ્ અઞ્જલિમ્ ॥

વાસનાભ્યસ્ સમાહૃત્ય મનોમૃગપરિપ્લુતમ્ ।
નિર્વિકલ્પસમાધ્યર્થં ચકારેમાં વિચારણામ્ ॥

અયિ મૂર્ખ મનઃ કો ઽર્થસ્ તવ સંસારવૃત્તિભિઃ ।
ધીમન્તો ન નિષેવન્તે પર્યન્તે દુઃખદાં ક્રિયામ્ ॥

અનુધાવતિ યો ભોગાંસ્ ત્યક્ત્વા શમરસાયનમ્ ।
સ ત્યક્તમન્દારવનઃ પ્રયાતિ વિષજઙ્ગલમ્ ॥

યદિ યાસિ મહીરન્ધ્રં બ્રહ્મલોકમ્ અથાપિ વા ।
તન્ ન નિર્વૃતિમ્ આયાસિ ત્વં વિનોપશમામૃતમ્ ॥

આશાશતાવપૂર્ણત્વં ત્વમ્ ઇદં સર્વદુઃખદમ્ ।
ત્યજ યાહિ પરં શ્રેયઃ પદમ્ એકાન્તસુન્દરમ્ ॥

ઇમા વિચિત્રાઃ કલના ભાવાભાવમયાત્મિકાઃ ।
દુઃખાયૈવ તવોગ્રાય ન સુખાય કદાચન ॥

શબ્દાદિકાભિર્ એતાભિઃ કિં મૂઢ હતવૃત્તિભિઃ ।
ભ્રમસ્ય્ અવિરતં વ્યર્થમ્ એવ મણ્ડૂકિકા યથા ॥

મનોમણ્ડૂકિકે વ્યર્થમ્ ઇયન્તં કાલમ્ અન્ધયા ।
ભ્રમન્ત્યા ભુવનં વિષ્વક્ કિં સમાસાદિતં ત્વયા ॥

યસ્માત્ કિઞ્ચિત્ તદ્ આપ્નોષિ યસ્મિન્ ભજસિ નિર્વૃતિમ્ ।
તસ્મિંશ્ ચિત્ત શમે મૂર્ખ નાનુબધ્નાસિ કિં પદમ્ ॥

આગત્ય શ્રોત્રતાં મૂર્ખ વ્યર્થોત્થાનોપબૃંહિતામ્ ।
ધિયા શબ્દાનુસારિણ્યા મૃગવન્ મા ક્ષયં વ્રજ ॥

ત્વક્તામ્ આગત્ય દુઃખાય સ્પર્શોન્મુખતયાનયા ।
મૂર્ખ મા બદ્ધતામ્ એહિ ગજીલુબ્ધગજેન્દ્રવત્ ॥

રસનાભાવમ્ આગત્ય ગર્ધેનાન્ધ દુરન્ધસામ્ ।
મા નાશમ્ એહિ બડિશપિણ્ડીલમ્પટમત્સ્યવત્ ॥

ચાક્ષુષીં વૃત્તિમ્ આશ્રિત્ય સ્ત્ર્યાદિરૂપામયોન્મુખીમ્ ।
મા ગચ્છ દગ્ધતાં મુગ્ધ કાન્તિલુબ્ધપતઙ્ગવત્ ॥

ઘ્રાણમાર્ગમ્ ઉપાશ્રિત્ય શરીરામ્ભોજકોટરે ।
ગન્ધોન્મુખતયા બન્ધં મા સમાશ્રય ભૃઙ્ગવત્ ॥

કુરઙ્ગાલિપતઙ્ગેભમીનાસ્ ત્વ્ એકૈકશો હતાઃ ।
સર્વૈર્ એતૈર્ અનર્થૈસ્ તુ વ્યાપ્તસ્યાજ્ઞ કુતસ્ સુખમ્ ॥

