મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.22

અથ વા રઘુવંશાખ્યનભઃપૂર્ણનિશાકર ।
બડિવદ્ બુદ્ધિભેદેન જ્ઞાનમ્ આસાદયામલમ્ ॥

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ ત્વત્પ્રસાદાન્ મયા હૃદિ ।
પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમ્ અખિલં વિશ્રાન્તો ઽસ્મ્ય્ અમલે પદે ॥

શરદીવામ્બરાદ્ અભ્રમ્ અદભ્રં મમ ચેતસઃ ।
વિભો વ્યપગતં સર્વં કૃષ્ણં મોહમહાતમઃ ॥

અમૃતાપૂરિતસ્ સ્વચ્છશ્ શીતલાત્મા મહાદ્યુતિઃ ।
તિષ્ઠામ્ય્ આનન્દવાન્ અન્તસ્ સાયં પૂર્ણ ઇવોડુરાટ્ ॥

અશેષસંશયામ્ભોદશરત્સમય કિં ત્વ્ અહમ્ ।
તૃપ્તિમ્ એષાં ન ગચ્છામિ વચસાં વદતસ્ તવ ॥

બડિવિજ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિં પુનર્ મદ્બોધવૃદ્ધયે ।
વિભો કથય ખિદ્યન્તે સન્તો નાવનતં પ્રતિ ॥

શૃણુ રાઘવ તે વક્ષ્યે બડિવૃત્તાન્તમ્ ઉત્તમમ્ ।
શ્રુતેન યેન તેન ત્વં બોધમ્ આપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ॥

અસ્ત્ય્ અસ્મિઞ્ જગતઃ કોશે કસ્મિંશ્ચિદ્ દિક્તટાન્તરે ।
પાતાલમ્ ઇતિ વિખ્યાતો લોકો ભૂમેર્ અધસ્ સ્થિતઃ ॥

ક્ષીરોદાર્ણવજાતાભિર્ દિગ્ધાભિર્ અમૃતામ્બુભિઃ ।
ક્વચિદ્ દાનવકન્યાભિર્ ભાતિ નિર્વિવરાન્તરઃ ॥

જિહ્વાચરોદ્દામરવૈર્ વિષભારભરાયુધૈઃ ।
ક્વચિદ્ ભોગિભિર્ આપૂર્ણસ્ સહસ્રશતમસ્તકૈઃ ॥

હેલાવિવલિતાશેષવિશ્વોદ્ધરણઘસ્મરૈઃ ।
ક્વચિદ્ દનુસુતૈર્ વ્યાપ્તશ્ ચલદ્ભિર્ ઇવ મેરુભિઃ ॥

કટકુડ્યાગ્રવિશ્રાન્તવસુધામણ્ડલોદ્ધુરૈઃ ।
ક્વચિદ્ દિગ્દન્તિભિર્ દન્તદ્રુમાદ્રિભિર્ ઉપાશ્રિતઃ ॥

મહાકટકટાશબ્દદગ્ધભૂતપરમ્પરૈઃ ।
ક્વચિદ્ દુર્ગન્ધિદિગ્ભાગો ધ્વનન્ નરકમણ્ડલૈઃ ॥

આભૂતલમ્ અભિપ્રોતસપ્તપાતાલમણ્ડલૈઃ ।
ક્વચિદ્ રત્નાકરૈર્ વ્યાપ્તઃ પાતાલૈર્ ઇતરૈર્ ઇવ ॥

સુરાસુરશિરસ્સુપ્તપાદામ્ભોરુહપાંસુના ।
ક્વચિદ્ ભગવતા તેન કપિલેન પવિત્રિતઃ ॥

અસુરીસમ્ભૃતાનન્તપૂજનક્રીડનૈષિણા ।
ક્વચિદ્ ભગવતા તેન હાટકેશેન પાલિતઃ ॥

તસ્મિન્ન્ અસુરદોસ્સ્તમ્ભધાર્યમાણમહાભરે ।
બભૂવ દાનવો રાજા વિરોચનસુતો બડિઃ ॥

સ્વાક્રાન્તેન સમં સર્વૈસ્ સુરવિદ્યાધરોરગૈઃ ।
પાદસંવાહનં યસ્ય સુરરાજેન વાઞ્છિતમ્ ॥

