મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.48

લુઠિતં શ્વપચાગારં પુનર્ વિસ્મયવાન્ યયૌ ।
ગાધિર્ મનો હિ નાયાતિ તૃપ્તિમ્ આશ્ચર્યદર્શને ॥

તત્રાવલોકયામ્ આસ સ્થાનાનિ સદનાનિ ચ ।
કલ્પક્ષોભવિવૃત્તાનિ જગન્તીવામ્બુજોદ્ભવઃ ॥

ઉવાચ સ્વાત્મનૈવેદમ્ અરણ્યે લુઠિતાલયે ।
શુષ્કાસ્થિમાલાવલિતે પિશાચક ઇવ ભ્રમન્ ॥

ઇમાસ્ તા મૃતમાતઙ્ગદન્તમાલા વૃતૌ કૃતાઃ ।
અદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ કલ્પં પ્રતિ મેરુશિખા ઇવ ॥

ઇહ તદ્ વાનરીમાંસં પક્વં વંશાઙ્કુરૈસ્ સહ ।
ભુક્તં સુરાસવોન્મત્તૈસ્ સહ શ્વપચબન્ધુભિઃ ॥

આલિઙ્ગ્ય શ્વપચીં શ્યામામ્ ઇહ કેસરિચર્મણિ ।
સુપ્તમ્ આપીય મૈરેયં તિક્તં ગજમદૈર્ નવૈઃ ॥

કૌલેયકકુટુમ્બિન્યઃ પિણ્યાકપરિવર્ધિતાઃ ।
ઇહ બદ્ધા વરત્રાભિર્ મૃતેભરદકાષ્ઠકે ॥

ઇહ વારણમુક્તાનાં તદ્ આસીત્ પિઠિરત્રયમ્ ।
પિનદ્ધં માહિષેણોગ્રચર્મણામ્બુદશોભિના ॥

સ્થલીષ્વ્ એતાસુ તાસ્વ્ અત્ર સહ શ્વપચબાલકૈઃ ।
ચિરં વિલુલિતં ચૂતપત્ત્રપુઞ્જે પિકૈર્ ઇવ ॥

રૂઢતદ્બાલનિશ્શ્વાસરણદ્વંશાનુવૃત્તિમત્ ।
ગીતં પીતં શુનીરક્તસાધિતાસવતોષિતૈઃ ॥

અત્ર સાર્ધં કુટુમ્બેન જન્યત્રેષુ કુટુમ્બિના ।
નૃત્તં તત્ કૃતમ્ ઉન્નાદં કલ્લોલૈર્ જલધાવ્ ઇવ ॥

અત્રોડ્ડયનલોલાનાં કાકભાસપતત્રિણામ્ ।
ધૃતાનામ્ અન્યઘાતાર્થં ગ્રથિતં વંશપઞ્જરમ્ ॥

એવમ્પ્રાયાસ્ સ્મરન્ ગાધિઃ પ્રાક્તનીશ્ શ્વપચક્રિયાઃ ।
વિસ્મયોત્કમ્પિતશિરા ધાતુશ્ ચેષ્ટાઃ પરામૃશન્ ॥

ચચાલ તસ્માદ્ દીર્ઘેણ દેશાત્ કાલેન કાર્યવિત્ ।
હૂનમણ્ડલમ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રાપ દેશાન્તરં ક્રમાત્ ॥

સમુલ્લઙ્ઘ્ય નદીશૈલમણ્ડલારણ્યસન્તતિમ્ ।
આસસાદ તુષારાદ્રિલગ્નં કીરજનાસ્પદમ્ ॥

તત્ર પ્રાપ મહીપાલનગરં નગસન્નિભમ્ ।
જગદ્ભ્રમણખિન્નાત્મા સ્વર્લોકમ્ ઇવ નારદઃ ॥

અથાત્મનાનુભૂતાનિ દૃષ્ટાન્ય્ આસેવિતાનિ ચ ।
સ્થાનાનિ નગરે પશ્યન્ પપ્રચ્છ જનમ્ આદૃતઃ ॥

સાધો સ્મરસિ કચ્ચિત્ ત્વમ્ ઇહ શ્વપચમ્ ઈશ્વરમ્ ।
યદિ જાનાસિ તત્ તન્ મે કથયાશુ યથાવિધિ ॥

