મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.35

ઓમ્ ઇત્ય્ આકારિતાકારો વિકારપરિવર્જિતઃ ।
આત્મૈવાયં ઇદં સર્વં યત્ કિઞ્ચિજ્ જગતીગતમ્ ॥

મેદોઽસ્થિમાંસમજ્જાસૃગતીતો ઽપ્ય્ એષ ચેતનઃ ।
અન્તરસ્થો ઽપિ સૂર્યાદીન્ પ્રકાશયતિ દીપકઃ ॥

ઉષ્ણીકરોતિ દહનં રસયત્ય્ અમૃતો રસં ।
ઇન્દ્રિયાનુભવાન્ ભુઙ્ક્તે ભોગાન્ ઇવ મહીપતિઃ ॥

તિષ્ઠન્ન્ અપિ હિ નાસીનો ગચ્છન્ન્ અપિ ન ગચ્છતિ ।
શાન્તો ઽપિ વ્યવહારસ્થઃ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે ॥

પૂર્વમ્ અદ્ય તથેદાનીમ્ ઇહામુત્રોભયત્ર ચ ।
પિહિતો ઽપિહિતો ઽપ્ય્ એષ સમસ્ સર્વાસુ વૃત્તિષુ ॥

ઉદ્ભવન્યગ્ભવાભાવભાવનાભિર્ ઇતસ્ તતઃ ।
બ્રહ્માદિતૃણપર્યન્તં જગદ્ આવર્તયન્ સ્થિતઃ ॥

નિત્યસ્પન્દમયો નિત્યમ્ અપિ દેવાત્ સદાગતેઃ ।
સ્થાણોર્ અપ્ય્ અક્રિયો નિત્યમ્ આકાશાદ્ અપ્ય્ અલેપકઃ ॥

મનાંસિ ક્ષોભયત્ય્ એષ પલ્લવાન્ ઇવ મારુતઃ ।
વાહયત્ય્ અક્ષપઙ્ક્તિં વા સ્વાશ્વાલીમ્ ઇવ સારથિઃ ॥

અતિદુઃખિતવદ્ દેહગેહે કર્મકરસ્ સદા ।
સમ્રાડ્ ઇવાત્મનિ સ્વાસ્થ્યસંસ્થિતો ભોગભુગ્ વિભુઃ ॥

એષ એવ સદાન્વેષ્યસ્ સ્તુત્યો ધ્યાતવ્ય એવ ચ ।
જરામરણસમ્મોહાદ્ અનેનોત્તીર્ય ગમ્યતે ॥

સુલભશ્ ચાયમ્ અત્યન્તં સુજ્ઞેયશ્ ચાપ્તબન્ધુવત્ ।
શરીરપદ્મકુહરે સર્વેષામ્ એવ ષટ્પદઃ ॥

અનાકૃષ્ટો ઽપ્ય્ અનાહૂતસ્ સ્વદેહાદ્ એવ લભ્યતે ।
મનાગ્ એવોપહૂતો ઽપિ ક્ષણાદ્ ભવતિ સમ્મુખઃ ॥

નાસ્ય સંસેવ્યમાનસ્ય સર્વસમ્પત્તિશાલિનઃ ।
ધનાનામ્ ઈશ્વરસ્યેવ સ્મયો ગર્વો ઽથ વા ભવેત્ ॥

આમોદ ઇવ પુષ્પેષુ તૈલં તિલકણેષ્વ્ ઇવ ।
રસજાતિષ્વ્ ઇવાસ્વાદો દેવો દેહેષુ સંસ્થિતઃ ॥

અવિચારવશાદ્ એષ હૃદયસ્થો ઽપિ ચેતનઃ ।
ન જ્ઞાયતે ચિરાદ્ દૃષ્ટ ઇષ્ટબન્ધુર્ ઇવાગ્રગઃ ॥

વિચારણાત્ પરિજ્ઞાતે એતસ્મિન્ પરમેશ્વરે ।
અભ્યુદેતિ પરાનન્દો લબ્ધે પ્રિયજને યથા ॥

અસ્મિન્ દૃષ્ટે પરે બન્ધાવ્ ઉદ્દામાનન્દદાયિનિ ।
આયાન્તિ દૃષ્ટયસ્ તાસ્ તા યાભિર્ બન્ધો વિલીયતે ॥

