મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.29

અથ વર્ષસહસ્રેણ દિવ્યેનાસુરસત્તમઃ ।
દેવદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્ બુબુધે ભગવાન્ બડિઃ ॥

બડૌ પ્રબુદ્ધે તદ્ બાઢં વિરેજે નગરં તદા ।
વૈરિઞ્ચ ઇવ સૂર્યૌઘ ઉદિતે કમલાકરઃ ॥

બડિઃ પ્રબુદ્ધ એવાસૌ યાવન્ નાયાન્તિ દાનવાઃ ।
તાવત્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ સમાધિસદને ક્ષણમ્ ॥

અહો નુ રમ્યા પદવી શીતલા પારમાર્થિકી ।
અહમ્ અસ્યાં ક્ષણં સ્થિત્વા પરાં વિશ્રાન્તિમ્ આગતઃ ॥

તદ્ એનામ્ એવ પદવીમ્ અવલમ્બ્ય વસામ્ય્ અહમ્ ।
ભવતીહોપભુક્તાભિઃ કિં મે બાહ્યવિભૂતિભિઃ ॥

ઐન્દવેષ્વ્ અપિ બિમ્બેષુ ન તથાનન્દવીચયઃ ।
તોષયન્તિ યથાન્તર્ માં સંવિદ્વિભવભૂમયઃ ॥

ઇતિ ભૂયો ઽપિ વિશ્રાન્ત્યૈ કુર્વાણં ગલિતં મનઃ ।
બડિમ્ આવારયામ્ આસુર્ દૈત્યાશ્ ચન્દ્રમ્ ઇવામ્બુદાઃ ॥

તાન્ આલોક્ય પુનર્ દધ્યૌ તત્પ્રણામાકુલેક્ષણઃ ।
તૈઃ કુલાચલસઙ્કાશૈઃ પરિવીતવપુસ્ ત્વ્ ઇદમ્ ॥

ચિતઃ ક્ષીણવિકલ્પસ્ય કિમ્ ઉપાદેયમ્ અસ્તિ મે ।
મનો યદભિપાતિત્વાદ્ યાતુ તદ્રસતામ્ અલમ્ ॥

મોક્ષમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં કસ્માદ્ બદ્ધઃ કેનાસ્મિ વૈ પુરા ।
અબદ્ધો મોક્ષમ્ ઇચ્છામિ કેયં બાલવિડમ્બના ॥

ન બન્ધો ઽસ્તિ ન મોક્ષો ઽસ્તિ મૌર્ખ્યં મે ક્ષયમ્ આગતમ્ ।
કિં મે ધ્યાનવિલાસેન કિં વાધ્યાનેન મે ભવેત્ ॥

ન ધ્યાનં નાપિ ચાધ્યાનં ન ભોગાન્ નાપ્ય્ અભોગિતામ્ ।
અભિવાઞ્છામિ તિષ્ઠામિ સમમ્ એવ ગતજ્વરઃ ॥

ન મે વાઞ્છા પરે તત્ત્વે ન મે વાઞ્છા જગત્સ્થિતૌ ।
ન મે ધ્યાનદૃશા કાર્યં ન કાર્યં વિભવેન મે ॥

નાહં મૃતો ન જીવામિ ન સન્ નાસન્ન્ અહં સમઃ ।
નેદં મે નૈવ નાન્યન્ મે નમો મહ્યમ્ અહં હ્ય્ અહમ્ ॥

ઇદમ્ અસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્ય્ અત્ર સ્વસંસ્થિતઃ ।
નૈવ વાસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્ય્ આત્મનિ શીતલમ્ ॥

કિં મે ધ્યાનદૃશા કાર્યં કિં રાજ્યવિભવશ્રિયા ।
યદ્ આયાતિ તદ્ આયાતુ નાહં કિઞ્ચિન્ ન મે ક્વચિત્ ॥

ન કિઞ્ચિદ્ અપિ કર્તવ્યં યદિ નામ મયાધુના ।
તત્ કસ્માન્ ન કરોમીહ કિઞ્ચિત્ પ્રકૃતકર્મ વૈ ॥

ઇતિ નિર્ણીય પૂર્ણાત્મા બડિર્ બલવતાં વરઃ ।
દૈત્યાન્ આલોકયામ્ આસ પદ્માનીવ દિવાકરઃ ॥

દૃષ્ટિપાતવિભાગેન સર્વેષાં દનુજન્મનામ્ ।
શિરઃપ્રણામાઞ્ જગ્રાહ પુષ્પામોદાન્ ઇવાનિલઃ ॥

અથ વૈરોચનિસ્ તત્ર ધ્યેયત્યાગમયાત્મના ।
મનસા સકલાન્ય્ એવ રાજકાર્યાણિ સ વ્યધાત્ ॥

દેવાન્ દ્વિજાન્ ગુરૂંશ્ ચૈવ પૂજયામ્ આસ પૂજયા ।
સમ્માનયામ્ આસ સુહૃદ્બન્ધુસામન્તસજ્જનાન્ ॥

