મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.19

અત્રૈવોદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ભ્રાત્રોસ્ ત્રિપથગાતીરે સંવાદો મુનિપુત્રયોઃ ॥

અયં બન્ધુર્ અયં નેતિ કથાપ્રસ્તાવતસ્ સ્મૃતમ્ ।
ઇતિહાસમ્ ઇમં પુણ્યં સાશ્ચર્યં શૃણુ રાઘવ ॥

અસ્ત્ય્ અસ્ય જમ્બુદ્વીપસ્ય કસ્મિંશ્ચિદ્ દિઙ્નિકુઞ્જકે ।
વનવ્યૂહમહોત્તંસો મહેન્દ્રો નામ પર્વતઃ ॥

કલ્પદ્રુમવનચ્છાયાવિશ્રાન્તસુરકિન્નરઃ ।
શૃઙ્ગૈર્ આતતમ્ આકાશં જિતવાન્ યસ્ સમુન્નતૈઃ ॥

બ્રહ્મલોકાન્તરપ્રાપ્તૈશ્ શૃઙ્ગકન્દરચારિભિઃ ।
સામવેદં પ્રતિધ્વાનઘુઙ્ઘુમૈર્ ગાયતીવ યઃ ॥

યઃ પયોમેદુરૈર્ મેઘૈર્ લુલિતૈશ્ શૃઙ્ગકોટિષુ ।
લતાકુસુમસમ્પ્રોતૈઃ કુન્તલૈર્ ઇવ રાજતે ॥

યસ્ તટોડ્ડયનોત્કાનાં શરભાણાં વિજૃમ્ભિતૈઃ ।
વિસ્ફૂર્જતિ ગુહાવક્ત્રૈઃ કલ્પાભ્રાણિ હસન્ન્ ઇવ ॥

યેન નિર્ઝરનિર્હ્રાદૈઃ કન્દરાન્તરચારિભિઃ ।
સમુદ્રજલકલ્લોલવિલાસો વિજિતો ઽભિતઃ ॥

તસ્યૈકદેશે વિતતે રત્નસાનૌ મનોરમે ।
મુનિભિસ્ સ્નાનપાનાર્થં વ્યોમગઙ્ગાવતારિતા ॥

તસ્યાસ્ ત્રિપથગાયાસ્ તુ તીરે વિકસિતદ્રુમે ।
રત્નાદ્રિતટવિદ્યોતકચત્કનકપઙ્કજે ॥

આસીદ્ અભ્યુદિતજ્ઞાનસ્ તપોરાશિર્ ઉદારધીઃ ।
મુનિર્ દીર્ઘતપા નામ તપોમૂર્તિમ્ ઇવાસ્થિતઃ ॥

મુનેર્ બભૂવતુસ્ તસ્ય દ્વૌ પુત્રાવ્ ઇન્દુસુન્દરૌ ।
પુણ્યપાવનનામાનૌ દ્વૌ કચાવ્ ઇવ વાક્પતેઃ ॥

સ તાભ્યાં સહ પુત્રાભ્યાં ભાર્યયા સહ ચૈકયા ।
ઉવાસ સરિતસ્ તીરે તસ્મિન્ સફલપાદપે ॥

અથ કાલે તયોસ્ તસ્ય પુત્રયોર્ જ્ઞાનવાન્ અભૂત્ ।
પુણ્યનામા વયોજ્યેષ્ઠો ગુણજ્યેષ્ઠશ્ ચ રાઘવ ॥

પાવનો ઽર્ધપ્રબુદ્ધો ઽભૂત્ પૂર્વસન્ધ્યામ્બુજં યથા ।
મૌર્ખ્યાદ્ અતિગતો નાન્તઃ પદં લોલમ્ ઇવાસ્થિતઃ ॥

તતો વહત્ય્ અકલિતે કાલે કલિતકારણે ।
સંવત્સરગણે ક્ષીણે દીને દેહે ગતાયુષિ ॥

અસ્માદ્ ભઙ્ગુરભૂતાઢ્યાદ્ વૃત્તાન્તભરભીષણાત્ ।
રતિમ્ ઉત્સૃજ્ય સંસારાજ્ જરાજર્જરજીવિતઃ ॥

કલનાપક્ષિણીનીડં દેહં દીર્ઘતપા મુનિઃ ।
જહૌ ગિરિગુહાગેહે ભારં વૈવધિકો યથા ॥

પ્રશાન્તકલનારમ્ભં ચેત્યરિક્તચિદાસ્પદમ્ ।
પદં જગામ નીરાગં પુષ્પગન્ધ ઇવામ્બરમ્ ॥

અથ ભાર્યા મુનેર્ દેહં પ્રાણાપાનવિવર્જિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાવિલુઠિતં ભૂમૌ વિનાલમ્ ઇવ પઙ્કજમ્ ॥

ચિરમ્ અભ્યસ્તયા યોગયુક્ત્યા પતિવિતીર્ણયા ।
તત્યાજ તનુમ્ અમ્લાનાં ષટ્પદી પદ્મિનીમ્ ઇવ ॥

