મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.41

અન્નપાનાઙ્ગનાસઙ્ગાદ્ ઋતે નાસ્તીહ કિઞ્ચન ।
શુભં વસ્ત્વ્ અવિસંવાદિ મહાન્ કિમ્ અભિવાઞ્છતુ ॥

તિર્યઞ્ચઃ પશવો મૂઢા યેન તુષ્યન્ત્ય્ અસાધવઃ ।
ભોગાદિના કથં તેન રતિમ્ આયાન્તિ સાધવઃ ॥

ભોગૈઃ કૃપણસર્વસ્વૈર્ આદિમધ્યાન્તપેલવૈઃ ।
વિશ્વાસં યાન્તિ યે લોકે તૈર્ અલં નરગર્દભૈઃ ॥

ઇતઃ કેશા ઇતો રક્તમ્ ઇતીયં પ્રમદાતનુઃ ।
એતયા તોષમ્ આયાન્તિ સારમેયા ન માનવાઃ ॥

મૃન્ મહી દારુ તરવો દેહો માંસં દૃષદ્ ગિરિઃ ।
અધો ભૂર્ અમ્બરં પૃષ્ઠે કિમ્ અપૂર્વં સુખાય યત્ ॥

માત્રાસ્પર્શાનુસારિણ્યો વિવેકપદભઙ્ગુરાઃ ।
મોહાયૈવ પરામૃષ્ટાસ્ સકલા લોકસંવિદઃ ॥

સર્વસ્યા એવ પર્યન્તે શુભાયા અપિ સંસ્થિતેઃ ।
મલિનં દુઃખમ્ અસ્ત્ય્ એવ જ્વાલાયા ઇવ કજ્જલમ્ ॥

આગમાપાયતો ઽનિત્યા મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
લતા નાગેન્દ્રમ્ ઇવ તા ધારયન્તિ ન સત્પદમ્ ॥

પુત્રિકા રક્તમાંસસ્ય કાન્તેયમ્ ઇતિ સાદરમ્ ।
સ્વદેહનામ્ન્ય્ અસ્થિચયે શ્લિષ્યતે સેતિ કઃ ક્રમઃ ॥

સર્વં સત્યમ્ ઇદમ્ રામ સ્થિરમ્ અજ્ઞસ્ય તુષ્ટયે ।
જ્ઞસ્યાસ્થિરમ્ અસત્યં ચ જગદ્ રામ ન તુષ્ટયે ॥

અભુક્તે ઽપિ વિષે યૈષા વિષમૂર્છાં પ્રયચ્છતિ ।
તાં પરિત્યજ્ય ભાવાસ્થામ્ આત્મૈકત્વાજ્ જ્ઞતાં વ્રજ ॥

અનાત્મન્ય્ આત્મભાવેન ચિત્તં સ્થિતિમ્ ઉપાગતમ્ ।
યદા તદેદમ્ આયાતં જગજ્જાલમ્ અસન્મયમ્ ॥

વાસનાવશતો બ્રહ્મમનસા કલ્પિતં વપુઃ ।
તેજસાશ્રિતકુડ્યેન હેમાભત્વમ્ ઇવાત્મનઃ ॥

વૈરિઞ્ચપદમ્ આસાદ્ય મનો બ્રહ્મન્ મહામતે ।
ઇદં જગત્ સુઘનતાં કથમ્ આનયતિ ક્રમાત્ ॥

ગર્ભતલ્પાત્ સમુત્થાય પદ્મજઃ પ્રથમં શિશુઃ ।
બ્રહ્મેતિ શબ્દમ્ અકરોદ્ બ્રહ્મા તેન સ ઉચ્યતે ॥

સઙ્કલ્પજાલરૂપસ્ય મનસઃ કલ્પિતાકૃતેઃ ।
અકરોત્ તસ્ય સઙ્કલ્પલક્ષ્મીઃ પદમ્ અથાન્તરે ॥

તતસ્ સઙ્કલ્પયામ્ આસ પૂર્વં તેજો મહાપ્રભમ્ ।
લસદગ્નિલતાચક્રવક્રીકૃતદિગન્તરમ્ ॥

ઋક્ષપ્રતિમનિષ્ઠ્યૂતકર્કશાગ્નિકણોત્કરમ્ ।
મુઞ્જપિઞ્જરપર્યન્તહેમકાનનિતામ્બરમ્ ॥

જ્વાલાહેમલતાજાલજટાલનિજમણ્ડલમ્ ।
કચત્પ્રસરદુદ્દામકરકુણ્ડલમણ્ડિતમ્ ॥

તચ્છરીરિ મનસ્ તસ્મિંસ્ તતસ્ તેજસિ ભાસ્વરે ।
આત્માકારસમાકારં ભાસ્કરં સમકલ્પયત્ ॥

સ તતસ્ તેજસસ્ તસ્માદ્ અભ્યુદેતિ દિવાકરઃ ।
જ્વાલામણ્ડલમધ્યસ્થો જ્વલત્કનકકુણ્ડલઃ ॥

જ્વાલાજટાભારધરો વાન્તવિસ્ફારપાવકઃ ।
જ્વાલાવિલાસાવયવઃ પૂરિતાકાશમણ્ડલઃ ॥

અથ બ્રહ્મા મહાબુદ્ધિર્ અન્યાંસ્ તાંસ્ તેજસઃ કણાન્ ।
અકસ્માત્ પ્રતિભાતેન વિમાનત્વેન ચારુણા ॥