અર્થેનાપૂરયામ્ આસ ભૃત્યાન્ અર્થિગણાંસ્ તથા ।
લલના લાલયામ્ આસ વિચિત્રવિભવાર્પણૈઃ ॥

ઇત્ય્ અસાવ્ અવસત્ તસ્મિન્ રાજ્યે સકલશાસને ।
યજ્ઞં પ્રતિ બભૂવાથ મતિર્ અસ્ય કદાચન ॥

તર્પિતાશેષભુવનં દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ ।
સહ શુક્રાદિભિર્ મુખ્યૈસ્ સ ચકાર મહામખમ્ ॥

બડિર્ ભોગભરસ્યાર્થી નેતિ નિર્ણીય માધવઃ ।
બડેર્ ઈપ્સિતસિદ્ધ્યર્થં સિદ્ધિદસ્ તન્મખં યયૌ ॥

ભોગૈકકૃપણાયેદં જગજ્જઙ્ગલખણ્ડકમ્ ।
દાતું યોગ્યાય શક્રાય વયોજ્યેષ્ઠાય કાર્યવિત્ ॥

ક્રમમાત્રચ્છલેનાત્ર વઞ્ચયિત્વા બડિં હરિઃ ।
બબન્ધ પાતાલતલે ભૂગેહ ઇવ વાનરમ્ ॥

અદ્યાસૌ સંસ્થિતો રામ પુનરિન્દ્રત્વહેતુના ।
જીવન્મુક્તવપુસ્ સ્વસ્થો નિત્યં ધ્યાનનિષણ્ણધીઃ ॥

પાતાલકુહરે તિષ્ઠઞ્ જીવન્મુક્તમતિર્ બડિઃ ।
આપદં સમ્પદં દૃષ્ટ્યા સમયૈવ સ પશ્યતિ ॥

નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ તત્પ્રજ્ઞા સુખદુઃખયોઃ ।
સમા સ્થિરતરાકારા ચિત્રસૂર્યાવલી યથા ॥

આવિર્ભાવતિરોભાવસહસ્રાણીહ જીવતામ્ ।
તન્મનશ્ ચિરમ્ આલોક્ય ભોગેષુ વિરતિં ગતમ્ ॥

દશકોટીશ્ ચ વર્ષાણામ્ અનુશાસ્ય જગત્ત્રયમ્ ।
અન્તે વિરક્તતાં પ્રાપ્તમ્ ઉપશાન્તં બડેર્ મનઃ ॥

ઊહાપોહસહસ્રાણિ ભાવાભાવશતાનિ ચ ।
બડિના પરિદૃષ્ટાનિ ક્વ સમાશ્વાસમ્ એત્વ્ અસૌ ॥

ભોગાભિલાષં સન્ત્યજ્ય બડિસ્ સમ્પૂર્ણમાનસઃ ।
આત્મારામસ્ સ્થિતો નિત્યમ્ અદ્ય પાતાલકોટરે ॥

પુનર્ એતેન બડિના જગદ્ ઇન્દ્રતયાખિલમ્ ।
અનુશાસ્યમ્ ઇદં રામ બહૂન્ વર્ષગણાન્ ઇહ ॥

ન તસ્યેન્દ્રપદપ્રાપ્ત્યા તુષ્ટિસ્ સમુપજાયતે ।
ન તસ્ય સ્વપદભ્રંશાદ્ ઉદ્વેગ ઉપજાયતે ॥

સ સમસ્ સર્વભાવેષુ સર્વદૈવોદિતાશયઃ ।
સમ્પ્રાપ્તમ્ આહરન્ સ્વસ્થ આકાશ ઇવ તિષ્ઠતિ ॥

બડિવિજ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિર્ એષા તે કથિતા મયા ।
એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય ત્વમ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતો ભવ ॥

બડિવત્ સ્વવિવેકેન નિત્યો ઽહમ્ ઇતિ નિશ્ચયાત્ ।
પદમ્ આસાદયાદ્વન્દ્વં પૌરુષેણૈવ રાઘવ ॥

દ્વે ચાષ્ટૌ ચૈવ વર્ષાણાં કોટીર્ ભુક્ત્વા જગત્ત્રયમ્ ।
અન્તે વૈરસ્યમ્ આપન્નો બડિર્ અપ્ય્ અસુરોત્તમઃ ॥

તસ્માદ્ અવશ્યવૈરસ્યં ભોગપૂગમ્ અરિન્દમ ।
સન્ત્યજ્ય સતતાનન્દમ્ અવૈરસ્યપદં વ્રજ ॥

ઇમા દૃશ્યદૃશો રામ નાનાકારવિકારદાઃ ।
ન કાશ્ચન તવાત્મીયા દૂરાચ્ છૈલશિલા ઇવ ॥

ધાવમાનમ્ ઇહામુત્ર લુઠિતં લોકવૃત્તિષુ ।
સંસ્થાપય નિબધ્યૈતન્ મનો હૃદયકોટરે ॥

ચિદાદિત્યો ભવાન્ એવ સર્વત્ર જગતિ સ્થિતઃ ।
કઃ પરસ્ તે ક આત્મીયઃ પરિસ્ખલસિ કિં મુધા ॥

