મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.18

મુક્તાશયાનાં મહતામ્ અહતાનાં કુદૃષ્ટિભિઃ ।
સ્વભાવો ઽયં મહાબાહો લીલયા ચરતામ્ ઇહ ॥

વિહરન્ન્ અપિ સંસારે જીવન્મુક્તમના મુનિઃ ।
આદિમધ્યાન્તવિરસા વિહસઞ્ જાગતીર્ ગતીઃ ॥

સર્વપ્રકૃતકાર્યસ્થો મધ્યસ્થસ્ સર્વવૃત્તિષુ ।
ધ્યેયં તં વાસનાત્યાગમ્ અવલમ્બ્ય વ્યવસ્થિતઃ ॥

સર્વત્ર વિગતોદ્વેગસ્ સર્વાર્થપરિપોષકઃ ।
વિવેકોદ્યાનતુષ્ટાત્મા પ્રબોધોપવને સ્થિતઃ ॥

સર્વાતીતપદાલમ્બી પૂર્ણેન્દુશિશિરાશયઃ ।
નોદ્વેગી ન ચ તુષ્ટાત્મા સંસારે નાવસીદતિ ॥

સર્વશત્રુષુ મધ્યસ્થો દયાદાક્ષિણ્યસંયુતઃ ।
પ્રાપ્તક્રમકરો ઽગ્ર્યાણાં સંસારે નાવસીદતિ ॥

નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
મૌનસ્થઃ પ્રકૃતારમ્ભી સંસારે નાવસીદતિ ॥

પૃષ્ટસ્ સન્ પ્રકૃતં વક્તા ન પૃષ્ટસ્ સ્થાણુવત્ સ્થિતઃ ।
ઈહિતાનીહિતૈર્ મુક્તસ્ સંસારે નાવસીદતિ ॥

સર્વસ્યાભિમતં વક્તા ચોદિતઃ પેશલોક્તિમાન્ ।
આશયજ્ઞશ્ ચ ભૂતાનાં સંસારે નાવસીદતિ ॥

યુક્તાયુક્તદશાગ્રસ્તમ્ આશોપહતચેષ્ટિતમ્ ।
જાનાતિ લોકવૃત્તાન્તં કરકોટરબિલ્વવત્ ॥

પરં પદમ્ ઉપારૂઢો ભઙ્ગુરાં જાગતીં સ્થિતિમ્ ।
અન્તશ્શીતલયા બુદ્ધ્યા હસન્ન્ ઇવ નિરીક્ષતે ॥

જિતચિત્તા મહાત્માનો યે હિ દૃષ્ટપરાવરાઃ ।
સ્વભાવ ઈદૃશસ્ તેષાં કથિતસ્ તવ રાઘવ ॥

વક્તું વયં તુ મૂર્ખાણામ્ અજિતાત્મીયચેતસામ્ ।
ભોગકર્દમમગ્નાનાં ન વિદ્મો ઽભિમતં મતમ્ ॥

તેષામ્ અભિમતા નાર્યો હાવભાવવિભૂષણાઃ ।
જ્વાલા નરકવહ્નીનાં યાસ્ તાઃ કનકરોચિષઃ ॥

અનર્થગહનાશ્ ચાર્થા વ્યર્થાર્થનકદર્થનાઃ ।
દિશન્તો દુઃખસંરમ્ભસહિતા આહિતાપદઃ ॥

ફલબન્ધીનિ કર્માણિ નાનાચારમયાનિ ચ ।
સુખદુઃખાવપૂર્ણાનિ તાનિ વક્તું ન શક્નુમઃ ॥

પૂર્ણાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય ધ્યેયત્યાગવિલાસિનીમ્ ।
જીવન્મુક્તતયા સ્વસ્થો લોકે વિહર રાઘવ ॥