કોશસ્ ત્રૈલોક્યરત્નાનાં પાતા સર્વશરીરિણામ્ ।
ધર્તા ભુવનધર્માણાં યસ્ય પ્રણતવાન્ હરિઃ ॥

ઐરાવણસ્ય સંશોષં યન્નામ્ના કટભિત્તયઃ ।
કેકયેવાહિહૃન્નાડ્યો જગ્મુર્ આજગ્મુર્ આર્તતામ્ ॥

પ્રતાપોગ્રોષ્મભિર્ યસ્ય કલ્પકાલ ઇવાબ્ધયઃ ।
યયુશ્ શોષોન્મુખાસ્ સપ્ત તપ્તતાં કુપિતાકૃતેઃ ॥

યદધ્વરાજ્યધૂમાભ્રરાજયો વલિતાદ્રયઃ ।
બ્રહ્માણ્ડકોટરસ્યાસ્ય સદા કવચતાં યયુઃ ॥

યસ્ય દૃષ્ટિદૃઢાપાતાદ્ અનુપાતકુલાચલાઃ ।
વિનમન્તિ દિશસ્ સર્વા લતાઃ ફલનતા ઇવ ॥

લીલાવિજિતનિશ્શેષભુવનાભોગભૂષણઃ ।
દશકોટીસ્ સ વર્ષાણાં દૈત્યો રાજ્યં ચકાર હ ॥

અથ ગચ્છત્સ્વ્ અનલ્પેષુ યુગેષ્વ્ આવર્તવૃત્તિષુ ।
સુરાસુરમહૌઘેષુ પ્રોત્પતત્સુ પતત્સુ ચ ॥

અજસ્રમ્ ઉપભુક્તેષુ ત્રૈલોક્યોદરવર્તિષુ ।
ભોગેષ્વ્ અભજદ્ ઉદ્વેગં બડિર્ દાનવનાયકઃ ॥

મેરુશૃઙ્ગશિખાદન્તદિગ્ધવાતાયને સ્થિતઃ ।
એકદા ચિન્તયામ્ આસ સ્વયં સંસારસંસ્થિતિમ્ ॥

કિમન્તમ્ ઇદમ્ અક્ષુણ્ણશક્તિનૈવ મયાધુના ।
સામ્રાજ્યમ્ ઇહ કર્તવ્યં વિહર્તવ્યં જગત્ત્રયે ॥

મહતા મમ રાજ્યેન ત્રૈલોક્યાદ્ભુતકારિણા ।
કિં વા ભવતિ ભુક્તેન ભૂરિભોગાતિભારિણા ॥

આપાતમાત્રમધુરમ્ આવશ્યકપરિક્ષયમ્ ।
ભોગોપભોગમાત્રં મે કિં નામેદં સુખાવહમ્ ॥

પુનર્ દિનૈકકલના શાર્વરીસંસ્થિતિઃ પુનઃ ।
પુનસ્ તાન્ય્ એવ કર્માણિ લજ્જાયૈ ન તુ તુષ્ટયે ॥

પુનર્ આલિઙ્ગ્યતે કાન્તા પુનર્ એવ ચ ભુજ્યતે ।
સેયં શિશુજનક્રીડા લજ્જાયૈ મહતામ્ ઇહ ॥

તમ્ એવ શુક્તવિરસં વ્યાપારૌઘં પુનઃ પુનઃ ।
દિવસે દિવસે કુર્વન્ પ્રાજ્ઞઃ કસ્માન્ ન લજ્જતે ॥

પુનર્ દિનં પુના રાત્રિઃ પુનઃ કાર્યપરમ્પરા ।
પુનઃ પુનર્ અહં મન્યે પ્રાજ્ઞસ્યેયં વિડમ્બના ॥