ત્વમ્ અનન્તો મહાબાહુસ્ ત્વમ્ આદ્યઃ પુરુષોત્તમઃ ।
ત્વં પદાર્થશતાકારૈઃ પરિસ્ફૂર્જસિ ચિદ્વપુઃ ॥

ત્વયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
બોધે નિત્યોદિતે શુદ્ધે સૂત્રે મણિગણો યથા ॥

ન જાયસે ન મ્રિયસે ત્વમ્ અજઃ પુરુષો વિરાટ્ ।
ચિચ્ છુદ્ધો જન્મમરણભ્રાન્તયો મા ભવન્તુ તે ॥

સમસ્તજન્મરોગાણાં પ્રવિચાર્ય બલાબલમ્ ।
તૃષ્ણામ્ ઉત્સૃજ્ય ભોગાનાં ભોક્તૈવ ભવ કેવલમ્ ॥

ત્વયિ સ્થિતે જગન્નાથે ચિદાદિત્યે સદોદિતે ।
ઇદમ્ આભાસતે સર્વં સંસારસ્વપ્નમણ્ડલમ્ ॥

મા વિષાદં કૃથા વ્યર્થં સુખદુઃખૈષણા ન તે ।
શુદ્ધશ્ ચિદ્ અસિ સર્વાત્મા સર્વવસ્ત્વવભાસકઃ ॥

પૂર્વમ્ ઇષ્ટમ્ અનિષ્ટં ત્વમ્ અનિષ્ટં ચેષ્ટમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
પરિકલ્પ્ય તદભ્યાસાત્ તતો ઽપિ દ્વે પરિત્યજ ॥

ઇષ્ટાનિષ્ટદૃશોસ્ ત્યાગે સમતોદેતિ શાશ્વતી ।
તયા હૃદયવર્તિન્યા પુનર્ જન્તુર્ ન જાયતે ॥

યેષુ યેષુ પ્રદેશેષુ મનો મજ્જતિ બાલવત્ ।
તેભ્યસ્ તેભ્યસ્ સમુદ્ધૃત્ય તદ્ ધિ તત્ત્વે નિવેશયેત્ ॥

એવમ્ અભ્યાગતાભ્યાસં મનોમત્તમતઙ્ગજમ્ ।
નિબધ્ય સર્વભાવેન પરં શ્રેયો ઽધિગમ્યતે ॥

મા શઠૈર્ અયથાર્થજ્ઞૈર્ મિથ્યાદૃષ્ટિહતાશયૈઃ ।
ધૂર્તસઙ્કલ્પવિક્રીતૈર્ વિમૂઢૈસ્ સમતાં ગમઃ ॥

અકિઞ્ચનાત્ સ્વનિર્ણીતૌ લમ્બમાનાત્ પરોક્તિષુ ।
ન મૌર્ખ્યાદ્ અધિકો લોકે કશ્ચિદ્ અસ્તીહ દુઃખદઃ ॥

ત્વમ્ એતદ્ અવિવેકાભ્રમ્ ઉદિતં હૃદયામ્બરે ।
વિવેકપવનેનાશુ દૂરં નય મહામતે ॥

આત્મનૈવ પ્રયત્નેન યાવદ્ આત્માવલોકને ।
ન કૃતો ઽનુગ્રહસ્ તાવન્ ન વિચારોદયો ભવેત્ ॥

વેદવેદાન્તશાસ્ત્રાર્થતર્કદૃષ્ટિભિર્ અપ્ય્ અયમ્ ।
નાત્મા પ્રકટતામ્ એતિ યાવન્ ન સ્વમ્ અવેક્ષણમ્ ॥

ત્વમ્ આત્મન્ય્ આત્મના રામ પ્રસાદે સમવસ્થિતઃ ।
પ્રાપ્તો ઽસિ વિતતં બોધં મદ્વચાંસ્ય્ અવબુધ્યસે ॥

વિકલ્પાંશવિહીનસ્ય ત્વયૈષા ચિદ્વિવસ્વતઃ ।
ગૃહીતા વિતતા વ્યાપ્તિર્ મદુક્તા પરમાત્મનઃ ॥

વિલીનસર્વસઙ્કલ્પશ્ શાન્તસન્દેહવિભ્રમઃ ।
ક્ષીણકૌતુકનીહારો જાતો ઽસિ વિગતજ્વરઃ ॥

યદ્ ઉપગચ્છસિ પાસિ નિહંસિ વા પિબસિ વલ્ગસિ ચિન્મય વર્ધસે ।
તદ્ અસિ તેન તવાસ્તુ મહામુને વિગતબોધકલઙ્કવિશઙ્કિતા ॥