મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.5

ઇદમ્ ઉત્તમસિદ્ધાન્તસુન્દરં સુન્દરાકૃતે ।
ઉપશાન્તિપ્રકરણં શૃણુષ્વાવહિતો હિતમ્ ॥

દીર્ઘસંસારમાયેયં રામ રાજસતામસૈઃ ।
ધાર્યતે પુરુષૈર્ નિત્યં સુસ્તમ્ભૈર્ ઇવ મણ્ડપઃ ॥

સત્ત્વસ્થજાતિભિર્ વીરૈસ્ ત્વાદૃશૈર્ ગુણબૃંહિતૈઃ ।
હેલયા ત્યજ્યતે પક્વા માયેયં ત્વગ્ ઇવોરગૈઃ ॥

યે સત્ત્વજાતયઃ પ્રાજ્ઞાસ્ તથા રાજસસાત્ત્વિકાઃ ।
વિચારયન્તિ તે સાધો જગત્ પૂર્વાપરં પરમ્ ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસત્કારસઙ્ગેનાપગતૈનસામ્ ।
સારાવલોકિની બુદ્ધિર્ જાયતે દીપિકોપમા ॥

સ્વયમ્ એવ વિચારેણ વિચાર્યાત્માનમ્ આત્મના ।
યાવન્ નાધિગતં જ્ઞેયં ન તાવદ્ અધિગમ્યતે ॥

પ્રજ્ઞાવતાં નયવતાં ધીરાણાં કુલશાલિનામ્ ।
જાત્યા રાજસસત્ત્વાનાં મુખ્યસ્ ત્વં કુલનન્દન ॥

સ્વયમ્ આલોકય પ્રાજ્ઞ સંસારારમ્ભદૃષ્ટિષુ ।
કિં સત્યં કિમ્ અસત્યં વા ભવ સત્યપરાયણઃ ॥

આદાવ્ અન્તે ચ યન્ નાસ્તિ કીદૃશી તસ્ય સત્યતા ।
આદાવ્ અન્તે ચ યન્ નિત્યં તત્ સત્યં રામ નેતરત્ ॥

આદ્યન્તાસન્મયે યસ્ય વસ્તુન્ય્ આરજ્યતે મનઃ ।
તસ્ય મુગ્ધપશોર્ જન્તોર્ વિવેકઃ કેન જન્યતે ॥

જાયતે મન એવેહ મન એવેહ વર્ધતે ।
સમ્યગ્દર્શનદૃષ્ટ્યા તુ મન એવ વિલીયતે ॥

જ્ઞાતમ્ એતન્ મયા બ્રહ્મન્ યથાસ્મિન્ ભુવનત્રયે ।
મન એવ હિ સંસારિ જરામરણભાજનમ્ ॥

યસ્ તસ્યોત્તરણોપાયસ્ તં મે બ્રૂહિ વિનિશ્ચિતમ્ ।
હાર્દં તમસ્ ત્વયાર્કેણ રાઘવાણાં વિનાશ્યતે ॥

પૂર્વં રાઘવ શાસ્ત્રેણ વૈરાગ્યેણ વરેણ ચ ।
તથા સજ્જનસઙ્ગેન નીયતે પુણ્યતાં મનઃ ॥

સૌજન્યબૃંહિતં ચેતો યદા વૈરાગ્યમ્ આગતમ્ ।
તદાનુગમ્યા ગુરવો વિજ્ઞાનગુરવો હિ યે ॥

તતસ્ તદુપદિષ્ટેન કૃત્વા ધ્યાનાર્ચનાદિકમ્ ।
ક્રમેણ પદમ્ આપ્નોતિ તદ્ યત્ પરમપાવનમ્ ॥

વિચારેણાવદાતેન પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના ।
ઇન્દુના શીતલેનાન્તર્ બિમ્બં સ્વમ્ ઇવ તેજસા ॥

