મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.39

સત્યમ્ એતત્ ત્વયા બ્રહ્મન્ યદ્ ઉક્તં સૂક્તિસુન્દરમ્ ।
અકર્તૈવ હિ કર્તાત્મા ભોક્તાભોક્તૈવ ભૂતભૃત્ ॥

સર્વેશ્વરસ્ સર્વમયશ્ ચિન્માત્રમ્ અમલં પદમ્ ।
સ્વાનુભૂતિવપુર્ દેવસ્ સર્વભૂતાન્તરસ્થિતઃ ॥

હૃદયઙ્ગમતાં યાતમ્ ઇદાનીં બ્રહ્મ મે પ્રભો ।
ત્વદુક્તિભિર્ યથા શીતં ધારાભિર્ ભૂભૃતઃ પયઃ ॥

ઔદાસીન્યાદ્ અનિચ્છત્વાન્ ન ભુઙ્ક્તે ન કરોતિ ચ ।
સમગ્રાલોકકારિત્વાદ્ ભુઙ્ક્તે દેવઃ કરોતિ ચ ॥

કિં ત્વ્ અયં ભગવન્ સ્ફારસ્ સંશયો મે હૃદિ સ્થિતઃ ।
છિન્દ્ધિ તં ત્વં ગિરા બ્રહ્મન્ દીધિત્યેન્દુર્ યથા તમઃ ॥

ઇદં સત્ તદ્ ઇદં ચાસદ્ અયં સો ઽહમ્ અયં ભવાન્ ।
અયમ્ એકો દ્વિતીયો ઽયમ્ ઇત્યાદિકલનામલમ્ ॥

એકસ્મિન્ વિતતે શાન્તે નીહાર ઇવ ભાસ્કરે ।
ઇદમ્પ્રથમમ્ એવાચ્છે કથમ્ આત્મનિ સંસ્થિતમ્ ॥

સિદ્ધાન્તકાલ એવાસ્ય સત્પ્રશ્નસ્યોત્તરસ્થિતિમ્ ।
કથયિષ્યામિ તે રામ જ્ઞાસ્યસ્ય્ એનાં તદૈવ ચ ॥

મોક્ષોપાયસ્ય સિદ્ધાન્તસમયં પ્રાપ્ય રાઘવ ।
શ્રોતું પ્રશ્નોત્તરાણ્ય્ એતાન્ય્ અલં યોગ્યો ભવિષ્યસિ ॥

કાન્તાગેયગિરાં રામ ભાજનં તરુણો યથા ।
પ્રશ્નાનામ્ ઉત્તમોક્તીનાં પ્રાપ્તદૃગ્ ભાજનં તથા ॥

વ્યર્થા ભવતિ બાલેષુ યથા રાગમયી કથા ।
નિરર્થકાલ્પબોધેષુ તથોદારોદયા કથા ॥

કસ્મિંશ્ચિદ્ એવ સમયે કિઞ્ચિત્ પુંસો વિરાજતે ।
ફલમ્ આભાતિ વૃક્ષસ્ય શરદ્ય્ એવ ન માધવે ॥

ઉપદેશગિરો વૃદ્ધે રઞ્જના નિર્મલે પટે ।
લગન્ત્ય્ ઉદારવિજ્ઞાનકથાશ્ ચાધિગતાત્મનિ ॥

પ્રશ્નસ્યાસ્યોત્તરં પૂર્વં લેશતઃ કથિતં મયા ।
ન વિસ્તરેણ તેનૈતન્ ન જ્ઞાતં ભવતા સ્ફુટમ્ ॥

યદિ ત્વમ્ આત્મનાત્માનમ્ અધિગચ્છસિ તત્ સ્વયમ્ ।
એતત્ પ્રશ્નોત્તરં સાધો જાનાસ્ય્ અત્ર ન સંશયઃ ॥

મયા સિદ્ધાન્તકાલે તુ પ્રાપ્તબોધે ત્વયિ સ્થિતે ।
વક્તવ્યો વિસ્તરેણૈષ સાધો પ્રશ્નોત્તરક્રમઃ ॥

જાનાત્ય્ આત્માનમ્ આત્મૈવ કૃત આત્માત્મનૈવ હિ ।
આત્મૈવ સમ્પ્રસન્નસ્ સન્ન્ આત્માનં પ્રતિપદ્યતે ॥

મયૈતત્ કથિતં રામ કર્ત્રકર્તૃવિચારણમ્ ।
વાસનામયનાશાય તજ્જ્ઞો નિર્વાસનો ભવેત્ ॥

બન્ધો હિ વાસનાબન્ધો મોક્ષસ્ સ્યાદ્ વાસનાક્ષયઃ ।
વાસનાસ્ ત્વં પરિત્યજ્ય મોક્ષાર્થિત્વમ્ અપિ ત્યજ ॥

તામસીર્ વાસનાઃ પૂર્વં ત્યક્ત્વા વિષયવાસિતાઃ ।
મૈત્ર્યાદિભાવનાનામ્નીર્ ગૃહાણામલવાસનાઃ ॥

તા અપ્ય્ અન્તઃ પરિત્યજ્ય તાભિર્ વ્યવહરન્ બહિઃ ।
અન્તશ્ શાન્તસમસ્તેહો ભવ ચિન્માત્રવાસનઃ ॥

