મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.51

પરિદીર્ઘાસુ તન્વીષુ કચન્તીષ્વ્ અસિતાસુ ચ ।
ક્ષુરધારોપમાનાસુ ચિત્તવૃત્તિષુ તિષ્ઠ મા ॥

કાલેન ચ મહાક્ષેત્રે જાતેયં બુદ્ધિવલ્લરી ।
વૃદ્ધિં વિવેકસેકેન નયૈનાં નયકોવિદ ॥

યાવન્ મ્લાયતિ નો કાયકલિકા કલિભસ્મના ।
ભૂતલે પતિતાં તાવદ્ એનામ્ ઉદ્ધૃત્ય ધારય ॥

મદ્વાક્યાર્થૈકતત્ત્વજ્ઞ મદ્વાક્યાર્થૈકભાવનાત્ ।
સુખમ્ આપ્નોષિ સર્પારિર્ યથાભ્રરવભાવનાત્ ॥

ઉદ્દાલકવદ્ આલૂનવિશીર્ણં ભૂતપઞ્ચકમ્ ।
કૃત્વા કૃત્વા ધિયા ધીર ધીરયાન્તર્ વિચારય ॥

કેન ક્રમેણ ભગવન્ મુનિનોદ્દાલકેન તત્ ।
ભૂતપઞ્ચકમ્ આલૂનં કૃત્વાન્તઃ પ્રવિચારિતમ્ ॥

શૃણુ રામ યથા પૂર્વં ભૂતવૃન્દવિચારણાત્ ।
ઉદ્દાલકેન સમ્પ્રાપ્તા પરમા દૃષ્ટિર્ અક્ષતા ॥

જગજ્જીર્ણગૃહસ્યાસ્ય કોણે કસ્મિંશ્ચિદ્ આતતે ।
ભૂમેર્ અનિલદિઙ્નામ્નિ ભૂભૃદ્ભાણ્ડભરાકુલે ॥

ગન્ધમાદનશૈલેન્દ્રનામ્ની કાચિત્ કિલ સ્થલી ।
વિદ્યતે કીર્ણકુસુમા કર્પૂરદ્રુમધૂસરા ॥

વિચિત્રવર્ણવિહગા નાનાવનવિલાસિની ।
વનેચરવ્યાપ્તતટી પુષ્પકેસરહાસિની ॥

ક્વચિત્ સ્થિતમહારત્ના ક્વચિન્ નીલામ્બુદોત્પલા ।
ક્વચિન્ નીહારકવરી સરસીદર્પણા ક્વચિત્ ॥

તત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્ ઉદિતે સાનૌ સફલપાદપે ।
આગુલ્ફકીર્ણકુસુમે સ્નિગ્ધચ્છાયામહાદ્રુમે ॥

ઉદ્દાલકો નામ મુનિર્ મૌની માની મહામતિઃ ।
અપ્રાપ્તયૌવનઃ પૂર્વમ્ ઉવાસોદ્દામતાપસઃ ॥

પ્રથમં તુ બભૂવાસાવ્ અલ્પપ્રજ્ઞાવિચારવાન્ ।
અપ્રાપ્તપદવિશ્રાન્તિર્ અપ્રબુદ્ધશુભાશયઃ ॥

તતઃ ક્રમેણ તપસા શાસ્ત્રાર્થનિયમૈર્ યમૈઃ ।
વિવેક આજગામૈનં નવર્તુર્ ઇવ ભૂતલમ્ ॥

અથેદં ચિન્તયામ્ આસ સંસારભયભીતધીઃ ।
એકાન્ત એવ નિવસન્ કદાચિત્ ક્લાન્તમાનસઃ ॥

કિં તત્ પ્રાપ્યં પ્રધાનં સ્યાદ્ યદ્ વિશ્રાન્તૌ ન શોચ્યતે ।
યત્ પ્રાપ્ય જન્મના ભૂયસ્ સમ્બન્ધો નોપજાયતે ॥

કદાહં ત્યક્તમનનઃ પદે પરમપાવને ।
વિશ્રાન્તિં ચિરમ્ એષ્યામિ મેરુશૃઙ્ગ ઇવામ્બુદઃ ॥

કદા શમમ્ ઉપેષ્યન્તિ મમાન્તર્ ભોગવાસનાઃ ।
આલોલકલ્લોલરવા ઊર્મયો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ ॥