અન્તસ્ સન્ત્યક્તસર્વાશો વીતરાગો વિવાસનઃ ।
બહિસ્ સર્વસમાચારો લોકે વિહર રાઘવ ॥

ઉદારઃ પેશલાચારસ્ સર્વાચારાનુવૃત્તિમાન્ ।
અન્તસ્ સર્વપરિત્યાગી લોકે વિહર રાઘવ ॥

પ્રવિચાર્ય દશાસ્ સર્વા યદ્ અતુચ્છતરં પદમ્ ।
તદ્ એવ ભાવેનાલમ્બ્ય લોકે વિહર રાઘવ ॥

અન્તર્ નૈરાશ્યમ્ આદાય બહિર્ આશોન્મુખેહિતઃ ।
બહિસ્ તપ્તો ઽન્તર્ આશીતો લોકે વિહર રાઘવ ॥

બહિઃ કૃત્રિમસંરમ્ભો હૃદિ સંરમ્ભવર્જિતઃ ।
કર્તા બહિર્ અકર્તાન્તર્ લોકે વિહર રાઘવ ॥

જ્ઞાતવાન્ અસિ સર્વેષાં ભાવાનાં સત્યમ્ આન્તરમ્ ।
યથેચ્છસિ તયા દૃષ્ટ્યા લોકે વિહર રાઘવ ॥

કૃત્રિમોલ્લાસહર્ષસ્થઃ કૃત્રિમોદ્વેગદૂષણઃ ।
કૃત્રિમારમ્ભસંરમ્ભો લોકે વિહર રાઘવ ॥

ત્યક્તાહઙ્કૃતિર્ આશ્વસ્તમતિર્ આકાશશોભનઃ ।
અગૃહીતકલઙ્કાઙ્કો લોકે વિહર રાઘવ ॥

આશાપાશશતોન્મુક્તસ્ સમસ્ સર્વાસુ વૃત્તિષુ ।
બહિઃ પ્રકૃતકાર્યસ્થો લોકે વિહર રાઘવ ॥

ન બન્ધો ઽસ્તિ ન મોક્ષો ઽસ્તિ દેહિનઃ પરમાર્થતઃ ।
મિથ્યેયમ્ ઇન્દ્રજાલશ્રીસ્ સંસારપરિવર્તના ॥

ભ્રાન્તિમાત્રમ્ ઇદં મોહાજ્ જગદ્ રાઘવ દૃશ્યતે ।
જનિતપ્રત્યયં સ્ફારે જલં તીવ્રાતપે યથા ॥

અબદ્ધસ્યૈકરૂપસ્ય સર્વગસ્યાત્મનઃ કથમ્ ।
બન્ધસ્ સ્યાત્ તદભાવે તુ મોક્ષઃ કસ્ય વિધીયતે ॥

અતત્ત્વજ્ઞાનજાતેયં સાંસારી ભ્રાન્તિર્ આતતા ।
તત્ત્વજ્ઞાનાત્ ક્ષયં યાતિ રજ્જ્વામ્ ઇવ ભુજઙ્ગધીઃ ॥

જ્ઞાતવાન્ અસિ તત્ત્વં સ્વમ્ અનયા સૂક્ષ્મયા ધિયા ।
જાતો ઽસિ નિરહઙ્કારો વ્યોમવત્ તિષ્ઠ નિર્મલઃ ॥

નાસિ ચેત્ ત્વં તદ્ અખિલાસ્ સુહૃદ્બાન્ધવભાવનાઃ ।
સન્ત્યજાસત્સ્વભાવસ્ય કા નામ કિલ ભાવના ॥

અસિ ચેત્ ત્વં તદ્ અત્યન્તસત્ત્વવાન્ અનુમીયસે ।
ઇદમ્પ્રથમતાં પ્રાપ્તઃ પરમાદ્ અસિ કારણાત્ ॥

ભોગબન્ધુજગદ્ભાવૈઃ કર્મભિશ્ ચ શુભાશૂભૈઃ ।
આત્મનો નાસ્તિ સમ્બન્ધઃ કિમ્ એનમ્ અનુશોચસિ ॥