ઊર્મિતાં પુનર્ આસાદ્ય પુનર્ એતિ નિરૂર્મિતામ્ ।
યથા જલં તથૈવાયં તાં તામ્ એતિ ક્રિયાં જનઃ ॥

ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા પુનઃ પુનર્ ઇયં ક્રિયા ।
જનં હાસયતિ પ્રાજ્ઞં બાલલીલોપમા મુહુઃ ॥

કૃતયાપ્ય્ અનયા નિત્યં ક્રિયયા કૃતકાર્યયા ।
કો ઽર્થસ્ સ્યાત્ તાદૃશો યેન પુનઃ કર્મ ન ગચ્છતિ ॥

કિયન્તમ્ અથ વા કાલમ્ ઇદમ્ આડમ્બરં મહત્ ।
ઇહાસ્માભિર્ અનુષ્ઠેયં કિં યાવત્ સમવાપ્યતે ॥

અનન્તેયં શિશુક્રીડા વસ્તુશૂન્યૈવ વસ્તુતઃ ।
આવૃત્ત્યા ક્રિયતે વ્યર્થમ્ અનર્થપ્રસવાર્થિભિઃ ॥

ફલમ્ એકં મહોદારં નેહ પશ્યામિ કિઞ્ચન ।
કાર્યમ્ અસ્તીતરત્ પ્રાપ્તે યસ્મિન્ નામ ન કિઞ્ચન ॥

ભોગાદ્ ઋતે કિમ્ અત્યન્તં સ્યાદ્ રમ્યમ્ અવિનાશિ ચ ।
એતત્ સઞ્ચિન્તયામ્ય્ આશુ દધ્યૌ મત્વેત્ય્ અસૌ બડિઃ ॥

અથાભ્યુવાચાસુરરાડ્ આ સંસ્મૃતમ્ ઇતિ ક્ષણાત્ ।
આત્મન્ય્ એવ મનસ્ય્ અર્થં સભ્રૂભઙ્ગં વિમર્શયન્ ॥

પુરા કિલેહ ભગવાન્ પૃષ્ટો ઽભૂત્ સ વિરોચનઃ ।
પિતા મયાત્મતત્ત્વજ્ઞો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ ॥

યથા સકલદુઃખાનાં સુખાનાં ચ મહામતે ।
યત્ર સર્વે ભ્રમાશ્ શાન્તાઃ કો ઽસૌ સીમાન્ત ઉચ્યતામ્ ॥

ક્વોપશાન્તો મનોમોહઃ ક્વાતીતાસ્ સકલૈષણાઃ ।
વિરામરહિતં કુત્ર તાત વિશ્રમણં ચિરમ્ ॥

કિં પ્રાપ્યેહ સમસ્તેભ્યઃ પ્રાપ્તેભ્યસ્ તૃપ્તિમાન્ પુમાન્ ।
કિં દૃષ્ટ્વા દર્શનં ભૂયો ન તાતોપકરોત્ય્ અલમ્ ॥

અત્યન્તબહવો ઽપ્ય્ એતે ભોગા હિ ન સુખાવહાઃ ।
ક્ષોભયન્તિ મનો મોહે પાતયન્તિ સતામ્ અપિ ॥

તત્ તાત વિતતાનન્દસુન્દરં કિઞ્ચિદ્ એવ મે ।
તાદૃક્ કથય યત્રસ્થશ્ ચિરં વિશ્રાન્તિમ્ એમ્ય્ અહમ્ ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય પુરા નિશાકરકરસ્પર્ધાપરાર્ધ્યોલ્લસત્પુષ્પાપૂરકૃતાવગુણ્ઠનપટસ્યોક્તં તલે તેન મે ।
પિત્રા સ્વર્ગહૃતસ્ય સાગરતરોસ્ સંરોપિતસ્યાજિરે સ્ફારાકારરસાયનાસવસમં મોહોપશાન્ત્યૈ વચઃ ॥