ઇદં કૃત્વેદમ્ અપ્ય્ અન્યત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ કલ્પનામ્ ।
કદાન્તર્ વિહસિષ્યામિ પદવિશ્રાન્તયા ધિયા ॥

કદા વિકલ્પજાલં મે ન લગિષ્યતિ ચેતસિ ।
સ્થિતમ્ અપ્ય્ ઉજ્ઝિતાસઙ્ગં પયઃ પદ્મદલે યથા ॥

કદા બહલકલ્લોલાં નાવા પરમયા ધિયા ।
પરિતીર્ણો ભવિષ્યામિ તૃષ્ણામત્તતરઙ્ગિણીમ્ ॥

કદેમાં જાગતૈર્ ભૂતૈઃ ક્રિયમાણામ્ અસન્મયીમ્ ।
ક્રિયામ્ ઉપહસિષ્યામિ બાલલીલામ્ ઇવાફલામ્ ॥

કદા વિકલ્પપર્યસ્તમનોદોલાવદોલનમ્ ।
પ્રશમિષ્યતિ મે શાન્તપાનૌજસ ઇવ ભ્રમઃ ॥

કદોદિતવપુર્ભાસ્વાન્ વિહસઞ્ જાગતીર્ ગતીઃ ।
અન્તસ્ સન્તોષમ્ એષ્યામિ વિરાડાત્મેવ પૂર્ણધીઃ ॥

શાન્તશ્ સમસમાચારસ્ સોમ્યસ્ સર્વાર્થનિસ્સ્પૃહઃ ।
કદોપશમમ્ એષ્યામિ મન્થોન્મુક્તમહાબ્ધિવત્ ॥

કદેમામ્ અખિલાં દૃશ્યશ્રિયમ્ આશાશતાત્મિકામ્ ।
સર્વાં સુષુપ્તવત્ પશ્યન્ ભવિષ્યામ્ય્ અન્તરાતતઃ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં સર્વં શાન્તકલ્પનયા ધિયા ।
પશ્યંશ્ ચિન્માત્રમ્ અખિલં ભાવયિષ્યામ્ય્ અહં કદા ॥

કદોપશાન્તચિત્તાત્મા ચિત્તામ્ ઉપગતઃ પરામ્ ।
પરમાલોકમ્ એષ્યામિ જાત્યાન્ધ્યવિગમાદ્ ઇવ ॥

કદાભ્યાસોપલબ્ધેન ચિત્પ્રકાશેન ચારુણા ।
દૂરાદ્ આલોકયિષ્યામિ તન્વીં કાલકલામ્ ઇમામ્ ॥

ઈહિતાનીહિતોન્મુક્તો હેયોપાદેયવર્જિતઃ ।
કદાન્તસ્ તોષમ્ એષ્યામિ સ્વપ્રકાશપદસ્થિતઃ ॥

કદાશાકૌશિકીકીર્ણા જાડ્યજીર્ણહૃદમ્બુજા ।
ક્ષયમ્ એષ્યતિ કૃષ્ણેયં કદા મે મોહયામિની ॥

કદોપશાન્તમનનો ધરણીધરકન્દરે ।
સમેષ્યામિ શિલાસામ્યં નિર્વિકલ્પસમાધિના ॥

કદા મે ચિત્તમાતઙ્ગસ્ સ્વાભિમાનમહામદઃ ।
તત્ત્વાવબોધહરિણા હતો નાશમ્ ઉપૈષ્યતિ ॥

નિરંશધ્યાનવિશ્રાન્તિમૂકસ્ય મમ મૂર્ધનિ ।
કદા કર્ણે કરિષ્યન્તિ કુલાયં વનપુત્તિકાઃ ॥

કદા નિશ્શઙ્કમ્ ઉરસિ ધ્યાનાધીનધિયઃ ખગાઃ ।
મમ વિશ્રાન્તિમ્ એષ્યન્તિ શૈલસ્થાણુતલસ્થિતેઃ ॥

તૃષ્ણાકરઞ્જજટિલાં જન્મજર્જરગુલ્મકામ્ ।
સંસારારણ્યસરણિં ત્યક્ત્વા યાસ્યામ્ય્ અહં કદા ॥

