Mokṣopāya · Chapter 5.24

kenopāyena balavān sa tāta parijīyate /
ko 'sau veti mahāvīrya sarvaṃ prakathayāśu me //

mantriṇas tasya tanaya nityājeyasthiter api /
śṛṇu vacmi susādhatvaṃ yenāsau parijīyate //

putra yuktyā gṛhīto 'sau kṣaṇād āyāti vaśyatām /
yuktiṃ vinā dahaty eṣa āśīviṣa ivoddhataḥ //

bālaval lālayitvainaṃ yuktyā niyamayanti ye /
rājānaṃ taṃ samālokya padam āsādayanti te //

dṛṣṭe tasmin mahīpāle sa mantrī vaśam eti vaḥ /
tasmiṃś ca mantriṇy ākrānte sa rājā dṛśyate punaḥ //

yāvan na dṛṣṭo rājāsau tāvan mantrī na jīyate /
mantrī ca yāvan na jitas tāvad rājā na dṛśyate //

rājany adṛṣṭe durmantrī sa duḥkhāyotphalaty ati /
mantriṇy anirjite rājā so 'tyantaṃ yāty adṛśyatām //

abhyāsenobhayaṃ tasmāt samam eva samāharet /
rājñas sandarśanaṃ tasya mantriṇaś ca parājayam //

pauruṣeṇa prayatnena svābhyāsena śanaiś śanaiḥ /
dvayaṃ sampādayann etad deśam āpnoti śobhanam //

tvam abhyāse phalībhūte taṃ deśam adhigacchasi /
yadi daityendra tad bhūyo manāg api na śocasi //

saṃśāntasakalāyāsā nityapramuditāśayāḥ /
sādhavas tatra tiṣṭhanti praśāntāśeṣasaṃśayāḥ //

śṛṇu kaḥ putra deśo 'sau sarvaṃ prakaṭayāmi te /
deśanāmnā mayoktas te mokṣas sakaladuḥkhahā //

rājā tu tatra bhagavān ātmā sarvapadātigaḥ /
tena mantrī kṛtaḥ prājño manonāmā mahāmate //

mano viśvatayā viṣvag idaṃ pariṇatiṃ gatam /
ghaṭatveneva mṛtpiṇḍaṃ dhūmo 'mbudatayeva vā //

tasmiñ jite jitaṃ sarvaṃ sarvaṃ cāsāditaṃ bhavet /
durjayaṃ tad vijānīyād yuktyaiva parijīyate //

yā yuktir bhagavaṃs tasya cittasyākramaṇe sphuṭā /
tāṃ me kathaya tat tāta yayā jeṣyāmi dāruṇam //

viṣayān prati bhoḥ putra sarvān eva hi sarvathā /
anāsthā paramā yaiṣā sā yuktir manaso jaye //

eṣaiva paramā yuktir anayaiva mahāmadaḥ /
svamanomattamātaṅgo drāgity evāvadamyate //

eṣā hy atyantaduṣprāpā suprāpā ca mahāmate /
anabhyastā hi duṣprāpā svabhyastā prāpyate sukham //

kramād abhyasyamānaiṣā viṣayāratir ātmaja /
sarvatas sphuṭatām eti sekasiktā latā yathā //

nāsādyate hy anabhyastā kāṅkṣatāpi śaṭhātmanā /
putra śālir ivāvyuptas tasmād enāṃ samāharet //

tāvad bhramanti duḥkheṣu saṃsārāvaṭavāsinaḥ /
viratiṃ viṣayeṣv ete yāvan nāyānti dehinaḥ //

abhyāsena vinā kaścin nāpnoti viṣayāratim /
apy atyantamatāṃ dehī deśāntaram ivāgatiḥ //

dhyeyatyāgam ato 'jasraṃ dhyāyatā dehadhāriṇā /
bhogeṣv aratir abhyāsād vṛddhiṃ neyā latā yathā //

puruṣārthād ṛte putra neha samprāpyate śubham /
pauruṣeṇaiva sarveṣāṃ kāryāṇāṃ phalam āpyate //

kriyāphale pariprāpte harṣāmarṣādito yathā /
daivam ity ucyate loke na daivaṃ dehavat kvacit //

avaśyabhavitavyākhyā yehayā niyatiś ca vā /
ucyate daivaśabdena sā narair eva netaraiḥ //

yad yatheha sadā yatra sampannaṃ phalatāṃ gatam /
harṣāmarṣavināśāya tad daivam iti kathyate //

daivaṃ niyatirūpaṃ ca pauruṣeṇāvajīyate /
samyagjñānavilāsena mṛgatṛṣṇābhramo yathā //

yathā saṅkalpyate yad yat pauruṣeṇa tathaiva tat /
talavattāgṛhītaṃ khaṃ talavattāsukhapradam //

kartr ato mana eveha yat kalpayati tat tathā /
niyatiṃ yādṛśīm etat saṅkalpayati sā tathā //

niyatān niyatān kāṃścid bhāvān aniyatān api /
karoti cittaṃ tenaitac cittaṃ niyatiyojakam //

niyatāṃ niyatiṃ kurvan kadācit sārthanāmikām /
sphuraty asmiñ jagatkośe jīvo vyomnīva mārutaḥ //

niyatyā rahitāṃ kurvan kadācin niyatiṃ manaḥ /
sañjñārtharūḍhāniyatiśabdāṃ sphurati vātavat //