હે ચિત્ત વાસનાજાલં બન્ધાય ભવતોમ્ભિતમ્ ।
સ્વાત્મનસ્ સહજઃ ફેનસ્ તાન્તવઃ ક્રિમિણા યથા ॥

શરદભ્રવદ્ આગત્ય શુદ્ધિં ત્યક્તમલામયામ્ ।
યદિ શામ્યસિ નિર્મૂલં તદ્ અનન્તા જયાસ્ તવ ॥

ક્ષયોદયદશાદાત્રીઃ પર્યન્તપરિતાપિનીઃ ।
જાનન્ન્ અપિ જગદ્દૃષ્ટીર્ ન ત્યક્ષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ ॥

કરોમ્ય્ અથ કિમર્થં વા તવૈતદ્ અનુશાસનમ્ ।
વિચારણવતઃ પુંસશ્ ચિત્તમ્ અસ્તિ હિ નાનઘ ॥

યાવદ્ અજ્ઞાનઘનતા તાવત્ પ્રઘનચિત્તતા ।
યાવત્ પ્રાવૃટ્પ્રબલતા તાવન્ નીહારભૂરિતા ॥

યાવદ્ અજ્ઞાનતનુતા તાવચ્ ચિત્તસ્ય તાનવમ્ ।
પ્રાવૃટ્પરિક્ષયો યાવત્ તાવન્ નીહારસઙ્ક્ષયઃ ॥

યાવત્ તાનવમ્ આયાતં શુદ્ધં ચિત્તં વિચારવત્ ।
તાવત્ તત્ ક્ષીણમ્ એવાહં મન્યે શારદમેઘવત્ ॥

અનુશાસનમ્ એતદ્ યદ્ અસતો નશ્યતો ઽથ વા ।
ક્રિયતે તન્ નભોવારિપવનાહનનૈસ્ સમમ્ ॥

તસ્માત્ સઙ્ક્ષીયમાણં ત્વાં ત્યજામ્ય્ અહમ્ અસન્મયમ્ ।
મૌર્ખ્યં પરમમ્ એવાહુઃ પરિત્યાજ્યાનુશાસનમ્ ॥

નિર્વિકલ્પો ઽસ્મિ ચિદ્દીપો નિરહઙ્કારવાસનઃ ।
ત્વયાહઙ્કારબીજેન ન સમ્બદ્ધો ઽસ્મ્ય્ અસન્મય ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇતિ વ્યર્થં દુર્દૃષ્ટિર્ અવલમ્બિતા ।
ત્વયા મૂઢ વિનાશાય શઙ્કાવિષવિષૂચિકા ॥

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય તન્વી મતિમતી સ્થિતિઃ ।
ન સમ્ભવતિ બિલ્વાન્તર્ વાસિતા દન્તિનો યથા ॥

મહાસ્ખદેવ ગમ્ભીરા દુઃખદા વાસનાશ્રિતા ।
ત્વયૈષા તદ્ અસત્પાતિર્ નૈનામ્ અનુસરામ્ય્ અહમ્ ॥

કઃ કિલાયં મુધા મોહો બાલસ્યેવાવિચારિણઃ ।
અયં સો ઽહમ્ ઇતિ ભ્રાન્તિસન્દર્ભપરિકલ્પિતઃ ॥

પાદાઙ્ગુષ્ઠાચ્ છિરો યાવત્ કણશઃ પ્રવિચારિતમ્ ।
ન લબ્ધો ઽસાવ્ અહં નામ કસ્ સ્યાદ્ અહં ઇતિ સ્થિતઃ ॥

ભરિતાશેષદિક્કુઞ્જં પશ્યામ્ય્ એકં જગત્ત્રયે ।
સંવેદનમ્ અસંવેદ્યં સર્વત્ર વિતતાત્મકમ્ ॥