ભર્તારમ્ એવાનુયયૌ જનસ્યાદૃશ્યતાં ગતમ્ ।
પ્રભાગગનકોશસ્થમ્ અસ્તં યાતમ્ ઇવોડુપમ્ ॥

માતાપિત્રોસ્ તુ ગતયોર્ ઔર્ધ્વદૈહિકકર્મણિ ।
પુણ્ય એવ સ્થિતે ઽવ્યગ્રે પાવનો દુઃખમ્ આયયૌ ॥

શોકોપહતચિત્તો ઽસૌ ભ્રમન્ કાનનવીથિષુ ।
જ્યાયાંસમ્ અનવેક્ષ્યૈવ પાવનો વિલલાપ હ ॥

અથૌર્ધ્વદૈહિકં કૃત્વા માતાપિત્રોર્ ઉદારધીઃ ।
આયયૌ વિપિને પુણ્યઃ પાવનં શોકલાલસમ્ ॥

કિં પુત્ર ઘનતાં શોકં નયસ્ય્ આન્ધ્યૈકકારણમ્ ।
બાષ્પધારાકરં ઘોરં પ્રાવૃટ્કાલ ઇવામ્બુદમ્ ॥

પિતા તવ મહાપ્રાજ્ઞ ગતસ્ સાર્ધં ત્વદમ્બયા ।
સ્વામ્ એવ પરમાં આત્મપદવીં મોક્ષનામિકામ્ ॥

તત્ સ્થાનં સર્વજન્તૂનાં તદ્ રૂપં વિદિતાત્મનામ્ ।
સ્વં ભાવમ્ અભિસમ્પન્ને કિં પિતર્ય્ અભિશોચસિ ॥

કિમ્ ઈદૃશી ત્વયા બદ્ધા ભાવનેહ વિમોહજા ।
સંસારે યદ્ અશોચ્યો ઽપિ ત્વયા તાતો ઽનુશોચ્યતે ॥

ન સૈવ ભવતો માતા નાસાવ્ એવ પિતા તવ ।
ન ભવાન્ એવ તનયસ્ તયોર્ નિસ્સઙ્ખ્યપુત્રયોઃ ॥

માતાપિતૃસહસ્રાણિ સમતીતાનિ તે સુત ।
બહૂન્ય્ અમ્બુપ્રવાહસ્ય નિમ્નાનીવ વને વને ॥

અસઙ્ખ્યપુત્રયોર્ નૈવ ભવાન્ એવ સુતસ્ તયોઃ ।
સરિત્તરઙ્ગવત્ પુત્ર ગતાઃ પુત્રગણા નૃણામ્ ॥

અસ્મત્પિત્રોર્ અતીતાનિ પુત્રલક્ષાણ્ય્ અનેકશઃ ।
પત્ત્રકોરકવૃન્દાનિ લતાપાદપયોર્ ઇવ ॥

મિત્રબાન્ધવવૃન્દાનિ જન્તોર્ જન્મનિ જન્મનિ ।
ઋતાવ્ ઋતાવ્ અતીતાનિ ફલાનીવ મહાતરોઃ ॥

શોચનીયા યદિ સ્નેહાન્ માતાપિતૃસુતાસ્ સુત ।
તદ્ અતીતા ન શોચ્યન્તે કિમ્ અજસ્રં સહસ્રશઃ ॥

પ્રપઞ્ચો ઽયં મહાભાગ દૃશ્યતે જાગતો ભ્રમઃ ।
પરમાર્થેન તુ પ્રાજ્ઞ નાસ્તિ મિત્રં ન બાન્ધવઃ ॥

મનાગ્ અપીહ હિ ભ્રાતઃ પરમાર્થે ન વિદ્યતે ।
મહત્ય્ અપિ ચિરાત્ તપ્તે મરાવ્ ઇવ પયોલવઃ ॥

એતા યાઃ પ્રેક્ષસે લક્ષ્મીશ્ છત્ત્રચામરચઞ્ચલાઃ ।
સ્વપ્ન એવ મહાબુદ્ધે દિનાનિ ત્રીણિ પઞ્ચ વા ॥

દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા પુત્ર સત્યં વિચારય ।
નેહ ત્વં નૈવ ચેદં તે ભ્રાન્તિમ્ અન્તઃ પરિત્યજ ॥

અયં મૃતો ગતશ્ ચાહમ્ ઇતીમા દૃષ્ટયઃ પુનઃ ।
સ્વસઙ્કલ્પોપતાપોત્થા દૃશ્યન્તે ન તુ સત્યતઃ ॥

અજ્ઞાનવિસ્તીર્ણમરૌ વિલોલૈશ્ શુભાશુભસ્પન્દમયૈસ્ તરઙ્ગૈઃ ।
સ્વવાસનાતાપમરીચિવારિ પરિસ્ફુરત્ય્ એતદ્ અનન્તરૂપમ્ ॥