ત્રુટ્યન્તિ સર્વતઃ પાશાઃ ક્ષીયન્તે સર્વશત્રવઃ ।
ન કૃન્તન્તિ મનાંસ્ય્ આશા ગૃહાણીવ દુરાખવઃ ॥

અસ્મિન્ દૃષ્ટે જગદ્ દૃષ્ટં શ્રુતે ઽસ્મિન્ સકલં શ્રુતમ્ ।
સ્પૃષ્ટે ચાસ્મિઞ્ જગત્ સ્પૃષ્ટં સ્થિતે ઽસ્મિન્ સંસ્થિતં જગત્ ॥

એષ જાગર્તિ સુપ્તાનાં પ્રહરત્ય્ અવિવેકિનામ્ ।
હરત્ય્ આપદમ્ આર્તાનાં વિતરત્ય્ અમહાત્મનામ્ ॥

વિચરત્ય્ એષ લોકેષુ દીપ એવ જગત્સ્થિતૌ ।
વિલસત્ય્ એષ ભોગેષુ પ્રસ્ફુરત્ય્ એષ વસ્તુષુ ॥

આત્મનાત્માનમ્ એવાન્તશ્ શાન્તેનાનુભવન્ ભવી ।
સ્થિતસ્ સર્વેષુ દેહેષુ તિક્તત્વં મરિચેષ્વ્ ઇવ ॥

ચેતનાકલનારૂપી સબાહ્યાભ્યન્તરાશ્રિતઃ ।
જગત્પદાર્થસમ્ભારસત્તાસામાન્યમ્ આસ્થિતઃ ॥

એષ શૂન્યત્વમ્ આકાશે સ્પન્દ એષ સદાગતૌ ।
પ્રકાશશ્ ચૈષ તેજસ્સુ પયસ્ય્ એષ રસઃ પરઃ ॥

કાઠિન્યમ્ અવનાવ્ એષ ઔષ્ણ્યમ્ એષ હુતાશને ।
શૈત્યમ્ એષ નિશાનાથે સત્તા ચૈષ જગદ્ગણે ॥

મષીપિણ્ડે યથા કાર્ષ્ણ્યં શૌક્લ્યં હિમકણે યથા ।
યથા પુષ્પેષુ સૌગન્ધ્યં દેહે દેહપતિસ્ તથા ॥

યથા સર્વગતા સત્તા કાલસ્ સર્વગતો યથા ।
યથા સર્વગતં વ્યોમ વિભુસ્ સર્વગતસ્ તથા ॥

પ્રભુશક્તિર્ મહીપસ્ય સર્વદેશગતા યથા ।
રૂપાલોકમનસ્કારમુક્તં સત્ત્વં તથાત્મનઃ ॥

નિત્યસ્ સો ઽયમ્ અહં દેવો દેવાનામ્ અવબોધકઃ ।
સ્વયમ્ આત્માસ્મિ મે નાસ્તિ કલનાવિત્ કિલેતરા ॥

રેણુનેવાણુના વ્યોમ્નિ પદ્મપત્ત્ર ઇવામ્ભસા ।
સમ્ભ્રમેણેવ પાષાણે સમ્બન્ધો મયિ નૈનસા ॥

સુખદુઃખશ્રિયો દેહે મા પતન્તુ પતન્તુ વા ।
તુમ્બકોપરિ ધારાશ્ ચ કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા ॥

દીપાઙ્ગાભિગતો રજ્જ્વા નાલોકો બધ્યતે યથા ।
તથૈવાયમ્ અબદ્ધો ઽહં સર્વભાવગણાતિગઃ ॥

સમ્બન્ધઃ કો નુ નઃ કામૈર્ ભાવાભાવૈર્ અથેન્દ્રિયૈઃ ।
કેન સમ્બધ્યતે વ્યોમ કેન વા ગૃહ્યતે મનઃ ॥

શરીરે શતધા યાતે ખણ્ડના કા શરીરિણઃ ।
કુમ્ભે રુગ્ણે ક્ષતે ક્ષીણે કુમ્ભાકાશસ્ય કા ક્ષતિઃ ॥

પિશાચક ઇવાદૃશ્યો મનો નામોદિતં મુધા ।
જડે તસ્મિન્ ક્ષતે બોધાત્ કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા ॥

