મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.24

કેનોપાયેન બલવાન્ સ તાત પરિજીયતે ।
કો ઽસૌ વેતિ મહાવીર્ય સર્વં પ્રકથયાશુ મે ॥

મન્ત્રિણસ્ તસ્ય તનય નિત્યાજેયસ્થિતેર્ અપિ ।
શૃણુ વચ્મિ સુસાધત્વં યેનાસૌ પરિજીયતે ॥

પુત્ર યુક્ત્યા ગૃહીતો ઽસૌ ક્ષણાદ્ આયાતિ વશ્યતામ્ ।
યુક્તિં વિના દહત્ય્ એષ આશીવિષ ઇવોદ્ધતઃ ॥

બાલવલ્ લાલયિત્વૈનં યુક્ત્યા નિયમયન્તિ યે ।
રાજાનં તં સમાલોક્ય પદમ્ આસાદયન્તિ તે ॥

દૃષ્ટે તસ્મિન્ મહીપાલે સ મન્ત્રી વશમ્ એતિ વઃ ।
તસ્મિંશ્ ચ મન્ત્રિણ્ય્ આક્રાન્તે સ રાજા દૃશ્યતે પુનઃ ॥

યાવન્ ન દૃષ્ટો રાજાસૌ તાવન્ મન્ત્રી ન જીયતે ।
મન્ત્રી ચ યાવન્ ન જિતસ્ તાવદ્ રાજા ન દૃશ્યતે ॥

રાજન્ય્ અદૃષ્ટે દુર્મન્ત્રી સ દુઃખાયોત્ફલત્ય્ અતિ ।
મન્ત્રિણ્ય્ અનિર્જિતે રાજા સો ઽત્યન્તં યાત્ય્ અદૃશ્યતામ્ ॥

અભ્યાસેનોભયં તસ્માત્ સમમ્ એવ સમાહરેત્ ।
રાજ્ઞસ્ સન્દર્શનં તસ્ય મન્ત્રિણશ્ ચ પરાજયમ્ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સ્વાભ્યાસેન શનૈશ્ શનૈઃ ।
દ્વયં સમ્પાદયન્ન્ એતદ્ દેશમ્ આપ્નોતિ શોભનમ્ ॥

ત્વમ્ અભ્યાસે ફલીભૂતે તં દેશમ્ અધિગચ્છસિ ।
યદિ દૈત્યેન્દ્ર તદ્ ભૂયો મનાગ્ અપિ ન શોચસિ ॥

સંશાન્તસકલાયાસા નિત્યપ્રમુદિતાશયાઃ ।
સાધવસ્ તત્ર તિષ્ઠન્તિ પ્રશાન્તાશેષસંશયાઃ ॥

શૃણુ કઃ પુત્ર દેશો ઽસૌ સર્વં પ્રકટયામિ તે ।
દેશનામ્ના મયોક્તસ્ તે મોક્ષસ્ સકલદુઃખહા ॥

રાજા તુ તત્ર ભગવાન્ આત્મા સર્વપદાતિગઃ ।
તેન મન્ત્રી કૃતઃ પ્રાજ્ઞો મનોનામા મહામતે ॥

મનો વિશ્વતયા વિષ્વગ્ ઇદં પરિણતિં ગતમ્ ।
ઘટત્વેનેવ મૃત્પિણ્ડં ધૂમો ઽમ્બુદતયેવ વા ॥

તસ્મિઞ્ જિતે જિતં સર્વં સર્વં ચાસાદિતં ભવેત્ ।
દુર્જયં તદ્ વિજાનીયાદ્ યુક્ત્યૈવ પરિજીયતે ॥

યા યુક્તિર્ ભગવંસ્ તસ્ય ચિત્તસ્યાક્રમણે સ્ફુટા ।
તાં મે કથય તત્ તાત યયા જેષ્યામિ દારુણમ્ ॥

વિષયાન્ પ્રતિ ભોઃ પુત્ર સર્વાન્ એવ હિ સર્વથા ।
અનાસ્થા પરમા યૈષા સા યુક્તિર્ મનસો જયે ॥

