મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.43

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ શુદ્ધૈસ્ ત્વદ્વચનાંશુભિઃ ।
નિર્વૃતાસ્ સ્મશ્ શશાઙ્કસ્ય કરૈર્ ઓષધયો યથા ॥

કર્ણાભિવાઞ્છ્યમાનાનિ પવિત્રાણિ મૃદૂનિ ચ ।
ભૂષયન્તિ ગૃહીતાનિ પુષ્પાણીવ વચાંસિ તે ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સર્વમ્ આસાદ્યતે યદિ ।
પ્રહ્લાદસ્ તત્ કથં બુદ્ધો ન માધવવરં વિના ॥

યદ્ યદ્ રાઘવ સમ્પ્રાપ્તં પ્રહ્લાદેન મહાત્મના ।
તત્ તદ્ આસાદિતં તેન પૌરુષાદ્ એવ નાન્યતઃ ॥

આત્મા નારાયણશ્ ચૈવ ન ભિન્નૌ તિલતૈલવત્ ।
તથૈવ શૌક્લ્યપટવત્ કુસુમામોદવત્ તથા ॥

યો હિ વિષ્ણુસ્ સ એવાત્મા યો હ્ય્ આત્મા સ જનાર્દનઃ ।
વિષ્ણ્વાત્મશબ્દૌ પર્યાયૌ યથા વિટપિપાદપૌ ॥

પ્રહ્લાદનામ્ના પ્રથમમ્ આત્મૈવ સ્વયમ્ આત્મના ।
સ્વયૈવ શક્ત્યા પરયા વિષ્ણુભક્તૌ નિયોજિતઃ ॥

પ્રહ્લાદો હ્ય્ આત્મનૈવૈતં વરમ્ અર્જિતવાન્ સ્વયમ્ ।
સ્વયં વિચારં કૃતવાન્ સ્વયં વિજિતવાન્ મનઃ ॥

કદાચિદ્ આત્મનૈવાત્મા સ્વયં શક્ત્યા વિબોધ્યતે ।
કદાચિદ્ વિષ્ણુદેહેન ભક્તિલભ્યેન બોધ્યતે ॥

ચિરમ્ આરાધિતો ઽપ્ય્ એષ પરમપ્રીતિમાન્ અપિ ।
નાવિચારવતો જ્ઞાનં દાતું શક્નોતિ માધવઃ ॥

મુખ્યઃ પુરુષયત્નોત્થો વિચારસ્ સ્વાત્મદર્શને ।
ગૌણો વરાદિકો હેતુર્ મુખ્યહેતુપરો ભવ ॥

પૂર્વમ્ એવ બલાત્ તસ્માદ્ આક્રમ્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
અભ્યાસાત્ સર્વયત્નેન ચિત્તં કુરુ વિચારવત્ ॥

યદ્ યદ્ આસાદ્યતે કિઞ્ચિત્ કેનચિત્ ક્વચિદ્ એવ હિ ।
સ્વશક્તિસમ્પ્રવૃત્ત્યા તલ્ લભ્યતે નાન્યતઃ ક્વચિત્ ॥

પૌરુષં યત્નમ્ આશ્રિત્ય પ્રોલ્લઙ્ઘ્યેન્દ્રિયપર્વતમ્ ।
સંસારજલધિં તીર્ત્વા પારં ગચ્છ પરં પદમ્ ॥

વિના પુરુષયત્નેન દૃશ્યતે ચેજ્ જનાર્દનઃ ।
મૃગપક્ષિગણં કસ્માત્ તદ્ અસૌ નોદ્ધરત્ય્ અજઃ ॥

ગુરુશ્ ચેદ્ ઉદ્ધરત્ય્ અજ્ઞમ્ આત્મીયાત્ પૌરુષાદ્ ઋતે ।
ઉષ્ટ્રદાન્તબલીવર્દાંસ્ તત્ કસ્માન્ નોદ્ધરત્ય્ અસૌ ॥

ન હરેર્ ન ગુરોર્ નાર્થાત્ કિઞ્ચિદ્ આસાદ્યતે મહત્ ।
આક્રાન્તમનસસ્ સ્વસ્માદ્ યન્ નાસાદિતમ્ આત્મનઃ ॥

અભ્યાસવૈરાગ્યયુતાદ્ આક્રાન્તેન્દ્રિયપન્નગાત્ ।
આત્મનઃ પ્રાપ્યતે યત્ તત્ પ્રાપ્યતે ન જગત્ત્રયાત્ ॥

આરાધયાત્મનાત્માનમ્ આત્મનાત્માનમ્ અર્ચય ।
આત્મનાત્માનમ્ આલોક્ય સન્તિષ્ઠ સ્વાત્મનાત્મનિ ॥

શાસ્ત્રયત્નવિચારેભ્યો મૂર્ખાણાં પ્રપલાયતામ્ ।
કલ્પિતા વૈષ્ણવી ભક્તિઃ પ્રવૃત્ત્યર્થં શુભસ્થિતૌ ॥