સુખદુઃખમયી યસ્ય વાસના તન્ મનો મમ ।
અભવત્ પૂર્વમ્ અદ્યૈકા સમ્પન્ના નનુ નિર્વૃતિઃ ॥

અન્યો ભુઙ્ક્તે ઽન્ય આદત્તે ઽપ્ય્ અન્યસ્યાનર્થસઙ્કટઃ ।
અન્યઃ પશ્યત્ય્ અહો મૌર્ખ્યં કસ્યેયં ખલુ ચક્રિકા ॥

ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિર્ આદત્તે મનો દેહસ્ય સઙ્કટઃ ।
દ્રષ્ટાત્મા મૌર્ખ્યમ્ અસ્તીહ ન કિઞ્ચિત્ કેવ મે ક્ષતિઃ ॥

ન મે ભોગસ્થિતૌ વાઞ્છા ન ચ ભોગવિવર્જને ।
યદ્ આયાતિ તદ્ આયાતુ યત્ પ્રયાતિ પ્રયાતુ તત્ ॥

સુખેષુ મમ નાપેક્ષા નોપેક્ષા દુઃખવૃત્તિષુ ।
સુખદુઃખાન્ય્ ઉપાયાન્તુ યાન્તુ વાપ્ય્ અહમ્ એષુ કઃ ॥

વાસના વિવિધા દેહે ત્વ્ અસ્તં વોદયમ્ એવ વા ।
પ્રયાન્તુ નાહમ્ એતાસુ ન ચૈતા મમ કાશ્ચન ॥

એતાવન્તમ્ અહં કાલમ્ અજ્ઞાનરિપુણોરુણા ।
હૃત્વા વિવેકસર્વસ્વમ્ એકાન્તમ્ અવપોથિતઃ ॥

વૈષ્ણવેન પ્રસાદેન સ્વસમુત્થેન ચારુણા ।
ઇદાનીં સ્વં પરિજ્ઞાય મયૈષ પરિપોથિતઃ ॥

અહઙ્કારપિશાચો ઽયં શરીરતરુકોટરાત્ ।
પરાવબોધમન્ત્રેણ મયેદાનીમ્ અપાકૃતઃ ॥

નિરહઙ્કારયક્ષો ઽયં મચ્છરીરમહાદ્રુમઃ ।
પુણ્યતામ્ અલમ્ આયાતઃ પ્રફુલ્ત ઇવ રાજતે ॥

પ્રશાન્તમોહદારિદ્ર્યો દુરાશાદોષસઙ્ક્ષયે ।
વિવેકધનસમ્ભારાત્ સ્થિતો ઽસ્મિ પરમેશ્વરઃ ॥

જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમ્ અખિલં દૃષ્ટા દ્રષ્ટવ્યદૃષ્ટયઃ ।
તત્ પ્રાપ્તમ્ અધુના યેન ન પ્રાપ્યમ્ ઇહ શિષ્યતે ॥

દિષ્ટ્યા દૂરોજ્ઝિતાનર્થામ્ અપેતવિષયોરગામ્ ।
સંશાન્તમોહનીહારાં શાન્તાશામૃગતૃષ્ણિકામ્ ॥

રજોરહિતસર્વાશાં શીતલોપશમદ્રુમામ્ ।
પ્રાપ્તો ઽસ્મિ વિતતાં ભૂમિમ્ ઉન્નતાં પારમાર્થિકીમ્ ॥

સ્તુત્યા પ્રણત્યા વિજ્ઞપ્ત્યા શમેન નિયમેન ચ ।
લબ્ધો ઽયં ભગવાન્ આત્મા દૃષ્ટશ્ ચાધિગતસ્ સ્ફુટમ્ ॥

અહઙ્કારપદાતીતશ્ ચિરાત્ સંસ્મૃતિમ્ આગતઃ ।
સ્વભાવો ભગવાન્ આત્મા વિષ્ણુર્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