એષૈવ પરમા યુક્તિર્ અનયૈવ મહામદઃ ।
સ્વમનોમત્તમાતઙ્ગો દ્રાગિત્ય્ એવાવદમ્યતે ॥

એષા હ્ય્ અત્યન્તદુષ્પ્રાપા સુપ્રાપા ચ મહામતે ।
અનભ્યસ્તા હિ દુષ્પ્રાપા સ્વભ્યસ્તા પ્રાપ્યતે સુખમ્ ॥

ક્રમાદ્ અભ્યસ્યમાનૈષા વિષયારતિર્ આત્મજ ।
સર્વતસ્ સ્ફુટતામ્ એતિ સેકસિક્તા લતા યથા ॥

નાસાદ્યતે હ્ય્ અનભ્યસ્તા કાઙ્ક્ષતાપિ શઠાત્મના ।
પુત્ર શાલિર્ ઇવાવ્યુપ્તસ્ તસ્માદ્ એનાં સમાહરેત્ ॥

તાવદ્ ભ્રમન્તિ દુઃખેષુ સંસારાવટવાસિનઃ ।
વિરતિં વિષયેષ્વ્ એતે યાવન્ નાયાન્તિ દેહિનઃ ॥

અભ્યાસેન વિના કશ્ચિન્ નાપ્નોતિ વિષયારતિમ્ ।
અપ્ય્ અત્યન્તમતાં દેહી દેશાન્તરમ્ ઇવાગતિઃ ॥

ધ્યેયત્યાગમ્ અતો ઽજસ્રં ધ્યાયતા દેહધારિણા ।
ભોગેષ્વ્ અરતિર્ અભ્યાસાદ્ વૃદ્ધિં નેયા લતા યથા ॥

પુરુષાર્થાદ્ ઋતે પુત્ર નેહ સમ્પ્રાપ્યતે શુભમ્ ।
પૌરુષેણૈવ સર્વેષાં કાર્યાણાં ફલમ્ આપ્યતે ॥

ક્રિયાફલે પરિપ્રાપ્તે હર્ષામર્ષાદિતો યથા ।
દૈવમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે ન દૈવં દેહવત્ ક્વચિત્ ॥

અવશ્યભવિતવ્યાખ્યા યેહયા નિયતિશ્ ચ વા ।
ઉચ્યતે દૈવશબ્દેન સા નરૈર્ એવ નેતરૈઃ ॥

યદ્ યથેહ સદા યત્ર સમ્પન્નં ફલતાં ગતમ્ ।
હર્ષામર્ષવિનાશાય તદ્ દૈવમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

દૈવં નિયતિરૂપં ચ પૌરુષેણાવજીયતે ।
સમ્યગ્જ્ઞાનવિલાસેન મૃગતૃષ્ણાભ્રમો યથા ॥

યથા સઙ્કલ્પ્યતે યદ્ યત્ પૌરુષેણ તથૈવ તત્ ।
તલવત્તાગૃહીતં ખં તલવત્તાસુખપ્રદમ્ ॥

કર્ત્ર્ અતો મન એવેહ યત્ કલ્પયતિ તત્ તથા ।
નિયતિં યાદૃશીમ્ એતત્ સઙ્કલ્પયતિ સા તથા ॥

નિયતાન્ નિયતાન્ કાંશ્ચિદ્ ભાવાન્ અનિયતાન્ અપિ ।
કરોતિ ચિત્તં તેનૈતચ્ ચિત્તં નિયતિયોજકમ્ ॥

નિયતાં નિયતિં કુર્વન્ કદાચિત્ સાર્થનામિકામ્ ।
સ્ફુરત્ય્ અસ્મિઞ્ જગત્કોશે જીવો વ્યોમ્નીવ મારુતઃ ॥

નિયત્યા રહિતાં કુર્વન્ કદાચિન્ નિયતિં મનઃ ।
સઞ્જ્ઞાર્થરૂઢાનિયતિશબ્દાં સ્ફુરતિ વાતવત્ ॥

તસ્માદ્ યાવન્ મનસ્ તાવન્ ન દૈવં નિયતિર્ ન ચ ।
મનસ્ય્ અસ્તઙ્ગતે સાધો યદ્ ભવત્ય્ અસ્તુ તત્ તથા ॥

