મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.4

જન્તોઃ કૃતવિચારસ્ય વિગલદ્વૃત્તિચેતસઃ ।
મનનં ત્યજતો જ્ઞત્વાત્ કિઞ્ચિત્ પરિગતાત્મનઃ ॥

દૃશ્યં સન્ત્યજતો હેયમ્ ઉપાદેયમ્ ઉપેયુષઃ ।
દ્રષ્ટારં પશ્યતો દૃશ્યમ્ અદ્રષ્ટારમ્ અપશ્યતઃ ॥

અસુપ્તસ્ય પરે તત્ત્વે જાગરૂકસ્ય જીવતઃ ।
સુપ્તસ્ય ઘનસમ્મોહમયે સંસારવર્ત્મનિ ॥

પર્યન્તાત્યન્તવૈરસ્યાદ્ અરસસ્ય રસેષ્વ્ અપિ ।
ભોગેષ્વ્ આભોગરમ્યેષુ નીરસસ્ય નિરાશિષઃ ॥

વ્રજત્ય્ આત્મામ્ભસૈકત્વં જીર્ણજાડ્યે મનસ્ય્ અલમ્ ।
ગલત્ય્ અપગતાસઙ્ગે હિમાપૂર ઇવાતપે ॥

તરઙ્ગિતાસુ કલ્લોલજાલલોલાન્તરાસુ ચ ।
શામ્યન્તીષ્વ્ અથ તૃષ્ણાસુ નદીષ્વ્ ઇવ ઘનાત્યયે ॥

સંસારવાસનાજાલે ખગજાલ ઇવાખુના ।
ત્રોટિતે ચાદૃઢગ્રન્થિશ્લથે વૈરસ્યરંહસા ॥

કતકં ફલમ્ આસાદ્ય યથા વારિ પ્રસીદતિ ।
તથા વિજ્ઞાનવશતસ્ સ્વભાવસ્ સમ્પ્રસીદતિ ॥

નીરાગં નિરુપાસઙ્ગં નિર્દ્વન્દ્વં નિરુપાશ્રયમ્ ।
વિનિર્યાતિ મનો મોહાદ્ વિહગઃ પઞ્જરાદ્ ઇવ ॥

શાન્તસન્દેહદૌરાત્મ્યં ગતકૌતુકવિભ્રમમ્ ।
પરિપૂર્ણાન્તરં ચેતઃ પૂર્ણેન્દુર્ ઇવ રાજતે ॥

જનિતોત્તમસૌન્દર્યા દૂરોદસ્તનતોન્નતા ।
સમતોદેતિ સર્વત્ર શાન્તવાત ઇવાર્ણવે ॥

અન્ધકારમયી મૂઢા જાડ્યજર્જરિતાન્તરા ।
તનુતામ્ એતિ સંસારવાસનેવ પ્રગે ક્ષપા ॥

દૃષ્ટચિદ્ભાસ્કરા પ્રજ્ઞાપદ્મિની પુણ્યપલ્લવા ।
વિકસત્ય્ અમલોદ્દ્યોતા પ્રાતર્ દ્યૌર્ ઇવ રૂપિણી ॥

પ્રજ્ઞા હૃદયહારિણ્યો ભુવનાહ્લાદનક્ષમાઃ ।
સત્ત્વલક્ષ્મ્યઃ પ્રવર્તન્તે સકલેન્દોર્ ઇવાંશવઃ ॥

બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન જ્ઞાતજ્ઞેયો મહામતિઃ ।
નોદેતિ નૈવ યાત્ય્ અસ્તમ્ અભૂતાકાશકોશવત્ ॥

વિચારણાપરિજ્ઞાતસ્વભાવસ્યોદિતાત્મનઃ ।
અનુકમ્પ્યા ભવન્ત્ય્ એતે બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રશઙ્કરાઃ ॥

પ્રકટાકારમ્ અપ્ય્ અન્તર્ નિરહઙ્કારચેતસમ્ ।
નાપ્નુવન્તિ વિકલ્પાસ્ તં મૃગતૃષ્ણામ્બ્વ્ ઇવૈણકાઃ ॥

તરઙ્ગવદ્ અમી લોકાઃ પ્રયાન્ત્ય્ આયાન્તિ ચાભિતઃ ।
ક્રોડીકુરુત આત્મોત્થે ન જ્ઞં મરણજન્મની ॥