અભૂદ્ ઇહાષ્ટૌ વર્ષાણિ શ્વપચો ભૂમિપો દ્વિજ ।
રાજત્વમ્ અર્પિતં યસ્ય નવમઙ્ગલહસ્તિના ॥

અન્તે સ સમ્પરિજ્ઞાતસ્ સમ્પ્રવિષ્ટો હુતાશનમ્ ।
અત્ર દ્વાદશવર્ષાણિ સમતીતાનિ તાપસ ॥

યં યં પૃચ્છત્ય્ અસૌ ગાધિર્ જનં જાતકુતૂહલઃ ।
તસ્ય તસ્ય મુખાદ્ એવં શૃણોત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ ॥

અથાપશ્યત્ પુરે તસ્મિન્ નૃપં સબલવાહનમ્ ।
દેવં ચક્રધરં દ્રષ્ટું મન્દિરાન્ નિર્ગતં બહિઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા સ્થગિતાકાશં બલરેણુપયોધરૈઃ ।
પ્રાક્તનીં રાજતામ્ સ્મૃત્વા સ્વામ્ ઉવાચાતિવિસ્મિતઃ ॥

ઇમાસ્ તાઃ કીરકામિન્યઃ પદ્મગર્ભોપમત્વચઃ ।
કનકદ્રવવર્ણિન્યો લોલનીલોત્પલેક્ષણાઃ ॥

ચામરૌઘા ઇમે ચન્દ્રકરસમ્પિણ્ડપાણ્ડુરાઃ ।
સ્થિરનિર્ઝરસઙ્કાશાઃ કાશપુષ્પચયા ઇવ ॥

કાન્તાભિર્ અવધૂયન્તે વાલવ્યજનરાશયઃ ।
ઇમાસ્ તા નવવલ્લીભિઃ કુસુમાનામ્ ઇવર્દ્ધયઃ ॥

ઇમાસ્ તા મત્તમાતઙ્ગઘટા ઘટિતમન્દિરાઃ ।
સકલ્પપાદપા મેરોર્ ઇવ શ્ર્ઙ્ગપરમ્પરાઃ ॥

એતે તે યમશર્વેન્દ્રકુબેરપ્રતિમૌજસઃ ।
સામન્તા વાસવસ્યેવ લોકપાલા મહીભૃતઃ ॥

ઇમાસ્ તાસ્ સર્વરત્નાઢ્યાસ્ સર્વાભિમતદાસ્ તતાઃ ।
કલ્પવૃક્ષલતાકુઞ્જસુન્દર્યો ગૃહપઙ્ક્તયઃ ॥

ઇદં તત્ કીરજનતારાજ્યં પ્રાગ્ ભુક્તમ્ અદ્ય મે ।
આત્મજન્માન્તરાચાર ઇવ પ્રત્યક્ષતાં ગતમ્ ॥

સત્યસ્વપ્ન ઇવેદં મે જાગ્રતો ઽપિ પુરસ્ સ્થિતમ્ ।
ન જાને કિં કૃતોત્થાના માયેયં પ્રવિજૃમ્ભતે ॥

અહો નુ ખલુ દીર્ઘેણ મનોમોહેન જૃમ્ભતા ।
વૈવશ્યમ્ ઉપનીતો ઽહં જાલેનેવ શકુન્તકઃ ॥

હા ધિક્ કષ્ટમ્ અબુદ્ધં મે મનો વાસનયા હતમ્ ।
પશ્યતો ભ્રમજાલાનિ વિતનોતિ શિશોર્ ઇવ ॥

એષા હિ માયા મહતી તેન મે ચક્રપાણિના ।
દર્શિતેત્ય્ અધુના સાધુ મયા સ્મૃતમ્ અખણ્ડિતમ્ ॥

તદ્ ઇદાનીં તથા યત્નં કરિષ્યે ગિરિકન્દરે ।
યથાતિસમ્ભ્રમસ્યાસ્ય જાને મર્મ યથાસ્થિતમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય નગરાદ્ ગાધિસ્ તપ્તું જગામ હ ।
કન્દરં પ્રાપ્ય શૈલસ્ય તસ્થૌ સુશ્રાન્તસિંહવત્ ॥