જીવો હિ પુરુષો જાતઃ પૌરુષેણ સ યદ્ યથા ।
સઙ્કલ્પયતિ લોકે ઽસ્મિંસ્ તત્ તથા તસ્ય નાન્યથા ॥

પુરુષાર્થાદ્ ઋતે પુત્ર ન કિઞ્ચિદ્ ઇહ વિદ્યતે ।
પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય ભોગેષ્વ્ અરતિમ્ આહરેત્ ॥

ન ભોગેષ્વ્ અરતિર્ યાવજ્ જાતેહ જયદાયિની ।
ન પરા નિર્વૃતિસ્ તાવત્ પ્રાપ્યતે ભવનાશિની ॥

વિષયેષુ રતિર્ યાવત્ સ્થિતા સમ્મોહકારિણી ।
તાવદ્ ભવદશાદોલાવિલોલાન્દોલનં સ્થિતમ્ ॥

અભ્યાસેન વિના પુત્ર ન કદાચન દુઃખદા ।
ભોગભોગિભરપ્રોત્થા કદાશા વિનિવર્તતે ॥

ભોગેષ્વ્ અરતિર્ એષાન્તઃ કથં સર્વાસુરેશ્વર ।
સ્થિતિમ્ આયાતિ જીવસ્ય દીર્ઘજીવિતદાયિની ॥

આત્માનમ્ આલોકયતઃ ફલિતં ફલતિ સ્ફુટમ્ ।
જીવસ્ય ભોગેષ્વ્ અરતિશ્ શરદીવ મહાલતા ॥

આત્માવલોકનેનૈષા વિષયારતિર્ ઉત્તમે ।
હૃદયે સ્થિતિમ્ આયાતિ શ્રીર્ ઇવામ્ભોજકોટરે ॥

તસ્માત્ પ્રજ્ઞાનિકાષેણ વિચારેણાતિચારુણા ।
દેવમ્ આલોકયેદ્ ભોગાદ્ રતિં ચાપહરેત્ સમમ્ ॥

ચિત્તસ્ય ભોગૈર્ દ્વૌ ભાગૌ શાસ્ત્રેણૈકં પ્રપૂરયેત્ ।
ગુરુશુશ્રૂષયા ચૈકમ્ અવ્યુત્પન્નસ્ય સત્ક્રમે ॥

કિઞ્ચિત્વ્યુત્પત્તિયુક્તસ્ય ભાગં ભોગૈઃ પ્રપૂરયેત્ ।
ગુરુશુશ્રૂષયા ભાગં ભાગં શાસ્ત્રાર્થચિન્તયા ॥

વ્યુત્પત્તિમ્ અનુયાતસ્ય પૂરયેચ્ ચેતસો ઽન્વહમ્ ।
દ્વૌ ભાગૌ શાસ્ત્રવૈરાગ્યૈર્ દ્વૌ ધ્યાનગુરુપૂજનૈઃ ॥

સાધુતામ્ આગતો જીવો યોગ્યો જ્ઞાનકથાક્રમે ।
નિર્મલાકૃતિર્ આદત્તે પટ ઉત્તમરઞ્જનામ્ ॥

શનૈશ્ શનૈર્ લાલનયા યુક્તિભિઃ પાવનોક્તિભિઃ ।
શાસ્ત્રાર્થપરિણામેન પાલયેચ્ ચિત્તબાલકમ્ ॥

પરે પરિણતં જ્ઞાને શિથિલીભૂતદુર્ગ્રહમ્ ।
જ્યોત્સ્નાભિન્નસ્ફટિકવચ્ ચેતશ્ શીતં વિરાજતે ॥

પ્રજ્ઞયા પરયા ઋજ્વ્યા ભોગાનામ્ ઈશ્વરસ્ય ચ ।
સમમ્ એવાથ દેહસ્ય રૂપમ્ આશ્વ્ અવલોકયેત્ ॥

પ્રજ્ઞાવિચારવશતસ્ સમમ્ એવ સદા સુત ।
આત્માવલોકનં તૃષ્ણાસન્ત્યાગં ચ સમાહરેત્ ॥

પરે દૃષ્ટે વિતૃષ્ણત્વં તૃષ્ણાનાશે ચ દૃક્ પરા ।
એતે મિથો ધૃતે દૃષ્ટી નૌનાવિકદશે યથા ॥

