મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.5

સ ઉત્તમપદાલમ્બી ચક્રભ્રમવદ્ આસ્થિતઃ ।
શરીરનગરીરાજ્યં કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે ॥

તસ્યેયં ભોગમોક્ષાર્થં તજ્જ્ઞસ્યોપવનોપમા ।
સુખાયૈવ ન દુઃખાય સ્વશરીરમહાપુરી ॥

નગરીત્વં શરીરસ્ય કથં નામ મહામુને ।
એનાં ચાધિવસન્ યોગી કથં રાજ્યસુખૈકભાક્ ॥

રમ્યેયં દેહનગરી રામ સર્વગુણાન્વિતા ।
જ્ઞસ્યાનન્તવિલાસાઢ્યા સ્વાલોકાર્કપ્રકાશિતા ॥

નેત્રવાતાયનોદ્દ્યોતપ્રકાશભુવનાન્તરા ।
કરપ્રતોલીવિસ્તારપ્રાપ્તપાદોપજઙ્ગલા ॥

રોમરાજિલતાગુલ્મા ત્વગટ્ટાલકમાલિતા ।
ગુલ્ફગુલ્ગુલુવિશ્રાન્તજઙ્ઘોરુસ્તમ્ભમણ્ડલા ॥

રેખાવિભક્તપાદોગ્રશિલાપ્રથમનિર્મિતા ।
ચર્મમર્મસિરાસારસન્ધિસીમામનોરમા ॥

ઊરુદ્વયકવાટાગ્રનિર્મિતોપસ્થનિર્ગમા ।
કચત્કચાવલીકાચદલપ્રચ્છાદનાવૃતા ॥

ભ્રૂલલાટાસ્યસચ્છાયવદનોદ્યાનશોભિતા ।
દૃષ્ટિપાતોત્પલાકીર્ણકપોલવિપુલસ્થલા ॥

વક્ષસ્સ્થલસરસ્સ્યૂતકુચપઙ્કજકોરકા ।
ઘનરોમાવલિચ્છન્નસ્કન્ધક્રીડાશિલોચ્ચયા ॥

ઉદરશ્વભ્રનિક્ષિપ્તસ્વન્નેષ્ટભક્ષકર્પરા ।
દીર્ઘકણ્ઠબિલોદ્ગીર્ણવાતસંરમ્ભશબ્દિતા ॥

હૃદયાપણનિર્ણીતયથાપ્રાપ્તાર્થભૂષિતા ।
અનારતં નવદ્વારપ્રવહત્પ્રાણનાગરા ॥

આસ્યસ્ફારખદાદૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલાકુલા ।
મુખસ્ખદાભ્રમજ્જિહ્વાચિલ્લાચર્વિતભોજના ॥

રોમશષ્પભરચ્છન્નકર્ણકોટરકૂપકા ।
સ્ફિક્કૃઙ્ખલાઞ્ચિતોપાન્તપૃષ્ઠવિસ્તીર્ણજઙ્ગલા ॥

ગુદોચ્છિન્નારઘટ્ટાન્તરુદ્ધૃતાનન્તકર્દમા ।
ચિત્તોદ્યાનમહીવલ્ગદાત્મચિન્તાવરાઙ્ગના ॥

ધીવરત્રાદૃઢાબદ્ધચપલેન્દ્રિયમર્કટા ।
વદનોદ્યાનહસનપુષ્પોદ્ગમમનોરમા ॥

સ્વશરીરપુરી જ્ઞસ્ય સર્વસૌભાગ્યસુન્દરી ।
સુખાયૈવ ન દુઃખાય પરમાય હિતાય ચ ॥

અજ્ઞસ્યેયમ્ અનન્તાનાં દુઃખાનાં કોશપાલિકા ।
જ્ઞસ્ય ત્વ્ ઇયમ્ અનન્તાનાં સુખાનાં કોશપાલિકા ॥

ન કિઞ્ચિદ્ અસ્યાં નષ્ટાયાં જ્ઞસ્ય નષ્ટમ્ અરિન્દમ ।
સ્થિતાયાં સંસ્થિતં સર્વં તેનેયં જ્ઞસુખાવહા ॥

યદ્ એનાં જ્ઞસ્ સમારુહ્ય સંસારે વિહરત્ય્ અલમ્ ।
અશેષભોગમોક્ષાર્થં તેનેયં જ્ઞરથસ્ સ્મૃતઃ ॥

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધબન્ધુશ્રિયો યતઃ ।
અનયૈવ હિ લભ્યન્તે તેનેયં જ્ઞસ્ય લાભદા ॥

સુખદુઃખક્રિયાજાલં યદૈષોદ્વહતિ સ્વયમ્ ।
તદૈષા રામ સર્વત્ર સર્વવસ્તુભરક્ષમા ॥

તસ્યાં શરીરપુર્યાં હિ રાજ્યં કુર્વન્ ગતભ્રમઃ ।
જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રં સ્વપુર્યામ્ ઇવ વાસવઃ ॥