આત્મતત્ત્વૈકસારો ઽહમ્ ઇતિ જાતધિયો ભવૈઃ ।
ન તે રામાસ્તિ સમ્બન્ધઃ કિં બિભેષિ જગદ્ભ્રમાત્ ॥

અજાતસ્ય સતો બન્ધોર્ બન્ધુદુઃખસુખક્રમૈઃ ।
કસ્ તે રાઘવ સમ્બન્ધો યદ્ એતાન્ અનુશોચસિ ॥

ત્વં ચેદ્ બભૂવિથ પુરા તથેદાનીં ભવિષ્યસિ ।
યદ્ય્ અથેહ સ્થિતો ઽસીતિ જ્ઞાતવાન્ અસિ નિશ્ચયમ્ ॥

તદ્ અનન્તતરાન્ અન્યાન્ પ્રાગ્યોનિગણસંસ્તુતાન્ ।
બન્ધૂન્ અતીતાન્ સુબહૂન્ કસ્માત્ ત્વં નાનુશોચસિ ॥

પૂર્વમ્ અદ્ય તથેદાનીં બભૂવિથ ભવિષ્યસિ ।
યદિ રામ તથાપિ ત્વં સદ્રૂપઃ કિં વિમુહ્યસિ ॥

પુરા ભૂત્વાદ્ય ભૂત્વા ચ ભૂયશ્ ચેન્ ન ભવિષ્યસિ ।
તથાપિ ક્ષીણસંસારઃ કિમર્થમ્ અનુશોચસિ ॥

તસ્માન્ ન દુઃખિતા યુક્તા પ્રકૃતે જાગતે ક્રમે ।
ન ચૈવ મુદિતા યુક્તા યુક્તં કાર્યાનુવર્તનમ્ ॥

મા ગચ્છ દુઃખિતાં રામ સુખિતામ્ અપિ મા વ્રજ ।
સમતામ્ એહિ સર્વત્ર પરમાત્માસિ સર્વગઃ ॥

અનન્તસ્ સ્વચ્છરૂપસ્ ત્વં ખમ્ ઇવાતિતતાન્તરઃ ।
નિત્યશુદ્ધઃ પ્રકાશસ્ ત્વં જ્વાલાયા ઇવ કોટરમ્ ॥

જાગતાનાં પદાર્થાનામ્ અદૃશ્યાણુતનુસ્ તનુઃ ।
હૃત્સ્થો ઽસિ હારમુક્તાનામ્ એકસ્ તન્તુર્ ઇવાતતઃ ॥

સંસારસ્થિતિર્ એવેયં યદ્ ભૂત્વા ભૂયતે પુનઃ ।
અજ્ઞેનૈવ ન તુ જ્ઞેન જ્ઞો ઽસિ રામ સ્થિરો ભવ ॥

સ્વરૂપમ્ ઇદમ્ અસ્યાસ્ તુ સંસૃતેસ્ સન્તતં હિ યત્ ।
અજ્ઞાનાત્ સ્ફારતામ્ એતિ જ્ઞાનવાન્ અસિ સન્મતે ॥

રૂપં કિમ્ અન્યદ્ ભવતુ ભ્રમમાત્રાદ્ ઋતે ભ્રમે ।
સ્વપ્નમાત્રાદ્ ઋતે સ્વપ્ને ભવત્ય્ અન્યો હિ કઃ ક્રમઃ ॥

સર્વશક્તેર્ ઇયં શક્તિર્ ભ્રમમાત્રમયી મતા ।
રૂઢા સંસારમાયેતિ નાસત્યા નાપિ સન્મયી ॥

કેવલં જ્ઞાનવૈરૂપ્યાદ્ અપર્યાલોચનાત્ તથા ।
રામ દૃશ્યત એવેદમ્ આભાનમ્ અતિભાસ્વરમ્ ॥

ન બન્ધુઃ કસ્યચિત્ કશ્ચિદ્ ઇહ નો કશ્ચિદ્ અપ્ય્ અરિઃ ।
સદા સર્વં ચ સર્વસ્ય સર્વસ્ સર્વેશ્વરેચ્છયા ॥

