મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.42

અસ્મિન્ ભગવતિ બ્રહ્મણ્ય્ અમલં પદમ્ આસ્થિતે ।
પિતામહે મહાબાહો કૃતસર્ગવ્યવસ્થિતૌ ॥

જગજ્જીર્ણારઘટ્ટે ઽસ્મિન્ વહતિ સ્વવ્યવસ્થયા ।
વિપ્રોતભૂતઘટયા રજ્જ્વા જીવિતતૃષ્ણયા ॥

બ્રહ્મોત્થેષુ ચ જીવેષુ વિશત્સુ ભવપઞ્જરમ્ ।
વાસનાલૂનશીર્ણેષુ પયોરાશિં પયસ્સ્વ્ ઇવ ॥

આગતેષ્વ્ ઈશ્વરાદ્ વ્યોમવાતમધ્યવિવર્તિષુ ।
મનસ્સ્વ્ અન્યેષુ વાતાન્તાલ્ લોલાલાતાત્ કણેષ્વ્ ઇવ ॥

અનારતં વિનિર્યાન્તિ વિશન્ત્ય્ અન્યે તથાભિતઃ ।
રામ બ્રહ્મણિ જીવૌઘાસ્ તરઙ્ગા ઇવ વારિધૌ ॥

અનાદ્યન્તપદોત્પન્નાઃ કલનાપદમ્ આગતાઃ ।
ભૂતાકાશં વિશન્ત્ય્ અન્યે ધૂમશ્રિય ઇવામ્બુદમ્ ॥

એકતાં તત્ર ગચ્છન્તિ ભૂતતન્માત્રમણ્ડલૈઃ ।
મન્દારકુસુમામોદા યથા મધુરમારુતૈઃ ॥

તે તુ તન્માત્રવાતેન તત્પ્રાણત્વમ્ ઉપેયુષા ।
આક્રમ્યન્તે પ્રચણ્ડેન દૈત્યૌઘેનામરા ઇવ ॥

ભૂતપ્રાણાનિલોત્થેન તેન ગન્ધવહેન તે ।
નિવેશ્યન્તે શરીરેષુ ગન્ધા ઘ્રાણવ્રણેષ્વ્ ઇવ ॥

તેષુ ભૂતશરીરેષુ જીવા ગચ્છન્તિ વીર્યતામ્ ।
તતો જગતિ જાયન્તે ભવન્તિ પ્રાણિનસ્ સ્ફુટાઃ ॥

અન્યે ધૂમાદિમાર્ગેણ ગર્ભતામ્ એત્ય દેહિનામ્ ।
પ્રાણિતામ્ ઉપગચ્છન્તિ ચિરં સ્થાવરતાં ચ વા ॥

કેચિત્ પવનમાર્ગેણ શાલિકોટરશાયિનઃ ।
વીર્યતામ્ એત્ય જાયન્તે વિવિધાઃ પ્રાણધર્મિણઃ ॥

કાચિદ્ ઉત્પન્નમાત્રૈવ રામ જીવપરમ્પરા ।
તન્માત્રવલિતા તાવત્ તિષ્ઠત્ય્ અમ્બરકોટરે ॥

ઉદેતિ યાવદ્ ભગવાન્ ઇન્દુર્ ઉદ્દામમણ્ડલઃ ।
ક્ષીરામ્બુભિર્ ઇવાલોલૈઃ પ્લાવયન્ રશ્મિભિર્ જગત્ ॥

તતસ્ તેષ્વ્ અતિરમ્યેષુ ચન્દ્રરશ્મિષુ સા પદમ્ ।
કરોતિ વિહગી લોલા વૃક્ષાદ્ વૃક્ષાન્તરેષ્વ્ ઇવ ॥

તેભ્યો ઽપિ ચન્દ્રરશ્મિભ્યો વિશત્ય્ ઓષધિપલ્લવાન્ ।
નવં કુમુદિનીષણ્ડં પદ્મિનીભ્ય ઇવાલિની ॥

તયૌષધિફલાન્ય્ અન્તસ્ સ્વાદવન્તિ ભવન્ત્ય્ અલમ્ ।
ઇક્ષુનાલ્યો રસેનેવ યાન્તિ પીવરતામ્ અપિ ॥

ફલેષુ તેષુ બધ્નાતિ પદમ્ ઇન્દુકરચ્યુતા ।
જીવાલી ક્ષીરપૂર્ણેષુ માતૃસ્તનભરેષ્વ્ ઇવ ॥

તાઃ ફલાવલયઃ પક્વા ભક્ષ્યન્તે યૈશ્ શરીરિભિઃ ।
તેષ્વ્ એવ વીર્યમ્ આગત્ય તિષ્ઠન્ત્ય્ અપ્રવિબોધિતાઃ ॥

પ્રસુપ્તવાસનાજાલા જીવશ્રીર્ ગર્ભપઞ્જરમ્ ।
અધિતિષ્ઠતિ બીજશ્રીસ્ સુપ્તપત્ત્રા યથા ઘટમ્ ॥

યથા કાષ્ઠે સ્થિતો વહ્નિર્ યથા મૃદિ ઘટસ્ સ્થિતઃ ।
યથા ક્ષીરે સ્થિતં સર્પિર્ વીર્યે જીવસ્ તથા સ્થિતઃ ॥

અનેન ક્રમયોગેન પરાગત્ય મહેશ્વરાત્ ।
અદૃષ્ટાન્યશરીરશ્રીર્ જાયતે યો નરો ભુવિ ॥

સ હિ સાત્ત્વિકજાતિસ્ સ્યાદ્ ઉદારવ્યવહારવાન્ ।
તેનૈવ મોક્ષભાગી ચેજ્ જન્મના તત્ સ સાત્ત્વિકઃ ॥

અથેત્થં યોનિમ્ આસાદ્ય ભુક્ત્વા જન્મપરમ્પરામ્ ।
મોક્ષાર્થં પ્રાપ્તજન્મા ચેત્ તત્ સ રાજસસાત્ત્વિકઃ ॥

પાશ્ચાત્યજન્મનઃ પુંસઃ ક્રમં વક્ષ્યામિ તે ઽધુના ।
રામ રાજસસત્ત્વસ્ય મોક્ષમ્ આયાત્ય્ અસૌ યથા ॥

પ્રાથમ્યેન ય આયાતસ્ સંસારમ્ અતિસાત્ત્વિકઃ ।
સ કદાચિત્ ક્વચિત્ કશ્ચિત્ સમ્ભવત્ય્ અનઘાકૃતે ॥

સમ્ભવન્તીહ પુરુષા રામ રાજસસાત્ત્વિકાઃ ।
પ્રવિચાર્યાસ્ ત એવાતો ગન્તવ્યં ચેહ તદ્દૃશા ॥

પ્રાથમ્યેન સમાયાતા યે પદાત્ પરમાત્મનઃ ।
દુર્લભાઃ પુરુષા રામ તે મહાગુણશાલિનઃ ॥

યે ચાન્યે વિવિધા મૂકા મૂઢાસ્ તામસજાતયઃ ।
તેષાં સ્થાવરતુલ્યાનાં કિં તદ્ રામ વિચાર્યતે ॥

કતિપયાધિગતાત્મભવાન્તરઃ પ્રકૃતજન્મનિ લભ્યમહાપદઃ ।
અયમ્ ઇહ પ્રવિચારણયોગ્યતામ્ અનુગતો નનુ રાજસસાત્ત્વિકઃ ॥