મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.44

રામાપર્યવસાનેયં માયા સંસૃતિનામિકા ।
આત્મચિત્તજયેનૈવ ક્ષયમ્ આયાતિ નાન્યથા ॥

જગન્માયાપ્રપઞ્ચસ્ય વૈચિત્ર્યપ્રતિપત્તયે ।
ઇતિહાસમ્ ઇમં વક્ષ્યે શૃણુષ્વાવહિતો ઽનઘ ॥

અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે કોસલા નામ મણ્ડલમ્ ।
કલ્પવૃક્ષવનં મેરોર્ ઇવ રત્નગણાકરમ્ ॥

તત્રાસીદ્ બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ ગુણી ગાધિર્ ઇતિ શ્રુતઃ ।
પરમશ્રોત્રિયો ધીમાન્ વેદો મૂર્તિમ્ ઇવાશ્રિતઃ ॥

આ બાલ્યાત્ પ્રવિરક્તેન ચેતસા સ વ્યરાજત ।
નિષ્કલઙ્કાવદાતેન ભુવનં નભસા યથા ॥

કિમ્ અપ્ય્ અભિમતં કાર્યં વિનિધાય સ ચેતસિ ।
બન્ધુવર્ગાદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય તપસ્ તપ્તું વનં યયૌ ॥

ઉત્ફુલ્લકમલં તત્ર સરઃ પ્રાપ સ વિપ્રરાટ્ ।
ચન્દ્રઃ પ્રસન્નવિમલં તારાશારમ્ ઇવામ્બરમ્ ॥

આશૌરિદર્શનં તસ્મિંસ્ તપોઽર્થં સરસિ દ્વિજઃ ।
આકણ્ઠમ્ અમ્બુનિર્મગ્નઃ પ્રાવૃટ્પદ્મ ઇવાવસત્ ॥

યયૌ માસાષ્ટકં તસ્ય મગ્નસ્ય સરસો ઽમ્ભસિ ।
માંસપઙ્કજશઙ્કોત્કભૃઙ્ગભગ્નમુખચ્છવેઃ ॥

અથૈનં તપસા તપ્તમ્ અજગમૈકદા હરિઃ ।
નિદાઘાર્તં ઘનશ્ શ્યામઃ પ્રાવૃષીવ ધરાતલમ્ ॥

વિપ્રોત્તિષ્ઠ પયોમધ્યાદ્ ગૃહાણાભિમતમ્ વરમ્ ।
અભીપ્સિતફલોપેતો જાતસ્ તે નિયમદ્રુમઃ ॥

અસઙ્ખ્યેયજગદ્ભૂતહૃત્પદ્મકુહરાલિને ।
જગત્ત્રયૈકનલિનીસરસે વિષ્ણવે નમઃ ॥

માયામ્ ઇમાં ત્વદુદિતાં ભગવન્ પારમાત્મિકીમ્ ।
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ સંસારનામ્નીમ્ આશ્ચર્યકારિણીમ્ ॥

ઇમાં દ્રક્ષ્યસિ માયાં ત્વં તતસ્ ત્યક્ષ્યસિ ચેત્ય્ અજઃ ।
ઉક્ત્વા યયાવ્ અદૃશ્યત્વં ગાન્ધર્વમ્ ઇવ પત્તનમ્ ॥

ગતે વિષ્ણૌ સમુત્તસ્થૌ જલાત્ સ બ્રાહ્મણેશ્વરઃ ।
શીતલામલમૂર્તિત્વાદ્ ઇન્દુઃ ક્ષીરોદકાદ્ ઇવ ॥

બભૂવ પરિતુષ્ટાત્મા દર્શનેન જગત્પતેઃ ।
દર્શનસ્પર્શનૈર્ ઇન્દોર્ ઉત્ફુલ્લમ્ ઇવ કૈરવમ્ ॥

અથાસ્ય કતિચિત્ તસ્મિન્ દિવસાનિ યયુર્ વને ।
હરિસન્દર્શનાનન્દવતો બ્રાહ્મણકર્મણા ॥

એકદારબ્ધવાન્ સ્નાનં સરસ્ય્ ઉદિતપઙ્કજે ।
ચિન્તયન્ વૈષ્ણવં વાક્યં મહર્ષિર્ ઇવ માનસે ॥

અથ સ્નાનવિધાવ્ અન્તર્જલમ્ એષ ચકાર હ ।
સકલાઘવિઘાતાર્થં પરિવર્તનમ્ આત્મનઃ ॥

અન્તર્જલવિધૌ તસ્મિન્ વિસ્મૃતધ્યાનમન્ત્રધીઃ ।
પર્યસ્તસંવિત્પ્રસરસ્ સો ઽપશ્યજ્ જલમધ્યગઃ ॥

મૃતમ્ આત્માનમ્ આત્મીયે સદને ઽસોમ્યતાં ગતમ્ ।
પતિતં વાતવેગેન કન્દરાન્તર્ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

