મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.20

કઃ પિતા કિં ચ વા મિત્રં કા માતા કે ચ બન્ધવઃ ।
સ્વબુદ્ધ્યૈવાવધૂયન્તે વાત્યયા જનપાંસવઃ ॥

બન્ધુમિત્રસુતસ્નેહદ્વેષમોહદશામયઃ ।
સ્વસઞ્જ્ઞામાત્રકેણૈવ પ્રપઞ્ચો ઽયં વિતન્યતે ॥

બન્ધુત્વે ભાવિતો બન્ધુઃ પરત્વે ભાવિતઃ પરઃ ।
વિષામૃતદશેવૈષા સ્થિતિર્ ભાવનિબન્ધની ॥

એકત્વે વર્તમાનસ્ય સર્વગસ્ય કિલાત્મનઃ ।
અયં બન્ધુઃ પરશ્ ચાયમ્ ઇત્ય્ અસત્કલના કુતઃ ॥

રક્તમાંસાસ્થિસઙ્ઘાતાદ્ દેહાદ્ એવાસ્થિપઞ્જરાત્ ।
કો ઽહં સ્યામ્ ઇતિ ચિત્તેન સ્વયં પુત્ર વિચારય ॥

દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા ન કશ્ચિત્ ત્વં ન ચાપ્ય્ અહમ્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇદં પુણ્યઃ પાવનશ્ ચેતિ વલ્ગતિ ॥

કસ્ તે પિતા કશ્ ચ સુહૃત્ કા માતા કશ્ ચ વા પરઃ ।
ખસ્યાનન્તવિલાસસ્ય કિમ્ અસ્વં કિં સ્વમ્ ઉચ્યતામ્ ॥

અસિ ચેત્ ત્વં તદ્ અન્યેષુ યાતેષુ બહુજન્મસુ ।
યે બન્ધવો યે વિભવાઃ કિં તાન્ અપિ ન શોચસિ ॥

બભૂવુસ્ તે સુપુષ્પાસુ સ્થલીષુ મૃગયોનિષુ ।
બહવો બન્ધવો ધન્યાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ ॥

બભૂવુસ્ તે સપદ્માસુ તટીષ્વ્ અમ્બુધિયોષિતામ્ ।
હંસસ્ય બન્ધવો હંસાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ ॥

બભૂવુસ્ તે લસત્પત્ત્રાશ્ ચિત્રાસુ વનરાજિષુ ।
બહવો બન્ધવો વૃક્ષાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ ॥

બભૂવુસ્ તે મહાભ્રેષુ શિખરેષુ મહીભૃતામ્ ।
બહવો બન્ધવસ્ સિંહાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ ॥

બભૂવુસ્ તે સ્રવન્તીષુ સરસ્સ્વ્ અમ્ભોજિનીષુ ચ ।
બહવો બન્ધવો મત્સ્યાઃ કિં તાન્ અપિ ન શોચસિ ॥

બભૂવિથ દશાર્ણેષુ કપિલો વનવાનરઃ ।
રાજપુત્રસ્ તુખારેષુ પુણ્ડ્રેષુ વનવાયસઃ ॥

હેહયેષુ ચ માતઙ્ગસ્ ત્રિગર્તેષુ ચ ગર્દભઃ ।
સાલ્વેષુ સરમાપુત્રઃ પતત્રી શવરદ્રુમે ॥

વિન્ધ્યાદ્રૌ પિપ્પલો ભૂત્વા ઘુણો ભૂત્વા મહાવટે ।
મન્દરે મર્કટો ભૂત્વા વિપ્રાજ્ જાતો ઽસિ કન્દરે ॥

કોસલેષુ દ્વિજો ભૂત્વા ભૂત્વા વઙ્ગેષુ તિત્તિરિઃ ।
અશ્વો ભૂત્વા તુખારેષુ જાતસ્ ત્વં બ્રાહ્મણાદ્ વને ॥

યઃ કીટસ્ તાલકન્દાન્તર્ દંશકો ય ઉદુમ્બરે ।
યઃ પ્રાજિકો વિન્ધ્યવને સ ત્વં પુત્ર મમાનુજઃ ॥

હિમવત્કન્દરાભૂર્જતરુત્વગ્રન્ધ્રકોટરે ।
પિપીલકો યષ્ ષણ્ માસાન્ સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ ॥

સુહ્મસીમાન્તકુગ્રામગોમયે યશ્ ચ વૃશ્ચિકઃ ।
સાર્ધં સંવત્સરં સાધો સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ ॥

પુલિન્દીસ્તનપીઠેષુ નિલીનં યેન કાનને ।
ષટ્પદેનેવ પદ્મેષુ સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ ॥

એતાસ્વ્ અન્યાસુ ચાન્યાસુ બહ્વીષુ જનયોનિષુ ।
જાતો ઽસિ જમ્બુદ્વીપે ઽસ્મિન્ પુરા શતસહસ્રશઃ ॥