દૃશ્યતે તસ્ય નેયત્તા ન નામ પરિકલ્પના ।
નૈકતા નાન્યતા ચૈવ ન મહત્તા ન ચાણુતા ॥

વેદનં ત્વમ્ અસંવેદ્યં મયિ ચેદ્ દુઃખકારણમ્ ।
વિવેકજેન ભેદેન તદ્ ઇદં હન્યસે મયા ॥

ઇદં માંસં ઇદં રક્તમ્ ઇમાન્ય્ અસ્થીનિ દેહકે ।
ઇમે તે શ્વાસમરુતઃ કો ઽસાવ્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ ॥

માંસમ્ અન્યદ્ અસૃક્ ચાન્યદ્ અસ્થીન્ય્ અન્યાનિ ચિત્ત હે ।
બોધો ઽન્યસ્ સ્પન્દનં ચાન્યત્ કો ઽસાવ્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ ॥

ઇદં ઘ્રાણમ્ ઇયં જિહ્વા ત્વગ્ ઇયં શ્રવણે ઇમે ।
ઇદં ચક્ષુર્ અયં સ્પન્દઃ કો ઽસાવ્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ ॥

યથાભૂતતયા નાહમ્ અસ્મિ ન ત્વં ન વાસના ।
આત્મા શુદ્ધશ્ ચિદાભાસઃ કેવલો ઽયં વિજૃમ્ભતે ॥

અહમ્ એવેહ સર્વત્ર નાહં કિઞ્ચિદ્ અપીહ વા ।
ઇત્ય્ એવ સન્મયી દૃષ્ટિર્ નેતરો વિદ્યતે ક્રમઃ ॥

ચિરમ્ અજ્ઞાનધૂર્તેન પોથિતો ઽસ્મ્ય્ અત્ય્ અહન્તયા ।
વૃકેણ દૃપ્તેનાટવ્યાં લબ્ધ્વેવ પશુપોતકઃ ॥

દિષ્ટ્યેદાનીં પરિજ્ઞાતો મયૈષો ઽજ્ઞાનતસ્કરઃ ।
પુનર્ ન સંશ્રયામ્ય્ એનં સ્વરૂપાર્થાપહારિણમ્ ॥

નિર્દુઃખો દુઃખયોગ્યસ્ય નાહમ્ અસ્ય ન ચૈષ મે ।
કશ્ચિદ્ ભવતિ શૈલસ્ય તત્સ્થ એવ યથામ્બુદઃ ॥

નાહં ભૂત્વા ત્વ્ અહં હીદં વચ્મિ તિષ્ઠામિ યામિ વા ।
આત્માવલોકનેનાહમ્ અનહઙ્કારતાં ગતઃ ॥

નૂનમ્ એવાન્ય એવૈતે મત્તો ઽજ્ઞાશ્ ચક્ષુરાદયઃ ।
યાન્તુ તિષ્ઠન્તુ વા દેહે મમૈતે તુ ન કેચન ॥

કષ્ટં કો ઽયમ્ અહં નામ કથં કેનોપકલ્પિતઃ ।
જગદ્બાલકવેતાલસ્ તાલોત્તાલાતુલાકૃતિઃ ॥

એતાવન્તં ચિરં કાલં વ્યર્થમ્ આલુઠિતો ઽવટે ।
અહમ્ અમ્બુતૃણોન્મુક્તે દુરદ્રૌ હરિણો યથા ॥

સ્વાર્થૈકાલોકને ચક્ષુર્ યદિ તૂન્મુખતાં ગતમ્ ।
તદ્ અહં નામ કો ઽસૌ સ્યાદ્ યો ઽસ્મિ દુઃખેન મોહિતઃ ॥

સ્પર્શનામ્નિ નિજે તત્ત્વે યદિ જાતા ત્વગ્ ઉન્મુખી ।
તત્ કો ઽયં સ્યાદ્ અહં નામ કુપિશાચ ઇવોદિતઃ ॥