તત્ર સંવત્સરં સાર્ધં પયશ્ચુલકભોજનઃ ।
તપશ્ ચક્રે મહાતેજાસ્ તુષ્ટયે શાર્ઙ્ગધન્વનઃ ॥

અથાસ્ય પુણ્ડરીકાક્ષઃ પયોમૂર્તિર્ ઉપાયયૌ ।
પ્રસાદમ્ ઉત્પલશ્યામશ્ શરદીવ મહાહ્રદઃ ॥

તમ્ આજગામ શૈલેન્દ્રકન્દરં દ્વિજમન્દિરમ્ ।
પયોધરવદ્ આત્માચ્છચ્છવિર્ વ્યોમન્ય્ અથાવસત્ ॥

ગાધે કચ્ચિત્ ત્વયા દૃષ્ટા માયા મમ ગરીયસી ।
દૃષ્ટં ત્વયા જગજ્જાલચેષ્ટિતં વેષ્ટિતાત્મકમ્ ॥

ચિત્તાભિમત એતસ્મિન્ પ્રાપ્તે સમ્યગ્ અનિન્દિત ।
તપો ગિરિતટે કુર્વન્ કિમ્ અન્યદ્ અભિવાઞ્છસિ ॥

એવં વદન્તમ્ આલોક્ય હરિં ગાધિર્ દ્વિજોત્તમઃ ।
અર્ચાકુસુમપૂરેણ પાદયોઃ પર્યપૂજયત્ ॥

દત્તાર્ઘં કીર્ણકુસુમં પ્રણમ્યાશુ પ્રદક્ષિણૈઃ ।
વિષ્ણુમ્ આહ દ્વિજો વાક્યમ્ અમ્ભોદમ્ ઇવ ચાતકઃ ॥

દેવ યૈષા ત્વયા માયા દર્શિતાતિતમોમયી ।
મહીં પ્રાતર્ ઇવાદિત્યસ્ તાં મે પ્રકટતાં નય ॥

ભ્રમં યત્ પશ્યતિ મનો વાસનામલમાલિતમ્ ।
સ્વપ્નવત્ સ કથં દેવ જાગ્રત્ય્ અપિ હિ દૃશ્યતે ॥

મુહૂર્તમ્ ઉપલબ્ધાત્મા જલાન્તસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ ।
કથં પ્રત્યક્ષતાં પ્રાપ્તો મમામલપદાસ્પદ ॥

દૈર્ઘ્યાદૈર્ઘ્યે ચ કાલસ્ય શરીરસ્ય ભવાભવૌ ।
કથમ્ અત્ર સ્થિતાનિ સ્યુર્ મદીયશ્વપચભ્રમે ॥

ગાધે સ્વાધિવિધૂતસ્ય રૂપમ્ અસ્યૈતદ્ આત્મજમ્ ।
ચેતસો ઽદૃષ્ટતત્ત્વસ્ય યત્ પશ્યત્ય્ ઉરુવિભ્રમમ્ ॥

બહિર્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ ખાદ્રિદ્યૂર્વીદિગાદિકમ્ ।
એતત્ સ્વચિત્ત એવાસ્તિ પત્ત્રપુઞ્જ ઇવાઙ્કુરે ॥

ફલાદિ સ્ફારતામ્ એતિ યથૈવ બહિર્ અઙ્કુરાત્ ।
બહિઃ પ્રકટતાં યાતિ તથા પૃથ્વ્યાદિ ચેતસઃ ॥

સત્યં પૃથ્વ્યાદિ ચિત્તસ્થં ન બહિસ્સ્થં કદાચન ।
અઙ્કુરસ્થં ફલં વસ્તુ તસ્માદ્ યસ્માત્ ફલશ્રિયઃ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારાન્ સત્તાકાલક્રિયાક્રમાન્ ।
કુમ્ભકારો ઘટમ્ ઇવ ચેતો હન્તિ કરોતિ ચ ॥