ઇત્થં તવાત્મનશ્ ચૈવ પ્રાક્તનં વાસનાક્રમમ્ ।
પશ્યામિ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સમ્યગ્દર્શનશુદ્ધયા ॥

મમાપિ બહ્વ્યો બહુધા યોનયો મોહમન્થરાઃ ।
સમતીતાસ્ સ્મરામ્ય્ અદ્ય તા જ્ઞાનોદિતયા દૃશા ॥

ત્રિગર્તેષુ શુકો ભૂત્વા હંસો ભૂત્વા સરિત્તટે ।
પક્કણે વાયસો ભૂત્વા જાતો ઽહમ્ ઇહ કાનને ॥

ભુક્ત્વા પુલિન્દતાં વિન્ધ્યે કૃત્વા વઙ્ગેષુ વૃક્ષતામ્ ।
ઉષ્ટ્રત્વમ્ અતિવાહ્યાદ્રૌ જાતો ઽહમ્ ઇહ કાનને ॥

યશ્ ચાતકો હિમગિરૌ યો રાજા પુણ્ડ્રમણ્ડલે ।
વ્યાઘ્રો યસ્ સહ્યકુઞ્જેષુ સ એવેહ તવાગ્રજઃ ॥

યો ગૃધ્રો દશવર્ષાણિ યો મૃગો માસપઞ્ચકમ્ ।
યસ્ સમાનાં શતં સિંહસ્ સ એવેહ તવાગ્રજઃ ॥

અન્ધ્રગ્રામચકોરેણ તુખારનૃપવાજિના ।
શ્રીશૈલાચાર્યપુત્રેણ મયેદં તવ કથ્યતે ॥

સર્વે વિવિધસંરમ્ભા વિવિધાચારચેષ્ટિતાઃ ।
વિલાસા જન્મનાં ભ્રાતસ્ સ્મર્યન્તે પ્રાક્તના મયા ॥

એવં સ્થિતે જગજ્જાતાવ્ આવયોશ્ શતશો ગતાઃ ।
પિતરો માતરશ્ ચૈવ ભ્રાતરસ્ સુહૃદસ્ તથા ॥

કાંસ્ તાન્ સમનુશોચાવો ન શોચાવશ્ ચ કાન્ અપિ ।
બન્ધૂન્ કિં વાપિ શોચાવ ઈદૃશ્ય્ એવ જગત્સ્થિતિઃ ॥

અનન્તાઃ પિતરો યાન્તિ યાન્ત્ય્ અનન્તાશ્ ચ માતરઃ ।
ઇહ સંસારિણાં પુંસાં વનપાદપપર્ણવત્ ॥

કિં પ્રમાણમ્ અતઃ પુત્ર દુઃખસ્યાત્ર સુખસ્ય વા ।
તસ્માત્ સર્વં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠાવસ્ સ્વસ્થતાં ગતૌ ॥

પ્રપઞ્ચભાવનાં ત્યક્ત્વા મનસ્ય્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતામ્ ।
તાં ગતિં ગચ્છ ભદ્રં તે યાં યાન્તિ ગતિકોવિદાઃ ॥

ઇહાજવઞ્જવીભાવં પતનોત્પતનાત્મકમ્ ।
નાનુશોચન્તિ સુધિયશ્ ચિકિત્સન્તે ચ કેવલમ્ ॥

ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં જરામરણવર્જિતમ્ ।
સંસ્મરાત્માનમ્ અવ્યગ્રો મા વિમૂઢમના ભવ ॥

ન તે દુઃખં ન તે જન્મ ન તે માતા ન તે પિતા ।
આત્મૈવાસિ ન સદ્બુદ્ધે ત્વમ્ અન્યઃ કશ્ચિદ્ એવ હિ ॥

અસ્યાં સંસારયાત્રાયાં નાનાભિનયદાયિનઃ ।
અજ્ઞા એવ નટાસ્ સાધો રસભાવસમન્વિતાઃ ॥

મધ્યસ્થદૃષ્ટયસ્ સ્વસ્થા યથાપ્રાપ્તાર્થદર્શિનઃ ।
તજ્જ્ઞાસ્ તુ પ્રેક્ષકા એવ સાક્ષિધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ ॥

કર્તારો ઽપિ ન કર્તારો યથા દીપા નિશાગમે ।
આલોકકર્મણામ્ એવં તજ્જ્ઞા લોકસ્થિતાવ્ ઇહ ॥

પ્રતિબિમ્બૈર્ ન દૂષ્યન્તે સ્વાત્મબિમ્બગતૈર્ અપિ ।
યથા દર્પણરત્નાદ્યાસ્ તથા કાર્યૈર્ મહાધિયઃ ॥

સર્વૈષણામયકલઙ્કવિવર્જિતેન સ્વચ્છાત્મભાવકલિતેન હૃદબ્જમધ્યે ।
પુત્રાત્મનાત્મનિ મહામણિનામુનૈવ સન્ત્યજ્ય સમ્ભ્રમમ્ અલં પરિતોષમ્ એહિ ॥