પ્રાણાપાનપ્રવાહેણ મુક્તમ્ અન્તમ્ ઉપાગતમ્ ।
સંશાન્તાવયવસ્પન્દં નિર્વાત ઇવ ષણ્ડકમ્ ॥

પાણ્ડુરાનનમ્ આમ્લાનં વૃક્ષપર્ણમ્ ઇવારસમ્ ।
શવીભૂતમ્ અનાહ્લાદં છિન્નનાલમ્ ઇવામ્બુજમ્ ॥

વિપર્યસ્તેક્ષણં પ્રાતર્ મજ્જત્તારમ્ ઇવામ્બરમ્ ।
સાવગ્રહમ્ ઇવ ગ્રામં સર્વતઃ પાંસુધૂસરમ્ ॥

બાષ્પક્લિન્નમુખૈર્ દીનૈઃ કરુણાક્રન્દકારિભિઃ ।
આવૃતં બન્ધુભિઃ ખિન્નૈઃ કુરરૈર્ ઇવ પાદપમ્ ॥

સેતુભઙ્ગગલદ્વારિમ્લાયમાનમુખાબ્જયા ।
નલિન્યા સમધર્મિણ્યા ભાર્યયા પાદયોશ્ શ્રિતમ્ ॥

તારાક્રન્દરણદ્રૂઢપ્રલાપાલાપમુગ્ધયા ।
માત્રા ગૃહીતં ચિબુકે નવવ્યઞ્જનલાઞ્છિતે ॥

અન્યૈઃ પાર્શ્વગતૈર્ દીનૈસ્ સ્રવદસ્રુમુખૈર્ જનૈઃ ।
શ્રિતં ગલદવશ્યાયૈશ્ શુષ્કપર્ણૈર્ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

વિયોગભીત્યા સંયોગપરિહારપરૈર્ ઇવ ।
દૂરં પ્રવિસૃતૈર્ અઙ્ગૈર્ અનાત્મીયૈર્ ઇવાવૃતમ્ ॥

પરસ્પરમ્ અલગ્નાભ્યામ્ ઓષ્ઠાભ્યાં દશનૈશ્ શનૈઃ ।
સવિરાગમ્ ઇવામ્લાનૈર્ હસન્તં સ્વાત્મજીવિતમ્ ॥

મૌનં ધ્યાનમ્ ઇવાપન્નં પઙ્કાદ્ ઇવ વિનિર્મિતમ્ ।
અપ્રબોધાય સંસુપ્તં વિશ્રામ્યન્તમ્ ઇવોચ્ચકૈઃ ॥

બાન્ધવાક્રન્દસંરમ્ભકોલાહલગતા ગિરઃ ।
સ્નેહભાવવિચારાર્થં શૃણ્વન્તમ્ ઇવ યત્નતઃ ॥

અથ તત્કાલકલ્લોલપ્રલાપાકુલચેષ્ટિતૈઃ ।
સોરસ્તાડનમ્ ઉચ્છૂનનેત્રવારિભિર્ આપ્લુતૈઃ ॥

ક્રમેણ સ્વજનૈઃ ક્ષુબ્ધૈસ્ તારાક્રન્દિતઘર્ઘરૈઃ ।
નિષ્કાલિતમ્ અમઙ્ગલ્યમ્ અપુનર્દર્શનાય તૈઃ ॥

નીતં શ્મશાનમ્ આશ્યાનવસાપઙ્કકલઙ્કિતમ્ ।
શુષ્કાશુષ્કજરત્ક્લિન્નકઙ્કાલશતસઙ્કુલમ્ ॥

ગૃધ્રાભ્રચ્છન્નસૂર્યાંશુ ચિતાજ્વલનનિસ્તમઃ ।
શિવાશતમુખજ્વાલાજાલપલ્લવિતાવનિ ॥

વહદ્રક્તસરિત્સ્નાતમદ્ગુકઙ્કોગ્રવાયસમ્ ।
રક્તાર્દ્રતન્ત્રીપ્રસરજાલબદ્ધજરત્ખગમ્ ॥

તત્ર તે જ્વલને દીપ્તે ચક્રુસ્ તં ભસ્મસાચ્ છવમ્ ।
બાન્ધવાસ્ સલિલાપૂરં સમુદ્રા ઇવ વાડવે ॥

ચિતિશ્ ચટચટાસ્ફોટૈશ્ શવમ્ આશુ દદાહ તમ્ ।
શુષ્કેન્ધનવદ્ ઉચ્છૂનજ્વાલાજાલજટાવતી ॥

અત્યુલ્લસચ્ચટચટારવમુક્તગન્ધવ્યાપ્તામ્બુવાહપટલો ઽસ્થિચયં હુતાશઃ ।
દન્તી વિરન્ધ્રમ્ ઇવ વેણુવનં સમન્તાદ્ ઉદ્વાન્તમેદુરરસં દલયાં ચકાર ॥