મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.12

એવં વિચારયંસ્ તત્ર સ્વરાજ્યે જનકો નૃપઃ ।
ચકારાખિલકાર્યાણિ ન મુમોહ ચ ધીરધીઃ ॥

ન મનઃ પ્રોલ્લલાસાસ્ય ક્વચિદ્ આનન્દવૃત્તિષુ ।
કેવલં સુસમં સ્વચ્છં સ સદૈવ વ્યતિષ્ઠત ॥

તતઃ પ્રભૃત્ય્ અસૌ દૃશ્યં નાજહાર ન ચાત્યજત્ ।
કેવલં વિગતાશઙ્કં વર્તમાને વ્યવસ્થિતઃ ॥

અનારતવિવેકેન તેન તન્મનસા તતઃ ।
પુનઃ કલઙ્કં નૈવાત્તમ્ અમ્બરેણેવ રાજસમ્ ॥

સ્વવિવેકાનુસન્ધાનાદ્ ઇતિ તસ્ય મહીપતેઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ અનન્તાભં મનો નિર્મલતાં યયૌ ॥

અનામૃષ્ટવિકલ્પાંશશ્ ચિદાત્મા વિગતામયઃ ।
ઉદિયાય હૃદાકાશે તસ્ય વ્યોમ્નીવ ભાસ્કરઃ ॥

સ દદર્શાખિલાન્ ભાવાંશ્ ચિત્તન્તૌ મણિવત્ તતાન્ ।
આત્મભૂતાન્ અનન્તાત્મા સર્વભૂતાત્મકોવિદઃ ॥

પ્રહૃષ્ટો ન બભૂવાસૌ કદાચિન્ ન ચ દુઃખિતઃ ।
પ્રકૃતવ્યવહારિત્વાત્ સદૈવ સમમાનસઃ ॥

જીવન્મુક્તો બભૂવાસૌ તતઃ પ્રભૃતિ માનદ ।
જનકો જરઢજ્ઞાનો જ્ઞાતલોકપરાવરઃ ॥

રાજ્યં કુર્વન્ વિદેહાનાં જનકો જનજીવિતમ્ ।
નૈવ હર્ષવિષાદાભ્યાં સો ઽવશઃ પર્યતપ્યત ॥

નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ગુણદોષવિવર્જિતઃ ।
અર્થાનર્થૈસ્ સ્વરાજ્યોત્થૈર્ ન ગ્લાયતિ ન હૃષ્યતિ ॥

કુર્વન્ન્ અપિ કરોત્ય્ એષ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ કુત્રચિત્ ।
સન્તિષ્ઠત્ય્ એવ સતતં જીવન્મુક્તવપુર્ યતઃ ॥

સુષુપ્તાવસ્થિતસ્યેવ જનકસ્ય મહીપતેઃ ।
ભાવનાસ્ સર્વભાવેભ્યસ્ સર્વથૈવાસ્તમ્ આગતાઃ ॥

ભવિષ્યન્ નાનુસન્ધત્તે નાતીતં ચિન્તયત્ય્ અસૌ ।
વર્તમાનં નિમેષં તુ હસન્ન્ એવાવતિષ્ઠતે ॥

સ્વવિચારવશેનૈવ તેન તામરસેક્ષણ ।
પ્રાપ્તં પ્રાપ્યમ્ અશેષેણ રામ નેતરયેચ્છયા ॥

તાવત્ તાવત્ સ્વકેનૈવ ચેતસા પ્રવિચાર્યતે ।
યાવદ્ યાવદ્ વિચારાણાં સીમાન્તસ્ સમવાપ્યતે ॥

ન તદ્ ગુરોર્ ન શાસ્ત્રાર્થાન્ ન પુણ્યાત્ પ્રાપ્યતે પદમ્ ।
યત્ સત્પ્રસઙ્ગાદ્ ઉદિતવિચારવિશદાદ્ ધૃદઃ ॥

સ્નિગ્ધયા નિજયા ઋજ્વ્યા પ્રજ્ઞયૈવ વયસ્યયા ।
પદમ્ આસાદ્યતે રામ ન નામ ક્રિયયાન્યયા ॥

યસ્ય જ્વલતિ તીક્ષ્ણાગ્રા પૂર્વાપરવિચારિણી ।
પ્રજ્ઞાદીપશિખા જાતુ તમ્ આન્ધ્યં નાનુધાવતિ ॥

દુરુત્તરા યા વિપદો દુઃખકલ્લોલસઙ્કુલાઃ ।
તીર્યતે પ્રજ્ઞયા તાભ્યો નાવેવાદ્ભ્યો મહામતે ॥

પ્રજ્ઞાવિરહિતં મૂઢમ્ આપદ્ અલ્પૈવ બાધતે ।
પેલવૈવાનિલકલા સારહીનમ્ ઇવોલપમ્ ॥

પ્રજ્ઞાવાન્ અસહાયો ઽપિ વિશાસ્ત્રો ઽપિ વિસજ્જનઃ ।
ઉત્તરત્ય્ એવ સંસારસાગરાદ્ રામ પોતવત્ ॥