tasmād yāvan manas tāvan na daivaṃ niyatir na ca /
manasy astaṅgate sādho yad bhavaty astu tat tathā //

jīvo hi puruṣo jātaḥ pauruṣeṇa sa yad yathā /
saṅkalpayati loke 'smiṃs tat tathā tasya nānyathā //

puruṣārthād ṛte putra na kiñcid iha vidyate /
paraṃ pauruṣam āśritya bhogeṣv aratim āharet //

na bhogeṣv aratir yāvaj jāteha jayadāyinī /
na parā nirvṛtis tāvat prāpyate bhavanāśinī //

viṣayeṣu ratir yāvat sthitā sammohakāriṇī /
tāvad bhavadaśādolāvilolāndolanaṃ sthitam //

abhyāsena vinā putra na kadācana duḥkhadā /
bhogabhogibharaprotthā kadāśā vinivartate //

bhogeṣv aratir eṣāntaḥ kathaṃ sarvāsureśvara /
sthitim āyāti jīvasya dīrghajīvitadāyinī //

ātmānam ālokayataḥ phalitaṃ phalati sphuṭam /
jīvasya bhogeṣv aratiś śaradīva mahālatā //

ātmāvalokanenaiṣā viṣayāratir uttame /
hṛdaye sthitim āyāti śrīr ivāmbhojakoṭare //

tasmāt prajñānikāṣeṇa vicāreṇāticāruṇā /
devam ālokayed bhogād ratiṃ cāpaharet samam //

cittasya bhogair dvau bhāgau śāstreṇaikaṃ prapūrayet /
guruśuśrūṣayā caikam avyutpannasya satkrame //

kiñcitvyutpattiyuktasya bhāgaṃ bhogaiḥ prapūrayet /
guruśuśrūṣayā bhāgaṃ bhāgaṃ śāstrārthacintayā //

vyutpattim anuyātasya pūrayec cetaso 'nvaham /
dvau bhāgau śāstravairāgyair dvau dhyānagurupūjanaiḥ //

sādhutām āgato jīvo yogyo jñānakathākrame /
nirmalākṛtir ādatte paṭa uttamarañjanām //

śanaiś śanair lālanayā yuktibhiḥ pāvanoktibhiḥ /
śāstrārthapariṇāmena pālayec cittabālakam //

pare pariṇataṃ jñāne śithilībhūtadurgraham /
jyotsnābhinnasphaṭikavac cetaś śītaṃ virājate //

prajñayā parayā ṛjvyā bhogānām īśvarasya ca /
samam evātha dehasya rūpam āśv avalokayet //

prajñāvicāravaśatas samam eva sadā suta /
ātmāvalokanaṃ tṛṣṇāsantyāgaṃ ca samāharet //

pare dṛṣṭe vitṛṣṇatvaṃ tṛṣṇānāśe ca dṛk parā /
ete mitho dhṛte dṛṣṭī naunāvikadaśe yathā //

bhogapūge gatasvāde dṛṣṭe deve parāpare /
pare brahmaṇi viśrāntir anantodeti śāśvatī //

cirāya phalitānandam anantodeti nirvṛtiḥ /
na kadācana jīvānām ātmaviśramaṇād ṛte //

na tapobhir na dānena na tīrthair api jāyate /
bhogeṣu viratir jantos svabhāvālokanād ṛte //

kayācid api no yuktyā buddhir ātmāvalokane /
svaprayatnād ṛte puṃsaś śreyase sampravartate //

bhogasantyāgasamprāptaparamārthād ṛte suta /
na brahmapadaviśrāntisukham āsādyate param //

ābrahmastambaparyante jagaty asmin na kutracit /
tadvad āśvasyate sādho parame kāraṇe yathā //

pauruṣam yatnam āśritya daivaṃ kṛtvā sudūrataḥ /
bhogān vigarhayet prājñaś śreyomārgadṛḍhārgalān //

prauḍhāyāṃ bhogagarhāyāṃ vicāra upajāyate /
vṛddhāyāṃ prāvṛṣi śrīmāñ śaratkāla ivāmalaḥ //

vicāro bhogagarhāto vicārād bhogagarhaṇam /
anyo'nyam ete pūryete samudrajaladāv iva //

bhogagarhā vicāraś ca svātmālokaś ca śāśvataḥ /
anyo'nyaṃ sādhayanty arthaṃ susnigdhās suhṛdo yathā //

pūrvaṃ daivam anādṛtya pauruṣaṃ prāpya yatnataḥ /
dantair dantān prasampīḍya bhogeṣv aratim āharet //

deśācārāviruddhena bāndhavaikahitena ca /
pauruṣeṇa krameṇādau dhanāni samupārjayet //

dhanair abhyāhared bhavyān sujanān guṇaśālinaḥ /
pravartate samāsaṅgāt teṣāṃ bhogavigarhaṇā //

tato vicāras tadanu jñānaśāstrārthasaṅgrahaḥ /
tataḥ krameṇa paramapadaprāptiḥ prajāyate //

yadāsurapate kāle viṣayebhyo viraṃsyasi /
tadā vicāravaśataḥ paramaṃ padam eṣyasi //

samyak prāpsyasi viśrāntim ātmany atyantapāvane /
na punaḥ kalanāpaṅke duḥkhāyāvapatiṣyasi //

deśakrameṇa dhanam alpavigarhaṇena tenāṅga sādhujanam arjaya mānapūrvam /
tatsaṅgamotthaviṣayābhyavahelanena samyagvicāravibhavena tavātmalābhaḥ //