ઇન્દ્રિયોરગગર્તેષુ મરણશ્વભ્રભૂમિષુ ।
તૃષ્ણાકરઞ્જકુઞ્જેષુ કામકોલાહલેષુ ચ ॥

વાસનાવનજાલેષુ જન્મકૂપાન્તરેષુ ચ ।
દુઃખદાવાગ્નિદાહેષુ દુષ્કૃતાઙ્ગારભારિષુ ॥

પાતોત્પાતદશાલક્ષૈર્ મજ્જનોન્મજ્જનભ્રમૈઃ ।
આવિર્ભાવતિરોભાવૈર્ આશાપાશવિવેષ્ટનૈઃ ॥

અહં ચિરમ્ અહઙ્કારદ્વિષા સમવપોથિતઃ ।
નિશાયામ્ અલ્પધૈર્યાત્મા પિશાચેનેવ જઙ્ગલે ॥

સ્વયમ્ એવ ત્વયેદાનીં ક્રિયાશક્ત્યા સ્વયૈવ હિ ।
શૌરિવાગ્વ્યપદેશેન વિવેકશ્રીર્ વિબોધિતા ॥

પ્રબુદ્ધે ભવતીશાને તમ્ અહઙ્કારરાક્ષસમ્ ।
ન પશ્યામિ વિભો દીપે જ્વલિતે તિમિરં યથા ॥

તસ્યાહઙ્કારયક્ષસ્ય મનોવિવરવાસિનઃ ।
દીપસ્યેવ પ્રશાન્તસ્ય ન વેદ્મિ ગતિમ્ ઈશ્વર ॥

દૃષ્ટ એવ ત્વયીશાને પલાયનપરાયણઃ ।
સમ્પન્નો મદહમ્ભાવશ્ ચૌરસ્ સૂર્યોદયે યથા ॥

અસદભ્યુત્થિતે તસ્મિન્ન્ અહઙ્કારપિશાચકે ।
શાન્તે તિષ્ઠામ્ય્ અતિસ્વસ્થો નિર્ગોનાસ ઇવ દ્રુમઃ ॥

શામ્યામિ પરિનિર્વામિ જાગર્મ્ય્ અસ્મિ પ્રબોધવાન્ ।
તસ્કરેણાવમુક્તો ઽસ્મિ નિર્વૃતો ઽસ્મિ ચિરાદ્ અયમ્ ॥

શૈત્યમ્ અભ્યાગતો ઽસ્મ્ય્ અન્તશ્ શાન્તાશામૃગતૃષ્ણિકઃ ।
પ્રાવૃડમ્બુભરસ્નાતશ્ શાન્તદાવ ઇવાચલઃ ॥

પ્રમાર્જિતે ઽહમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ પદે સાર્થે વિચારતઃ ।
કો મોહઃ કાનિ દુઃખાનિ કાઃ કદાશાઃ ક આતપઃ ॥

નરકસ્વર્ગમોક્ષાદિભ્રમાસ્ સત્યામ્ અહઙ્કૃતૌ ।
ભિત્તાવ્ એવ પ્રવર્તન્તે ચિત્રેહા ન નભસ્તલે ॥

અહઙ્કારકલાપીને ચિત્તે સારચમત્કૃતિઃ ।
ન રાજતે ઽંશુકે મ્લાને યથા કુઙ્કુમરઞ્જના ॥

નિરહઙ્કારજલદે તૃષ્ણાસારવિવર્જિતે ।
ભાતિ ચિત્તશરદ્વ્યોમ્નિ સ્વચ્છતા કાન્તિશાલિની ॥

નિરહઙ્કારપઙ્કાય સમ્પ્રસન્નાન્તરાય ચ ।
મહ્યમ્ આનન્દસરસે તુભ્યમ્ આત્મન્ નમો નમઃ ॥

ગતાહઙ્કારમેઘાય શાન્તાશાદાવવહ્નયે ।
મહ્યમ્ આનન્દશૈલાય વિશ્રાન્તાય નમો નમઃ ॥

શાન્તેન્દ્રિયોગ્રગ્રાહાય ક્ષીણચિત્તૌર્વવહ્નયે ।
આનન્દામ્બુધયે તુભ્યં મહ્યમ્ આત્મન્ નમો નમઃ ॥

પ્રફુલ્તાનન્દપદ્માય શાન્તચિન્તામહોર્મયે ।
મહ્યમ્ ઉન્માનસાયાત્મંસ્ તુભ્યમ્ અન્તર્ નમો નમઃ ॥

સંવિદાભાસપક્ષાય પદ્મકોટરવાસિને ।
સર્વમાનસહંસાય સ્વાત્મને ઽન્તર્ નમો નમઃ ॥

કલાકલિતરૂપાય નિષ્કલાયામિતાત્મને ।
સદોદિતાતિપૂર્ણાત્મશશિને તે નમો નમઃ ॥

સદોદિતાય શીતાય મહાહૃદ્ધ્વાન્તહારિણે ।
સર્વગાયાપ્ય્ અદૃશ્યાય ચિત્સૂર્યાય નમો નમઃ ॥