ઇતિ ચિન્તાપરવશો વન ઉદ્દાલકો દ્વિજઃ ।
પુનઃ પુનસ્ તૂપવિશ્ય ધ્યાનાભ્યાસં ચકાર સઃ ॥

વિષયૈર્ નીયમાને તુ ચિત્તે મર્કટચઞ્ચલે ।
ન સ લેભે સમાધાનપ્રતિષ્ઠાં પ્રીતિદાયિનીમ્ ॥

કદાચિદ્ બાહ્યસંસ્પર્શપરિત્યાગાદ્ અનન્તરમ્ ।
તસ્યાગચ્છચ્ ચિત્તકપિઃ પ્રોદ્વેગં તત્ત્વસંસ્થિતૌ ॥

કદાચિદ્ આન્તરાન્ સ્પર્શાન્ પરિત્યજ્ય મનઃકપિઃ ।
લોલત્વાત્ તસ્ય સંયાતો વિષયં વિષલુબ્ધવત્ ॥

કદાચિદ્ આન્તરાર્કાભં તેજો દૃષ્ટ્વાન્તરે મનઃ ।
વિષયોન્મુખતાં યાતં તસ્ય તામરસેક્ષણ ॥

અન્તર્ આન્ધ્યતમસ્ત્યાગં કૃત્વા વિષયલમ્પટમ્ ।
તસ્યોડ્ડીય મનો યાતિ કદાચિત્ ત્રસ્તપક્ષિવત્ ॥

બાહ્યાન્ આભ્યન્તરાન્ સ્પર્શાંસ્ ત્યક્ત્વા નિદ્રાં ચ તન્મનઃ ।
તમસ્ તેજશ્ ચ નો લેભે કદાચિચ્ છાશ્વતીં સ્થિતિમ્ ॥

ઇતિ પર્યાકુલાસ્વ્ અન્તસ્ સો ઽલુઠદ્ ધ્યાનવૃત્તિષુ ।
દરીષ્વ્ અન્વહમ્ ઉગ્રાસુ વાતભગ્ન ઇવ દ્રુમઃ ॥

અતિષ્ઠલ્ લૂનસંરૂઢમના મનનસઙ્કટે ।
યથા દોલાયિતવપુસ્ તૃણં તીરતરઙ્ગકે ॥

અથ પર્યાકુલમતિર્ વિજહારારતિર્ ગિરૌ ।
પ્રત્યહં દિવસાધીશો મહામેરાવ્ ઇવૈકકઃ ॥

સમગ્રભૂતદુષ્પ્રાપામ્ એકદા પ્રાપ કન્દરામ્ ।
સંશાન્તસર્વસઞ્ચારાં મુનિર્ મોક્ષદશામ્ ઇવ ॥

અપર્યાકુલિતાં વાતૈર્ અપ્રાપ્તમૃગપક્ષિણીં ।
અદૃષ્ટાં દેવગન્ધર્વૈઃ પરમાકાશશોભનામ્ ॥

પુષ્પપ્રકરસઞ્છન્નાં મૃદુશાદ્વલકોમલામ્ ।
જ્યોતીરસાશ્મસમ્પ્રોતૈઃ કૃતાં મરકતૈર્ ઇવ ॥

સિદ્ધગીતલસચ્છાયાં પ્રકટાં રત્નદીપકૈઃ ।
સુગુપ્તાં વનદેવીનામ્ અન્તઃપુરકુટીમ્ ઇવ ॥

ન લોચનાહિતાલોકાં નાત્યુષ્ણાં નાતિશીતલામ્ ।
શારદસ્યોદિતાર્કસ્ય હેમગૌરીં પ્રભામ્ ઇવ ॥

નાલ્પાલોકપરિમ્લાનાં કોમલાશબ્દમારુતામ્ ।
મઞ્જરીજટિલોપાન્તાં બાલાં માલાવતીમ્ ઇવ ॥

ઉપશમપદવીમ્ ઇવાત્તરૂપાં કમલજવિશ્રમણાય યોગ્યરૂપામ્ ।
કુસુમનિકરકોમલાભિરામાં સરસિજકોટરસુન્દરીં સમન્તાત્ ॥