આલૂનશીર્ણમ્ અખિલમ્ ઇદમ્ અન્યોઽન્યમિશ્રિતમ્ ।
અનારતં યાતિ જગત્ તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ ॥

અધ ઊર્ધ્વત્વમ્ આયાતિ યાત્ય્ ઊર્ધ્વત્વમ્ અધસ્ તથા ।
સંસારસ્ય ચલસ્યાસ્ય ચક્રનેમિર્ ઇવાભિતઃ ॥

સ્વર્ગસ્થા નરકં યાન્તિ નારકા યાન્તિ વિષ્ટપમ્ ।
યોનેર્ યોન્યન્તરં યાન્તિ દ્વીપાદ્ દ્વીપાન્તરં જનાઃ ॥

ધીરાઃ કાર્પણ્યમ્ આયાન્તિ કૃપણા યાન્તિ ધીરતામ્ ।
પરિસ્ફુરન્તિ ભૂતાનિ પાતોત્પાતશતભ્રમૈઃ ॥

એકરૂપં સ્થિરં સ્વસ્થં સ્વચ્છં સન્તાપવર્જિતમ્ ।
નેહ સમ્પ્રાપ્યતે કિઞ્ચિદ્ અગ્નૌ હિમકણો યથા ॥

યે યે રામ મહાભાગા બહવો ઽબહવો ઽથ વા ।
નષ્ટા એવેહ દૃશ્યન્તે તે તે કતિપયૈર્ દિનૈઃ ॥

પરતાત્મીયતાન્યત્વત્વત્ત્વમત્ત્વાદિભાવનાઃ ।
નેહ સત્યા મહાબાહો દ્વિચન્દ્રાદિદૃશો યથા ॥

અયં બન્ધુઃ પરશ્ ચાયમ્ અયં ચાહમ્ અયં ભવાન્ ।
એતા મિથ્યાદૃશો રામ વિગલન્તુ તવાધુના ॥

ક્રીડાર્થં વ્યવહારસ્થ એતાભિર્ હતદૃષ્ટિભિઃ ।
આમૂલમ્ અન્તશ્ છિન્નાભિર્ બહિર્ વિહર હેલયા ॥

સંસારસરણાવ્ અસ્યાં તથા વિહર સુવ્રત ।
ન યથૈષિ શ્રમં શ્રાન્તો વાસનાભારવાન્ યથા ॥

યથા યથૈષા કલ્યાણી વાસનાક્ષયકારિણી ।
વિચારણા તવોદેતિ સંશામ્યસિ તથા તથા ॥

અયં બન્ધુર્ અયં નેતિ ગણના લઘુચેતસામ્ ।
ઉદારચરિતાનાં તુ વિગતાવરણૈવ ધીઃ ॥

ન તદ્ અસ્તિ ન યત્રાહં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મમ ।
ઇતિ નિર્ણીતસારાણાં વિગતાવરણૈવ ધીઃ ॥

નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ યશ્ ચિદાકાશવન્ મહાન્ ।
સ સર્વં પશ્યતિ સ્વસ્થઃ ખસ્થો ભૂમિતલં યથા ॥

સર્વા એવ હિ તે ભૂતજાતયો રામ બન્ધવઃ ।
અત્યન્તાસંસ્તુતા એતાસ્ તવ નામ ન કાશ્ચન ॥

વિવિધજન્મશતાહિતસમ્ભ્રમે જગતિ બન્ધુર્ અબન્ધુર્ ઇતિ ક્ષણમ્ ।
ભ્રમદશૈવ વિવલ્ગતિ વસ્તુતસ્ ત્રિભુવનં ચિરબન્ધુર્ અબન્ધ્વ્ અપિ ॥