ક્ષણાત્ સઙ્કલ્પયામ્ આસ દદર્શ ચ તથૈવ તાન્ ।
સઙ્કલ્પાન્ અન્તરં જાતાન્ વિદ્વાઞ્ શબ્દગણાન્ ઇવ ॥

સ્થિતિર્ એષા મહાબાહો પ્રતિસર્ગં સ્વયમ્ભુવઃ ।
પ્રત્યહં ચ પ્રતિજગત્ સઙ્કલ્પિતસુરાસુરા ॥

કાલં કાલવિભક્તીશ્ ચ નક્ષત્રાણિ ગ્રહાંસ્ તથા ।
સરિતસ્ સાગરાન્ દ્વીપાન્ દિશશ્ શૈલાંસ્ તથાવનિમ્ ॥

દેવાન્ દૈત્યાન્ નરાન્ નાગાન્ ગન્ધર્વાન્ યક્ષરાક્ષસાન્ ।
અકલ્પયદ્ અયં બ્રહ્મા તરઙ્ગાન્ ઇવ સાગરઃ ॥

તેષાં દેશાન્ ગિરીંશ્ ચૈવ વિમાનાન્ય્ ઉત્તમાનિ ચ ।
કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ પદ્મજસ્ સમકલ્પયત્ ॥

તે ઽપિ સઙ્કલ્પસમ્પ્રાપ્તસિદ્ધયસ્ સર્વશક્તયઃ ।
યથાસઙ્કલ્પિતં વસ્તુ ક્ષણાદ્ દદૃશુર્ અગ્રતઃ ॥

સઙ્કલ્પયન્ત્ય્ અથાન્યાંસ્ તે નાનાભૂતગણાન્ બહૂન્ ।
તે ઽપ્ય્ અન્યાંસ્ તત્ર તે ઽપ્ય્ અન્યાંસ્ તે ઽપ્ય્ અન્યાન્ વિવિધાન્ અપિ ॥

સંસ્મૃત્ય વેદાંસ્ તદનુ યજ્ઞક્રમગુણાન્વિતાન્ ।
જગદ્ગૃહવધૂં બ્રહ્મા મર્યાદાં સમકલ્પયત્ ॥

બ્રાહ્મં રૂપમ્ ઉપાદાય મનો માયિ મહદ્વપુઃ ।
તનોતીત્થમ્ ઇમાં સૃષ્ટિં ભૂતસન્તતિસઙ્કુલામ્ ॥

સમુદ્રાચલવૃક્ષાઢ્યાં કૃતલોકાન્તરક્રમામ્ ।
મેરુભૂપીઠદિક્કુઞ્જજટાલોદરમણ્ડલામ્ ॥

સુખદુઃખજરાજન્મમરણવ્યાધિવેધિતામ્ ।
રાગદ્વેષભયાવિદ્ધાં ગુણત્રયમયાત્મિકામ્ ॥

મનોભિસ્ તૈર્ વિરિઞ્ચોત્થૈર્ યદ્ યથા કલ્પિતં પુરા ।
તત્ તથૈવાખિલં દૃષ્ટં દૃશ્યતે ઽદ્યાપિ માયયા ॥

ઇત્થં સર્વેષુ સર્ગેષુ કેષુચિત્ ત્વ્ અથ વાપ્ય્ અજઃ ।
સઙ્કલ્પયતિ સંસારં પરિપશ્યતિ ચ સ્થિરમ્ ॥

મોહ એવમ્ અયં મિથ્યા જાગતસ્ સ્થિરતાં ગતઃ ।
સઙ્કલ્પનેન મનસા કલ્પિતો ઽવિરતં સ્વયમ્ ॥

સઙ્કલ્પવશતસ્ સર્વાઃ પ્રસરન્તિ જગત્ક્રિયાઃ ।
સઙ્કલ્પવશતો દેવી નિયતિર્ નિયતા સ્થિતા ॥

રોપિતાયાં પ્રજાનાથૈસ્ સૃષ્ટૌ સ કમલોદ્ભવઃ ।
બ્રહ્મા સઞ્ચિન્તયત્ય્ એષ પદ્માસનગતઃ પ્રભુઃ ॥

મનસ્સ્પન્દનમાત્રેણ ચિત્રં ચિત્રેયમ્ ઉત્થિતા ।
સૃષ્ટિર્ આભોગિની સ્ફારવ્યવહારવિકારિણી ॥