ન ક્ષિપત્ય્ અવટાટોપે મનોમત્તતુરઙ્ગમમ્ ।
ન લોભદ્વન્દ્વરૂપાય પ્રજ્ઞાપુત્રીં પ્રયચ્છતિ ॥

અજ્ઞાનપરરાષ્ટ્રં ચ ન રન્ધ્રં ત્વ્ અસ્ય પશ્યતિ ।
સંસારારિભયસ્યાન્તર્ મૂલાન્ય્ એષ નિકૃન્તતિ ॥

તૃષ્ણાસારપરાવર્તે કામસઙ્ક્ષોભદુર્ગ્રહે ।
ન નિમજ્જતિ પર્યસ્તસુખદુઃખાક્ષદેવને ॥

કરોત્ય્ અવિરતં સ્નાનં બહિર્ અન્તર્ અપિ ક્ષણાત્ ।
સરિત્સઙ્ગમતીર્થેષુ મનોરથગતિઃ ક્રમાત્ ॥

સકલાક્ષિજનાદૃશ્યઃ પુરપ્રેક્ષાપરાઙ્મુખઃ ।
ધ્યાનનામ્નિ સુખં નિત્યં તિષ્ઠત્ય્ અન્તઃપુરાન્તરે ॥

સુખાવહૈષા નગરી નિત્યં પ્રમુદિતાત્મનઃ ।
ભોગમોક્ષપ્રદા દિવ્યા શક્રસ્યેવામરાવતી ॥

સ્થિતયા સંસ્થિતં સર્વં કિઞ્ચિન્ નષ્ટં ન નષ્ટયા ।
યયા પુર્યા મહીપસ્ય સા કથં ન સુખાવહા ॥

વિનષ્ટે દેહનગરે જ્ઞસ્ય નષ્ટં ન કિઞ્ચન ।
આક્રાન્તકુમ્ભકોશસ્ય ખસ્ય કુમ્ભક્ષયે યથા ॥

વિદ્યમાનં ઘટં વાયુઃ કિલ સ્પૃશતિ નાસ્થિતમ્ ।
યથા તથૈવ દેહી સ્વાં શરીરનગરીમ્ ઇમામ્ ॥

અત્રસ્થ એષ ભગવાન્ આત્મા સર્વગતો ઽપિ સન્ ।
સ્વવિકલ્પકૃતાં ભુક્ત્વા પુંસ્તામ્ અધિગતાત્મદૃક્ ॥

કુર્વન્ન્ અપિ ન કુર્વાણસ્ સમ્યક્સર્વક્રિયોન્મુખઃ ।
કદાચિત્ પ્રકૃતાન્ સર્વાન્ કાર્યાર્થાન્ અધિતિષ્ઠતિ ॥

કદાચિલ્ લીલયા લોલં વિમાનમ્ અધિરોહતિ ।
અનાહતગતિં કાન્તં વિહર્તુમ્ અમલં મનઃ ॥

તત્રસ્થો લોકસુન્દર્યા સતતં શીતલાઙ્ગયા ।
રમતે રામયા મૈત્ર્યા નિત્યં હૃદયસંસ્થયા ॥

દ્વે કાન્તે તિષ્ઠતસ્ તસ્ય પાર્શ્વયોસ્ સત્યતૈકતે ।
ઇન્દોર્ ઇવ વિશાખે દ્વે સમાહ્લાદિતચેતસે ॥

જ્ઞ ઇમાન્ અખિલાંલ્ લોકાન્ દુઃખક્રકચદારિતાન્ ।
વાલ્મીકાન્ ઇવ પીઠસ્થઃ પૃષ્ઠાદ્ અર્ક ઇવેક્ષતે ॥

ચિરં પૂરિતસર્વાશસ્ સર્વસમ્પત્તિસુન્દરઃ ।
અપુનઃખણ્ડનાયેન્દુઃ પૂર્ણાઙ્ગ ઇવ રાજતે ॥

સેવ્યમાનો ઽપિ ભોગૌઘો ન ખેદાયાસ્ય જાયતે ।
કાલકૂટઃ કિલેશસ્ય કણ્ઠે પ્રત્યુત રાજતે ॥

પરિજ્ઞાયોપભુક્તો હિ ભોગો ભવતિ તુષ્ટયે ।
વિજ્ઞાયાશ્વાસિતો મૈત્રીમ્ એતિ ચૌરો ન શત્રુતામ્ ॥

નરનારીનટૌઘાનાં કલહે દૂરગામિના ।
જ્ઞેન યાત્રેવ સુભગા ભોગશ્રીર્ અવલોક્યતે ॥

અશઙ્કિતોપસમ્પ્રાપ્તા ગ્રામયાત્રા યથાધ્વગૈઃ ।
પ્રેક્ષ્યતે તદ્વદ્ એવ જ્ઞૈર્ વ્યવહારમયી ક્રિયા ॥