તાવદ્ ભવમહામ્ભોધૌ જનસ્ તૃણવદ્ ઉહ્યતે ।
વિચારતટવિશ્રાન્તિમ્ એતિ યાવન્ ન ચેતસા ॥

વિચારેણ પરિજ્ઞાતવસ્તુનો ઽસ્ય જનસ્ય ધીઃ ।
સર્વાન્ અધઃ કરોત્ય્ આધીન્ સોમ્યામ્ભ ઇવ વાલુકાઃ ॥

ઇદં રુક્મમ્ ઇદં ભસ્મ પરિજ્ઞાતે ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
ન યથા હેમકારસ્ય મોહો જ્ઞાતાત્મનસ્ તથા ॥

અક્ષયો ઽયમ્ અનાશાત્મા સ્વાત્મેત્ય્ અવગતે ચિરમ્ ।
ભવતીતિ હિ કસ્યેહ મોહસ્યાવસરઃ કુતઃ ॥

અપરિજ્ઞાતસારે હિ મણૌ મૂલ્યે વિમુહ્યતે ।
જ્ઞાતસારે ત્વ્ અસન્દિગ્ધમૂલ્યે ક્વ કિલ મૂઢતા ॥

હે જના અપરિજ્ઞાત આત્મા વો દુઃખસિદ્ધયે ।
પરિજ્ઞાતસ્ ત્વ્ અનન્તાય સુખાયોપશમાય ચ ॥

મિશ્રીભૂતમ્ ઇવાનેન દેહેનોપહતાત્મના ।
વ્યસ્તીકૃત્ય સ્વમ્ આત્માનં સ્વસ્થા ભવત માચિરમ્ ॥

દેહેનાસ્ય ન સમ્બન્ધો મનાગ્ એવામલાત્મનઃ ।
હેમ્નઃ પઙ્કલવેનેવ તદ્ગતસ્યાપિ માનવાઃ ॥

પૃથગ્ આત્મા પૃથગ્ દેહો જલપદ્મદલોપમૌ ।
ઊર્ધ્વબાહુર્ વિરૌમ્ય્ એષ ન ચ કશ્ચિચ્ છૃણોતિ મે ॥

જડધર્મિ મનો યાવદ્ ગર્તકચ્છપવત્ સ્થિતમ્ ।
ભોગમન્દવપુર્ મૂઢં વિસ્મૃતાત્મવિચારણમ્ ॥

તાવત્ સંસારતિમિરં સેન્દુનાપિ સવહ્નિના ।
અર્કદ્વાદશકેનાપિ મનાગ્ અપિ ન ભિદ્યતે ॥

સમ્પ્રબુદ્ધે હિ મનસિ સ્વાં વિવેચયતિ સ્થિતિમ્ ।
નૈશમ્ અર્કોદય ઇવ તમો હાર્દં પલાયતે ॥

નિત્યમ્ ઉત્તમબોધાય ભોગશય્યાગતં મનઃ ।
બોધયેદ્ ભવભેદાય ભવો હ્ય્ અત્યન્તદુઃખદઃ ॥

યથા રજોભિર્ ગગનં યથા કમલમ્ અમ્બુભિઃ ।
ન લિપ્યતે ઽપિ સંશ્લિષ્ટૈર્ દેહૈર્ આત્મા તથૈવ વઃ ॥

કર્દમાદિ યથા હેમ્નશ્ શ્લિષ્ટમ્ એવ પૃથક્ સ્થિતમ્ ।
નાન્તઃ પરિણતિં યાતિ જડો દેહસ્ તથાત્મનઃ ॥

સુખદુઃખાનુભાવિત્વમ્ આત્મનીત્ય્ અવબુધ્યતે ।
અસત્યમ્ એવ ગગને દ્વીન્દુતામ્લાનતે યથા ॥

સુખદુઃખે હિ દેહસ્ય સર્વાતીતસ્ય નાત્મનઃ ।
એતે હ્ય્ અજ્ઞાનકસ્યૈવ તસ્મિન્ નષ્ટે ન કસ્યચિત્ ॥

ન કસ્યચિત્ સુખં કિઞ્ચિદ્ દુઃખં ચ ન ચ કસ્યચિત્ ।
સર્વમ્ આત્મમયં શાન્તમ્ અનન્તં પશ્ય રાઘવ ॥