આવિર્ભાવતિરોભાવૌ સંસારો નેતરઃ ક્રમઃ ।
ઇતિ તાભ્યાં સમાલોકે રમતે ન સ ખિદ્યતે ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે કુમ્ભે કુમ્ભનભો યથા ।
ભૂષિતે દૂષિતે વાપિ દેહે તદ્વદ્ ઇહાત્મવાન્ ॥

વિવેક ઉદિતે શીતે મિથ્યાભ્રમભરોદિતા ।
ક્ષીયતે વાસના સાભ્રે મૃગતૃષ્ણા મરાવ્ ઇવ ॥

કો ઽહં કથમ્ ઇદં વેતિ યાવન્ ન પ્રવિચારિતમ્ ।
સંસારાડમ્બરં તાવદ્ અન્ધકારોપમં સ્થિતમ્ ॥

મિથ્યાભ્રમભરોદ્ભૂતં શરીરં પદમ્ આપદામ્ ।
આત્મભાવનયા નેદં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

દેશકાલવશોત્થાનિ ન મમેતિ ગતભ્રમમ્ ।
શરીરસુખદુઃખાનિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

આત્માનમ્ ઇતરચ્ ચૈવ દૃશા નિત્યાવિભિન્નયા ।
સર્વં ચિજ્જ્યોતિર્ એવેતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

અપારપર્યન્તનભો દિક્કાલાદિક્રિયાન્વિતમ્ ।
અહમ્ એવેતિ સર્વત્ર યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

વાલાગ્રલક્ષભાગાત્ તુ કોટિશઃ પરિકલ્પિતઃ ।
અહં સૂક્ષ્મ ઇતિ વ્યાપી યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

સર્વશક્તિર્ અનન્તાત્મા સર્વભાવાન્તરસ્થિતઃ ।
અદ્વિતીયશ્ ચિદ્ ઇત્ય્ અન્તર્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

આધિવ્યાધિભયોદ્વિગ્નો જરામરણજન્મવાન્ ।
દેહો ઽહમ્ ઇતિ ન પ્રાજ્ઞો યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાચ્ ચ વ્યાપકો મહિમા મમ ।
ન દ્વિતીયો મમાસ્તીતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

મયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।
ચિત્તન્તુર્ અહમ્ એવેતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

નાહં ન ચાન્યદ્ અસ્તીહ બ્રહ્મૈવાસ્તિ ન ચાસ્તિ તત્ ।
ઇત્થં સદસતોર્ મધ્યં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

યન્ નામ કિઞ્ચિત્ ત્રૈલોક્યે સ એકો ઽવયવો મમ ।
તરઙ્ગો ઽબ્ધાવ્ ઇવેત્ય્ અન્તર્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

આત્મતાપરતે ત્વત્તામત્તે યસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભાવાદ્ ઉપરતે સ્યાતાં સ પશ્યતિ સુલોચનઃ ॥

શોચ્યા પાલ્યા મયૈવેયં સ્વસેયં મે કનીયસી ।
ત્રિલોકી પેલવેત્ય્ ઉચ્ચૈર્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

ચેત્યાનુપાતરહિતં ચિદ્ભૈરવમયં વપુઃ ।
આપૂરિતજગજ્જાલં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

સુખં દુઃખં ભવો ઽભાવો ઽવિવેકકલનાશ્ ચ યાઃ ।
અહં ન વેતિ વા નૂનં પશ્યન્ ન પરિહીયતે ॥

સ્વાત્મસત્તાપરાપૂર્ણે જગત્ય્ અન્યેન વર્જિતે ।
કિં મે હેયં કિમ્ આદેયમ્ ઇતિ પશ્યન્ સદૃઙ્ નરઃ ॥

અપ્રતર્ક્યમ્ અનાભાસં સન્માત્રમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ।
હેયોપાદેયકલના યસ્ય ક્ષીણા નમામિ તમ્ ॥

ય આકાશવદ્ એકાત્મા સર્વભાવગતો ઽપિ સન્ ।
ન ભાવરઞ્જનામ્ એતિ સ મહાત્મા મહેશ્વરઃ ॥

તમઃપ્રકાશકલનામુક્તઃ કાલાત્મતાં ગતઃ ।
યસ્ સોમ્યસ્ સુસમસ્ સ્વસ્થસ્ તં નૌમિ પદમ્ આગતમ્ ॥

યસ્યોદયાસ્તમયસઙ્કલનાકલાસુ ચિત્રાસુ ચારુવિભવાસુ જગદ્ગતાસુ ।
વૃત્તિસ્ સમૈવ સકલૈકગતેર્ અનન્તા તસ્મૈ નમઃ પરમબોધવતે શિવાય ॥