ભોગપૂગે ગતસ્વાદે દૃષ્ટે દેવે પરાપરે ।
પરે બ્રહ્મણિ વિશ્રાન્તિર્ અનન્તોદેતિ શાશ્વતી ॥

ચિરાય ફલિતાનન્દમ્ અનન્તોદેતિ નિર્વૃતિઃ ।
ન કદાચન જીવાનામ્ આત્મવિશ્રમણાદ્ ઋતે ॥

ન તપોભિર્ ન દાનેન ન તીર્થૈર્ અપિ જાયતે ।
ભોગેષુ વિરતિર્ જન્તોસ્ સ્વભાવાલોકનાદ્ ઋતે ॥

કયાચિદ્ અપિ નો યુક્ત્યા બુદ્ધિર્ આત્માવલોકને ।
સ્વપ્રયત્નાદ્ ઋતે પુંસશ્ શ્રેયસે સમ્પ્રવર્તતે ॥

ભોગસન્ત્યાગસમ્પ્રાપ્તપરમાર્થાદ્ ઋતે સુત ।
ન બ્રહ્મપદવિશ્રાન્તિસુખમ્ આસાદ્યતે પરમ્ ॥

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તે જગત્ય્ અસ્મિન્ ન કુત્રચિત્ ।
તદ્વદ્ આશ્વસ્યતે સાધો પરમે કારણે યથા ॥

પૌરુષમ્ યત્નમ્ આશ્રિત્ય દૈવં કૃત્વા સુદૂરતઃ ।
ભોગાન્ વિગર્હયેત્ પ્રાજ્ઞશ્ શ્રેયોમાર્ગદૃઢાર્ગલાન્ ॥

પ્રૌઢાયાં ભોગગર્હાયાં વિચાર ઉપજાયતે ।
વૃદ્ધાયાં પ્રાવૃષિ શ્રીમાઞ્ શરત્કાલ ઇવામલઃ ॥

વિચારો ભોગગર્હાતો વિચારાદ્ ભોગગર્હણમ્ ।
અન્યોઽન્યમ્ એતે પૂર્યેતે સમુદ્રજલદાવ્ ઇવ ॥

ભોગગર્હા વિચારશ્ ચ સ્વાત્માલોકશ્ ચ શાશ્વતઃ ।
અન્યોઽન્યં સાધયન્ત્ય્ અર્થં સુસ્નિગ્ધાસ્ સુહૃદો યથા ॥

પૂર્વં દૈવમ્ અનાદૃત્ય પૌરુષં પ્રાપ્ય યત્નતઃ ।
દન્તૈર્ દન્તાન્ પ્રસમ્પીડ્ય ભોગેષ્વ્ અરતિમ્ આહરેત્ ॥

દેશાચારાવિરુદ્ધેન બાન્ધવૈકહિતેન ચ ।
પૌરુષેણ ક્રમેણાદૌ ધનાનિ સમુપાર્જયેત્ ॥

ધનૈર્ અભ્યાહરેદ્ ભવ્યાન્ સુજનાન્ ગુણશાલિનઃ ।
પ્રવર્તતે સમાસઙ્ગાત્ તેષાં ભોગવિગર્હણા ॥

તતો વિચારસ્ તદનુ જ્ઞાનશાસ્ત્રાર્થસઙ્ગ્રહઃ ।
તતઃ ક્રમેણ પરમપદપ્રાપ્તિઃ પ્રજાયતે ॥

યદાસુરપતે કાલે વિષયેભ્યો વિરંસ્યસિ ।
તદા વિચારવશતઃ પરમં પદમ્ એષ્યસિ ॥

સમ્યક્ પ્રાપ્સ્યસિ વિશ્રાન્તિમ્ આત્મન્ય્ અત્યન્તપાવને ।
ન પુનઃ કલનાપઙ્કે દુઃખાયાવપતિષ્યસિ ॥

દેશક્રમેણ ધનમ્ અલ્પવિગર્હણેન તેનાઙ્ગ સાધુજનમ્ અર્જય માનપૂર્વમ્ ।
તત્સઙ્ગમોત્થવિષયાભ્યવહેલનેન સમ્યગ્વિચારવિભવેન તવાત્મલાભઃ ॥