ઇમા યાઃ પરિદૃશ્યન્તે વિતતાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
પયસીવ તરઙ્ગાસ્ તાઃ પિઞ્છા વ્યોમ્નીવ વાત્મનિ ॥

યથા મણિર્ દદાત્ય્ આત્મચ્છાયાસ્ સ્વયમ્ અકારણમ્ ।
તેજોમયીસ્ તથૈવાયમ્ આત્મા સૃષ્ટીઃ પ્રયચ્છતિ ॥

આત્મા જગચ્ ચ સુમતે નૈકં ન દ્વે ન ચાપ્ય્ અસત્ ।
આભાસમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થં સમ્પ્રતિ જૃમ્ભતે ॥

સમસ્તં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ સર્વમ્ આત્મેદમ્ આતતમ્ ।
અહમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યદ્ ઇતિ ભ્રાન્તિં ત્યજાનઘ ॥

તતે બ્રહ્મઘને નિત્યે સમ્ભવન્તિ ન કલ્પનાઃ ।
વિચ્છિત્તયઃ પયોરાશૌ યથા રામ જલેતરાઃ ॥

એકસ્મિન્ન્ એવ સર્વસ્મિન્ પરમાત્મનિ વિસ્તૃતે ।
દ્વિતીયા કલ્પના નાસ્તિ વહ્નૌ હિમકણો યથા ॥

ભાવયન્ન્ આત્મનાત્માનં ચિદ્રૂપેણૈવ ચિન્મયમ્ ।
જગજ્જાલમ્ અયં હ્ય્ આત્મા સ્વયમ્ આત્મનિ જૃમ્ભતે ॥

ન શોકો ઽસ્તિ ન મોહો ઽસ્તિ ન જન્માસ્તિ ન જન્મવાન્ ।
યદ્ અસ્તીહ તદ્ એવાસ્તિ વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

સમસ્ સ્વસ્થસ્ સ્થિરમતિશ્ શાન્તશ્ શાન્તમના મુનિઃ ।
મૌની વરમણિસ્વચ્છો વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્ ।
અદ્વિતીયો વિશોકાત્મા વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

વિવિક્તશ્ શાન્તસઙ્કલ્પો ધીરધીર્ ઊર્જિતાશયઃ ।
યથાપ્રાપ્તાનુવર્તી ચ વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

વીતરાગો નિરાયાસો વિમના વીતકલ્મષઃ ।
નાદાતા ન પરિત્યાગી વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

વિશ્વાતીતં પદં પ્રાપ્તઃ પ્રાપ્તપ્રાપ્તવ્યપૂરિતઃ ।
પૂર્ણાર્ણવવદ્ અક્ષુબ્ધો વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

વિકલ્પજાલનિર્મુક્તો માયાઞ્જનવિવર્જિતઃ ।
આત્મનાત્મનિ તૃપ્તાત્મા વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

અનન્તાપારપર્યન્તવપુર્ આત્મવિદાં વરઃ ।
ધરાધરશિરોધીરો વિજ્વરો ભવ રાઘવ ॥

આત્મન્ય્ એવાત્મનૌદાર્યં ભજ પૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ ।
આત્મન્ય્ એવાત્મનાહ્લાદં ભજ પૂર્ણેન્દુબિમ્બવત્ ॥

વિશ્વપ્રપઞ્ચરચનેયમ્ અસત્યરૂપા નાસત્યરૂપમ્ અનુધાવતિ નામ તજ્જ્ઞઃ ।
તજ્જ્ઞો ઽસિ શાન્તકલનો ઽસિ નિરામયો ઽસિ નિત્યોદિતો ઽસિ ભવ સુન્દર શાન્તશોકઃ ॥

એકાતપત્રમ્ અવનૌ ગુરુણોપદિષ્ટઃ સમ્યક્ પ્રપાલય ચિરં સમયેહ દૃષ્ટ્યા ।
રાજ્યં સમસ્તગુણરઞ્જિતરાજલોકસ્ ત્યાગો ન યુક્ત ઇહ કર્મસુ નાપિ રાગઃ ॥