રસેષ્વ્ અભિનિષણ્ણે ઽસ્મિન્ સ્વે ક્રમે રસનેન્દ્રિયે ।
અહં મૃષ્ટભુગ્ ઇત્ય્ એષ કુતસ્ત્યઃ કુત્સિતો ભ્રમઃ ॥

શબ્દશક્તિં શ્રિતે શ્રોત્રે વરાકે સ્વાર્થપણ્ડિતે ।
તદ્ અહઙ્કારદુઃખસ્ય નિર્બીજસ્ય ક આગમઃ ॥

આત્મમ્ભરિત્વભરિતે ઘ્રાણે સ્વં ગન્ધમ્ આગતે ।
અહં ઘ્રાતેતિ યો મન્તા તં ચૌરં નૈવ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

મૃગતૃષ્ણાક્રમેણૈષા ભાવનાપ્ય્ અર્થભાવની ।
ભાવસ્ તસ્યામ્ અસત્યાયાં યસ્યાસાવ્ અપિ સમ્ભ્રમઃ ॥

વાસનાહીનમ્ અપ્ય્ એતચ્ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયં સ્વતઃ ।
પ્રવર્તતે બહિસ્ સ્વાર્થે વાસના નાત્ર કારણમ્ ॥

વાસનારહિતં કર્મ ક્રિયતે નનુ ચિત્ત હે ।
કેવલં નાનુભૂયન્તે સુખદુઃખદૃશો ઽત્ર તાઃ ॥

તસ્માન્ મૂર્ખાણીન્દ્રિયાણિ ત્યક્ત્વાન્તર્વાસનાં નિજામ્ ।
કુરુધ્વં કર્મ હે સર્વં ન દુઃખં સમવાપ્સ્યથ ॥

ભવદ્ભિર્ એવ દુઃખાય વાસના વાસિતા મુધા ।
બાલૈઃ પઙ્કક્રીડનકવિનાશેનેવ ખિન્નતા ॥

વાસનાદ્યા દૃશસ્ સર્વા વ્યતિરિક્તાસ્ તુ નાત્મનઃ ।
જલાદ્ ઇવ તરઙ્ગાલ્યો જ્ઞસ્યૈવાજ્ઞસ્ય નાનઘ ॥

તૃષ્ણયૈવ વિનષ્ટાસ્ સ્થ વ્યર્થમ્ ઇન્દ્રિયચારકાઃ ।
કોશકારાઃ કુક્રિમયસ્ તન્તુનેવ સ્વયમ્ભુવા ॥

તૃષ્ણયૈવેહ લુઠથ જરામરણસઙ્કટે ।
ભ્રમદૃષ્ટ્યેવ શિખરિપથિકાશ્ શ્વભ્રભૂમિષુ ॥

વાસનૈવેહ ભવતાં હેતુર્ એકત્ર બન્ધને ।
રજ્જુશ્ શૂન્યાશયપ્રોતા મુક્તાનામ્ આતતા યથા ॥

કલ્પનામાત્રકલિતા ન સત્યૈષા હિ વસ્તુતઃ ।
અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ દાત્રેણેવ વિલૂયતે ॥

એષા હિ ભવતામ્ એવ વિમોહાય ક્ષયાય ચ ।
વાતલેખેવ દીપાનાં સ્ફુરતામ્ અપિ તેજસા ॥

હે ચિત્ત સર્વેન્દ્રિયકોશ તસ્માત્ સર્વેન્દ્રિયૈર્ ઐક્યમ્ ઉપેત્ય નૂનમ્ ।
આલોક્ય ચાત્માનમ્ અસત્સ્વરૂપં નિર્વાણમ્ એકામલબોધમ્ આસ્સ્વ ॥

વિષયવિષવિષૂચિકામ્ અનન્તાં નિપુણમ્ અહંસ્થિતિવાસનામ્ અપાસ્ય ।
અભિમતપરિહારકાર્યયુક્ત્યા ભવ વિભયો ભગવાન્ ભિયામ્ અભૂમિઃ ॥