પ્રજ્ઞાવાન્ અસહાયો ઽપિ કાર્યાન્તમ્ અધિગચ્છતિ ।
દુષ્પ્રજ્ઞઃ કાર્યમ્ આસાદ્ય પ્રધાનમ્ અપિ નશ્યતિ ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસંસર્ગૈઃ પ્રજ્ઞાં પૂર્વં વિવર્ધયેત્ ।
સેકસંરક્ષણારમ્ભૈઃ ફલપ્રાપ્ત્યૈ લતામ્ ઇવ ॥

પ્રજ્ઞાબલબૃહન્મૂલઃ કાલે સત્કાર્યપાદપઃ ।
ફલં ફલત્ય્ અતિસ્વાદુ માસો બિમ્બમ્ ઇવૈન્દવમ્ ॥

ય એવ યત્નઃ ક્રિયતે બાહ્યાર્થોપાર્જને નરૈઃ ।
સ એવ યત્નઃ કર્તવ્યઃ પૂર્વં પ્રજ્ઞાવિવર્ધને ॥

સીમાન્તં સર્વદુઃખાનામ્ આપદાં કોશમ્ ઉત્તમમ્ ।
બીજં સંસારવૃક્ષાણાં પ્રજ્ઞામાન્દ્યં વિવર્જયેત્ ॥

યત્ સ્વર્ગાદ્ યચ્ ચ પાતાલાદ્ યદ્ રાજ્યાત્ સમવાપ્યતે ।
તત્ સમાસાદ્યતે સર્વં પ્રજ્ઞાકોશાન્ મહામતે ॥

પ્રજ્ઞયોત્તીર્યતે ઘોરાદ્ અસ્માત્ સંસારસાગરાત્ ।
નાચારૈર્ ન ચ વા તીર્થૈસ્ તપસા ચ ન રાઘવ ॥

યત્ પ્રાપ્તાસ્ સમ્પદં દૈવીમ્ અપિ ભૂમિચરા નરાઃ ।
પ્રજ્ઞાપુષ્પલતાયાસ્ તત્ ફલં સ્વાદુ સમુત્થિતમ્ ॥

પ્રજ્ઞયા નખરાલૂનવનવારણરક્તપાઃ ।
જમ્બુકૈર્ વિજિતાસ્ સિંહાસ્ સિંહૈર્ હરિણકા ઇવ ॥

પામરૈર્ અપિ ભૂપત્વં પ્રાપ્તં પ્રજ્ઞાવશાન્ નરૈઃ ।
સ્વર્ગાપવર્ગયોગ્યત્વં પ્રાજ્ઞસ્યૈવેહ દૃશ્યતે ॥

પ્રજ્ઞયા વાદિનસ્ સર્વે સ્વવિકલ્પવિલાસિનઃ ।
જયન્તિ સુગતપ્રખ્યા રવાન્ અબ્ધિરવા ઇવ ॥

ચિન્તામણિર્ ઇયં પ્રજ્ઞા હૃત્કોશસ્થા વિવેકિનઃ ।
ફલં કલ્પલતેવૈષા ચિન્તિતં સમ્પ્રયચ્છતિ ॥

ભવ્યસ્ તરતિ સંસારં પ્રજ્ઞયા પ્રોહ્યતે ઽધમઃ ।
શિક્ષિતઃ પારમ્ આપ્નોતિ નાવા નશ્યત્ય્ અશિક્ષિતઃ ॥

ધીસ્ સમ્યગ્યોજિતા પારમ્ અસમ્યગ્યોજિતાપદમ્ ।
નરં નયતિ સંસારે વહન્તી નૌર્ ઇવાર્ણવે ॥

વિવેકિનમ્ અસમ્મૂઢં પ્રાજ્ઞમ્ આશાગણોત્થિતાઃ ।
દોષા ન પરિબાધન્તે સન્નદ્ધમ્ ઇવ સાયકાઃ ॥

પ્રજ્ઞયેદં જગત્ સર્વં સમ્યગ્ એવાઙ્ગ દૃશ્યતે ।
સમ્યગ્દર્શિનમ્ આયાન્તિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ ॥

પિધાનં પરમાર્કસ્ય જડાત્મા વિતતો ઽસિતઃ ।
અહઙ્કારામ્બુદો મત્તઃ પ્રજ્ઞાવાતેન પાટ્યતે ॥

પદમ્ અતુલમ્ ઉપૈતુમ્ ઇચ્છતા સ્વં પ્રથમમ્ ઇયં મતિર્ એવ લાલનીયા ।
ફલમ્ અભિપતતા કૃષીવલેન પ્રથમતરં નનુ કૃષ્યતે ધરૈવ ॥