અયત્નોપનતેષ્વ્ અક્ષિ દિગ્દ્રવ્યેષુ યથા પુરઃ ।
નીરાગમ્ એવ પતતિ તદ્વત્ કાર્યેષુ ધીરધીઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં ન હરતિ પ્રાપ્તમ્ અર્થં કદાચન ।
ન દદાતિ તથા પ્રાપ્તં સમ્પૂર્ણો જ્ઞો ઽવતિષ્ઠતે ॥

અપ્રાપ્તચિન્તાસ્ સમ્પ્રાપ્તસમુપેક્ષાશ્ ચ સન્મતિમ્ ।
નાકમ્પયન્તિ તરલાઃ પિઞ્છઘાતા ઇવાચલમ્ ॥

સંશાન્તસર્વસન્દેહો ગલિતાખિલકૌતુકઃ ।
સઙ્ક્ષીણવાસનાજાલો જ્ઞસ્ સમ્રાડ્ ઇવ શોભતે ॥

આત્મન્ય્ એવ ન માત્ય્ અન્તસ્ સ્વાત્મનાત્મનિ જૃમ્ભતે ।
સમ્પૂર્ણાપારપર્યન્તઃ ક્ષીરાર્ણવ ઇવાત્મવાન્ ॥

ભોગેચ્છાકૃપણાઞ્ જન્તૂન્ દીનાન્ દીનેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અનુન્મત્તમનાશ્ શાન્તો હસત્ય્ ઉન્મત્તકાન્ ઇવ ॥

ઇચ્છતો ઽન્યનિજાં જાયાં યથૈવાન્યેન હસ્યતે ।
ઇન્દ્રિયસ્યેચ્છતો ભોગં તથૈવ જ્ઞેન હસ્યતે ॥

ત્યજન્તં સુસુખં સામ્યં મનો વિષયવિદ્રુતમ્ ।
અઙ્કુશેનેવ નાગેન્દ્રં વિચારેણ શમં નયેત્ ॥

ભોગેષુ પ્રસરો યસ્યા મનોવૃત્તેઃ પ્રદીયતે ।
સાપ્ય્ આદાવ્ એવ હન્તવ્યા વિષસ્યેવાઙ્કુરોદ્ગતિઃ ॥

તાડિતસ્ય હિ યઃ પશ્ચાત્ સમ્માનસ્ સો ઽપ્ય્ અનન્તકઃ ।
શાલેર્ ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય કુસેકો ઽપ્ય્ અમૃતાયતે ॥

અનાર્તેન હિ સમ્માનો બહુમાનો ન બુધ્યતે ।
પૂર્ણાનાં સરિતાં પ્રાવૃટ્પૂરસ્ સ્વલ્પં વિરાજતે ॥

પૂર્ણસ્ તૂપકૃતો ઽપ્ય્ અન્યત્ પુનર્ અપ્ય્ અભિવાઞ્છતિ ।
જગત્પૂરણયાપ્ય્ અમ્બુ ગૃહ્ણાત્ય્ એકાર્ણવો ઽખિલમ્ ॥

મનસો નિગૃહીતસ્ય યા પશ્ચાદ્ ભાગમણ્ડના ।
તામ્ એવાલબ્ધવિસ્તારલબ્ધત્વાદ્ બહુ મન્યતે ॥

બદ્ધમુક્તો મહીપાલો ગ્રામમાત્રેણ તુષ્યતિ ।
પરૈર્ અબદ્ધો નાક્રાન્તો ન રાજ્યં બહુ મન્યતે ॥

હસ્તં હસ્તેન સમ્પીડ્ય દન્તૈર્ દન્તાન્ વિચૂર્ણ્ય ચ ।
અઙ્ગાન્ય્ અઙ્ગૈર્ ઇવાક્રમ્ય જય સ્વેન્દ્રિયશાત્રવાન્ ॥

જેતુમ્ અન્યં કૃતોત્સાહૈઃ પુરુષૈર્ ઉદ્બુભૂષુભિઃ ।
પૂર્વં હૃદયશત્રુત્વાજ્ જેતવ્યાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અલમ્ ॥

એતાવતિ ધરણિતલે સુભગાસ્ તે સાધુચેતનાઃ પુરુષાઃ ।
પુરુષકથાસુ ચ ગણ્યા ન જિતા યે ચેતસા સ્વેન ॥

હૃદયબિલે કૃતકુણ્ડલ ઉલ્બણકલનાવિષો મનોભુજગઃ ।
યસ્યોપશાન્તિમ્ આગત ઉદિતં તમ્ અરિન્દમં વન્દે ॥