અસ્નેહસ્નેહદીપ્રાય વર્ત્યતિક્રાન્તવર્તિને ।
સ્વભાવાધારધીરાય ચિદ્દીપાય નમો નમઃ ॥

મનનાનલસન્તપ્તં શીતેન મનસા મનઃ ।
છિન્નમ્ અન્તર્ મયા તપ્તમ્ અયસેવ બલાદ્ અયઃ ॥

ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયં છિત્ત્વા છિત્ત્વા ચ મનસા મનઃ ।
અહઙ્કૃતિમ્ અહઙ્કૃત્યા છિત્ત્વા શેષો જયામ્ય્ અહમ્ ॥

ભાવેન ભાવમ્ આમૃદ્ય ચ્છિત્ત્વા તૃષ્ણામ્ અતૃષ્ણયા ।
નિષ્પિષ્ય પ્રજ્ઞયાપ્રજ્ઞાં જ્ઞે ઽજ્ઞસ્ સંયોજિતો મયા ॥

મનસા મનસિ ચ્છિન્ને નિરહઙ્કારતાં ગતે ।
ભાવેન ગલિતે ભાવે સ્વસ્થસ્ તિષ્ઠામિ કેવલઃ ॥

નિર્ભાવં નિરહઙ્કારમ્ અમનસ્કમ્ અનીહિતમ્ ।
કેવલસ્પન્દશુદ્ધાત્મ યન્ત્રં તિષ્ઠતિ મે વપુઃ ॥

હેલાનુકલ્પિતાનન્તવિશ્વૈકવ્યવસાયિની ।
પરમોપશમોપેતા જાતેયં મમ નિર્વૃતિઃ ॥

પ્રશાન્તમોહવેતાલો ગતાહઙ્કારરાક્ષસઃ ।
કદાશારૂપિકામુક્તો જાતો ઽસ્મિ વિગતજ્વરઃ ॥

તૃષ્ણારજ્જુગણં છિત્ત્વા મચ્છરીરકપઞ્જરાત્ ।
ન જાને ક્વ ગતોડ્ડીય દુરહઙ્કૃતિપક્ષિણી ॥

ઉદ્ધૂલિતે ઘનાજ્ઞાનકુલાયે કાયપાદપાત્ ।
ન જાને ગત ઉડ્ડીય ક્વાહમ્ભાવવિહઙ્ગમઃ ॥

દુરાશાદીર્ઘદૌરાત્મ્યા ધૂસરા ભોગભસ્મના ।
ભયભોગિહતા દિષ્ટ્યા વયસ્યા વાસના મૃતા ॥

એતાવન્તમ્ અહં કાલં કો ઽભૂવં ચિત્તમ્ ઈદૃશમ્ ।
યેનાહમ્ એવ મિથ્યૈવ દૃઢાહઙ્કારતાં ગતઃ ॥

અદ્યાહમ્ અસ્મિ જાતો ઽયમ્ અહમ્ અદ્ય મહામતિઃ ।
અહઙ્કારમહાભ્રેણ યઃ કૃષ્ણેનાલમ્ ઉજ્ઝિતઃ ॥

દૃષ્ટો ઽયમ્ આત્મા ભગવાન્ અન્તશ્ ચાધિગતો મયા ।
આલબ્ધશ્ ચાનુભૂતો ઽઙ્ગે સાનુભૂતિર્ નિયોજિતઃ ॥

ગતાસ્પદં ગતમનનં ગતૈષણં તિરસ્કૃતં નિપુણમ્ અહઙ્કૃતિભ્રમે ।
નિરીહિતં વ્યપગતરાગરઞ્જનં વિકૌતુકં પ્રશમમ્ ઇદં ગતં મનઃ ॥

દુરુત્તરાસ્ સમવિષમા મહાપદસ્ સુદુસ્સહાઃ પ્રભવનદીર્ઘદોષદાઃ ।
ગતાઃ ક્ષયં સમધિગતો મહેશ્વરશ્ ચિદવ્યયો વ્યપગતચિત્તમ્ અન્તરે ॥