અભ્યાસયત્નૌ પ્રથમં મુખ્યો વિધિર્ ઉદાહૃતઃ ।
તદભાવે તુ ગૌણસ્ સ્યાત્ પૂજ્યપૂજામયઃ ક્રમઃ ॥

અસ્તિ ચેદ્ ઇન્દ્રિયાક્રાન્તિઃ કિં પૂજાપૂજ્યપૂજનૈઃ ।
નાસ્તિ ચેદ્ ઇન્દ્રિયાક્રાન્તિઃ કિં પૂજાપૂજ્યપૂજનૈઃ ॥

વિચારોપશમાભ્યાં હિ વિના નાસાદ્યતે હરિઃ ।
વિચારોપશમાભ્યાં ચ યુક્તસ્યાબ્જકરેણ કિમ્ ॥

વિચારોપશમોપેતં ચિત્તમ્ આરાધયાત્મનઃ ।
તસ્મિન્ સિદ્ધે ભવાન્ સિદ્ધો નો ચેત્ ત્વં વનગર્દભઃ ॥

ક્રિયતે માધવાદીનાં પ્રણયઃ પ્રાર્થનાય યત્ ।
સ ચૈવ કસ્માત્ ક્રિયતે ન સ્વકસ્યૈવ ચેતસઃ ॥

સર્વસ્યૈવ જનસ્યાસ્ય વિષ્ણુર્ અભ્યન્તરે સ્થિતઃ ।
તં પરિત્યજ્ય યે યાન્તિ બહિર્ વિષ્ણું ન તે બુધાઃ ॥

હૃદ્ગુહાવાસિ ચિત્તત્ત્વં મુખ્યં સાનાતનં વપુઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાહસ્તો ગૌણ આકાર આત્મનઃ ॥

યો હિ મુખ્યં પરિત્યજ્ય ગૌણં સમનુધાવતિ ।
ત્યક્ત્વા રસાયનં સિદ્ધં સાધ્યં સંસાધયત્ય્ અસૌ ॥

યસ્ તુ વા સ્થિતિમ્ એવાસ્યામ્ આત્મજ્ઞાનચમત્કૃતૌ ।
નાસાદયતિ સમ્મત્તમનાસ્ સ રઘુનન્દન ॥

અપ્રાપ્તાત્મવિવેકો ઽન્તર્ અજ્ઞશ્ ચિત્તવશીકૃતઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિમ્ અર્ચયત્ય્ અમરેશ્વરમ્ ॥

તત્પૂજનેન કષ્ટેન તપસા તસ્ય રાઘવ ।
કાલે નિર્મલતામ્ એતિ ચિત્તં વૈરાગ્યવારિણા ॥

નિત્યાભ્યાસવિવેકાભ્યાં ચિત્તમ્ આશુ પ્રસીદતિ ।
આમ્રમ્ એવ દશામ્ એતિ સાહકારીં શનૈશ્ શનૈઃ ॥

એતદ્ અપ્ય્ આત્મનૈવાત્મા ફલમ્ આપ્નોતિ ભાવિતમ્ ।
હરિપૂજાક્રમાખ્યેન નિમિત્તેનારિસૂદન ॥

વરમ્ આપ્નોતિ યો વાપિ વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ ।
તેન સ્વસ્યૈવ તત્ પ્રાપ્તં ફલમ્ અભ્યાસશાખિનઃ ॥

સર્વેષામ્ ઉત્તમાર્થાનાં સર્વાસાં ચિરસમ્પદામ્ ।
સ્વમનોનિગ્રહો ભૂમિર્ ભૂમિસ્ સસ્યશ્રિયામ્ ઇવ ॥

અપ્ય્ ઉર્વીખનનોત્કસ્ય કષતો ઽપિ શિલોચ્ચયમ્ ।
સ્વમનોનિગ્રહાદ્ અન્યો નોપાયો ઽસ્તીહ દુઃખહા ॥

તાવજ્ જન્મસહસ્રાણિ ભ્રમન્તિ ભુવિ માનવાઃ ।
યાવન્ નોપશમં યાતિ મનોમત્તમહાર્ણવઃ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યાશ્ ચિરં સમ્પૂજિતા અપિ ।
ઉપપ્લુતમનોવ્યાધિં ન ત્રાયન્તે ઽપિ વત્સલાઃ ॥

આકારભાસુરં ત્યક્ત્વા બાહ્યમ્ આન્તરમ્ અપ્ય્ અજમ્ ।
કુરુ જન્મક્ષયાયાશુ સંવિન્માત્રૈકચિન્તનમ્ ॥

સંવેદ્યનિર્મુક્તનિરામયૈકસંવિન્મયાસ્વાદમ્ અનન્તરૂપમ્ ।
સન્માત્રમ્ આસ્વાદય સર્વસારં પારં પરં પ્રાપ્સ્યસિ જન્મનદ્યાઃ ॥