ઇન્દ્રોપેન્દ્રનરેન્દ્રાઢ્યા શૈલસાગરસઙ્કુલા ।
પાતાલરોદોદિગ્વર્ગમાર્ગસઙ્કટકોટરા ॥

સઙ્કલ્પજાલમ્ અખિલં મયેદમ્ અહિતં તતમ્ ।
અધુના વિરમામ્ય્ અસ્માત્ સઙ્કલ્પોલ્લાસનક્રમાત્ ॥

ઇતિ નિશ્ચિત્ય વિરતસ્ કલ્પનાનર્થસઙ્કટાત્ ।
અનાદિમત્ પરં બ્રહ્મ સ્મરત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના ॥

તમ્ આસાદ્ય તદાભાસે પદે ગલિતમાનસઃ ।
સુખં તિષ્ઠતિ શાન્તાત્મા તલ્પે ઽધ્વશ્રમવાન્ ઇવ ॥

નિર્મમો નિરહઙ્કારઃ પરાં શાન્તિમ્ ઉપાગતઃ ।
અવિક્ષુબ્ધ ઇવામ્ભોધિર્ આત્મનાત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

ધ્યાનાત્ કદાચિદ્ ભગવાન્ સ્વયં વિરમતિ પ્રભુઃ ।
ચિદ્વશાત્ સલિલસ્પન્દાત્ સોમ્યત્વાદ્ ઇવ વારિધિઃ ॥

વિચારયતિ સંસારં સુખદુઃખસમન્વિતમ્ ।
આશાપાશશતૈર્ બદ્ધં રાગદ્વેષભયાતુરમ્ ॥

તતસ્ સ કરુણાક્રાન્તમના ભૂતવિભૂતયે ।
કરોતીહ મહાર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

અધ્યાત્મજ્ઞાનગર્ભાણિ વેદવેદાન્તવન્તિ ચ ।
પુરાણાદીનિ ચાન્યાનિ મુક્તયે સર્વદેહિનામ્ ॥

પુનસ્ તત્ પરમ્ આલમ્બ્ય પદમ્ આપદ્વિવર્જિતમ્ ।
સ્વસ્થસ્ તિષ્ઠતિ શાન્તાત્મા નિર્મન્દર ઇવાર્ણવઃ ॥

અવલોક્ય જગચ્ચેષ્ટાં મર્યાદાયાં નિયોજ્ય ચ ।
બ્રહ્મા કમલપીઠસ્થઃ પુનસ્ સ્વાત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

કેવલં જન્મસંસ્કારવશતસ્ તસ્ય તદ્ વપુઃ ।
અપુનર્જનનાયૈવ ચક્રભ્રમવદ્ આસ્થિતમ્ ॥

ન રોચતે ઽસ્ય સન્ત્યાગો વપુષો ન ચ સઙ્ગ્રહઃ ।
નાત્મા ન ચેતરન્ નેહા ન સ્થિતિર્ નાસ્થિતિસ્ તથા ॥

સર્વભાવસમારમ્ભસ્ સમસ્ સર્વાસુ વૃત્તિષુ ।
પરિપૂર્ણાર્ણવાકારો મુક્ત એવાવતિષ્ઠતે ॥

કદાચિત્ કેવલં સર્વસઙ્કલ્પપરિહીનયા ।
યદૃચ્છયાનુગ્રહાર્થં લોકાનાં પ્રવિબુધ્યતે ॥

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પુણ્યા યા મયોક્તા મહામતે ।
જાતિં વિદ્ધિ સુરાનીકે તામ્ એતાં સાત્ત્વિકીમ્ ઇતિ ॥

વિસર્ગે પરમાકાશે બ્રહ્મણો યા મનઃકલા ।
ઉદેતિ પ્રથમં સૈષા બ્રહ્મત્વં સમુપાશ્નુતે ॥

સર્ગે સ્થિતિં ગતે ત્વ્ અન્યા યોદેતિ કલના પરા ।
સા વ્યોમાનિલમ્ આશ્રિત્ય પ્રવિષ્યૌષધિપલ્લવાન્ ॥

કાચિત્ સુરત્વમ્ આયાતિ પુરુષત્વમ્ અથાપરા ।
કાચિત્ તિર્યક્ત્વમ્ આયાતિ કાચિદ્ આયાતિ યક્ષતામ્ ॥

ચન્દ્રરશ્મિપ્રણાલેન ગૃહીતૌષધિપલ્લવા ।
યા યત્ સત્ત્વં સમભ્યેતિ સા તદ્ એવાશુ જાયતે ॥

જાતા સંસર્ગવશતસ્ તસ્મિન્ન્ એવ હિ જન્મનિ ।
બધ્યતે મુચ્યતે વાસૌ સ્વચમત્કારભેદતઃ ॥

ઇત્થં ગતા સ્થિતિમ્ ઇયં કિલ રામભદ્ર સૃષ્ટિસ્ સ્ફુટં પ્રકટસઙ્કટકર્મબન્ધા ।
આવિર્ભવદ્વિવિધવેષવિહારભારસંરમ્ભગર્ભવિધુરા કલનાપદેન ॥