આબાલમ્ એતત્ પુરુષૈસ્ સર્વૈર્ એવાનુભૂયતે ।
સ્વપ્નભ્રમવદ્ આવેગરાગરોગાદિદૃષ્ટિષુ ॥

ચિત્તે વૃત્તાન્તલક્ષાણિ સંસ્થિતાન્ય્ આત્તવાસને ।
પાદપે ફલપુષ્પાણિ મૂલાક્રાન્તાવનાવ્ ઇવ ॥

ત્યક્તાવનેર્ વિટપિનો ભૂયઃ પત્ત્રાણિ નો યથા ।
નિર્વાસનસ્ય જીવસ્ય પુનર્ જન્માદિ નો તથા ॥

યત્રાનન્તં જગજ્જાલં સંસ્થિતં તેન ચેતસા ।
શ્વપચત્વં પ્રકટિતં યદિ તદ્ વિસ્મયો ઽત્ર કિમ્ ॥

અવબુદ્ધા શ્વપચતા પ્રતિભાસવશાત્ ત્વયા ।
યથૈવાનલ્પસંરમ્ભા વિચિત્રાપિ વિકારદા ॥

તથૈવાતિથિર્ આયાતો ભુક્તવાન્ સુપ્તવાન્ દ્વિજઃ ।
કથાં કથિતવાંશ્ ચેતિ દૃષ્ટવાન્ અસિ વિભ્રમમ્ ॥

તથૈવોત્થાય ગચ્છામિ પ્રાપ્તો ઽહં હૂનમણ્ડલમ્ ।
ઇમે હૂના ઇમે ગ્રામા દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્ ॥

તથૈવેદં કટઞ્જસ્ય પ્રાક્તનં લુઠિતં ગૃહમ્ ।
જનૈર્ ઉક્તઃ કટઞ્જશ્ ચ દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્ ॥

તથૈવ કીરનગરં પ્રાપ્તો ઽસ્મિ કથિતં ચ મે ।
કીરૈશ્ શ્વપચરાજત્વં દૃષ્ટવાન્ ઇત્ય્ અસિ ભ્રમમ્ ॥

એવં સર્વં ત્વયા દૃષ્ટં મોહજાલં દ્વિજોત્તમ ।
યત્ સત્યમ્ ઇતિ જાનાસિ યચ્ ચાસત્યમ્ અવૈષિ ચ ॥

વાસનાવલિતં ચેતઃ કિં નામ ન ન પશ્યતિ ।
સાધિતં દૃશ્યતે સ્વપ્ને વર્ષસાધ્યં પ્રયોજનમ્ ॥

નાતિથિર્ ન ચ હૂનાસ્ તે ન કીરાસ્ તે ન તત્ પુરમ્ ।
સર્વમ્ એવ મહાબુદ્ધે વ્યામોહાદ્ દૃષ્ટવાન્ અસિ ॥

ગચ્છતા ભવતા હૂનદેશં પાન્થેન કન્દરે ।
કસ્મિંશ્ચિદ્ વિપ્ર વિશ્રાન્તં કુરઙ્ગેણેવ કાનને ॥

તથૈવ શ્રમમૂઢત્વાદ્ ઇદં તદ્ ધૂનમણ્ડલમ્ ।
ઇદં તચ્ છ્વપચાગારમ્ ઇતિ દૃષ્ટં ન સત્યતઃ ॥

તથૈવ કીરનગરં દૃષ્ટવાન્ અસિ તત્ તથા ।
તથૈવ નાન્યથા વાપિ માયાર્થી હિ ભવાન્ દ્વિજ ॥

સર્વદૈવ સમગ્રાસુ વિહરન્ન્ અસિ દૃષ્ટવાન્ ।
દિક્ષુ પ્રોન્મત્તક ઇવ વિભ્રમં મનસા મુને ॥

તદ્ ઉત્તિષ્ઠ નિજમ્ કર્મ કુર્વંસ્ તિષ્ઠોપશાન્તધીઃ ।
ન સ્વકર્મ વિના શ્રેયઃ પ્રાપ્નુવન્તીહ માનવાઃ ॥

ઇતિ નિગદિતવાન્ સ પદ્મનાભો વનગતતાપસવૃન્દપૂજ્યમાનઃ ।
વિબુધમુનિગણૈઃ પવિત્રહસ્તૈર્ વૃત ઉદધિં નિજમ્ આસ્પદં જગામ ॥