તામ્ અપ્ય્ અથ પરિત્યજ્ય મનોબુદ્ધિસમન્વિતામ્ ।
શેષે સ્થિરસમાધાનો યેન ત્યજસિ તં ત્યજ ॥

ચિન્મનઃકલનાકાલપ્રકાશતિમિરાદિકમ્ ।
વાસનાં વાસિતારં ચ પ્રાણસ્પન્દનપૂર્વકમ્ ॥

સમૂલમ્ અખિલં ત્યક્ત્વા વ્યોમસોમ્યઃ પ્રશાન્તધીઃ ।
યસ્ ત્વં ભવસિ સદ્બુદ્ધે સ ભવાશ્વ્ અવિલમ્બિતઃ ॥

હૃદયાત્ સમ્પરિત્યજ્ય સર્વમ્ એવ મહામતિઃ ।
યસ્ તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રં સ મુક્તઃ પરમેશ્વરઃ ॥

સમાધિમ્ અથ કર્માણિ મા કરોતુ કરોતુ વા ।
હૃદયેનાસ્તસર્વાર્થો મુક્ત એવોત્તમાશયઃ ॥

નૈષ્કર્મ્યેણ ન તસ્યાર્થો ન તસ્યાર્થો ઽસ્તિ કર્મભિઃ ।
ન સમાધાનજપ્યાભ્યાં યસ્ય નિર્વાસનં મનઃ ॥

વિચારિતમ્ અલં શાસ્ત્રં ચિરમ્ ઉદ્ગ્રાહિતં મિથઃ ।
સન્ત્યક્તવાસનાન્ મૌનાદ્ ઋતે નાસ્ત્ય્ ઉત્તમં પદમ્ ॥

દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમ્ અખિલં ભ્રાન્ત્વાભ્રાન્તા દિશો દશ ।
જનાઃ કતિપયા એવ યથાવસ્ત્વ્ અવલોકિનઃ ॥

યદ્ યદ્ આલોક્યતે કિઞ્ચિદ્ યત્ર યત્ર ચ ગમ્યતે ।
ઈપ્સિતાનીપ્સિતાદ્ અન્યન્ ન તત્ર યતતે જનઃ ॥

યે કેચન સમારમ્ભા યે જનસ્ય ક્રિયાક્રમાઃ ।
તે સર્વે દેહમાત્રાર્થમ્ આત્માર્થં તુ ન કિઞ્ચન ॥

પાતાલે બ્રહ્મલોકે ચ સ્વર્ગે ઽથ વસુધાતલે ।
સન્તઃ કતિપયા એવ દૃશ્યન્તે દૃષ્ટદૃષ્ટયઃ ॥

ઇદં હેયમ્ ઉપાદેયમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અસદુત્થિતૌ ।
નિશ્ચયૌ ગલિતૌ યસ્ય જ્ઞસ્યાસાવ્ અતિદુર્લભઃ ॥

કરોતુ ભુવને રાજ્યં વિશત્વ્ અનલમ્ અમ્બુ વા ।
નાત્મલાભાદ્ ઋતે જન્તુર્ વિશ્રાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ ॥

યે મહામતયસ્ સન્તિ શૂરાસ્ સ્વેન્દ્રિયશત્રુષુ ।
જન્મજ્વરવિનાશાય ત ઉપાસ્યા મહાધિયઃ ॥

સર્વત્ર પઞ્ચભૂતાનિ ષષ્ઠં કિઞ્ચિન્ ન વિદ્યતે ।
પાતાલે ભૂતલે વ્યોમ્નિ રતિમ્ એતિ ક્વ ધીરધીઃ ॥

યુક્ત્યા સન્તરતો જ્ઞસ્ય સંસારો ગોષ્પદાકૃતિઃ ।
દૂરસન્ત્યક્તયુક્તેસ્ તુ મહામત્તાર્ણવોપમઃ ॥

કદમ્બગોલકસ્વચ્છં બ્રહ્માણ્ડં સ્ફારચેતસઃ ।
કિં પ્રયચ્છતિ કિં ભુઙ્ક્તે પ્રાપ્તે ઽસ્મિન્ સકલે ઽપિ સઃ ॥

એતદર્થમ્ અબુદ્ધીનાં યન્ મહાસમરક્રિયાઃ ।
તન્ મન્યે રામ ભિક્ષાર્થં દ્વન્દ્વલક્ષક્ષયાવહમ્ ॥

કલ્પમાત્રેણ કાલેન સહસા પેલવોદરે ।
અસ્મિન્ન્ અપિ ચ યો નાશસ્ સ વીરુધિ મહાશનિઃ ॥

આત્મનો ઽંશસ્ય સર્વાદેર્ યત્ તૃણાદ્ અપિ નોત્તમમ્ ।
તસ્મિઞ્ જગત્ત્રયે પ્રાપ્તં કિં તદ્ આત્મવતો ભવેત્ ॥

ઇતશ્ શૈલશતૈર્ વ્યાપ્તસ્ તથેતો જલરાશિભિઃ ।
કિયાન્ અસ્યા ભુવો દેહો યેનોદારં પ્રપૂરયેત્ ॥

ન તદ્ અસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિન્ સપાતાલહરાલયે ।
યન્ નામાત્મવતો જ્ઞસ્ય કિઞ્ચિત્ કાર્યકરં ભવેત્ ॥

એકતામ્ અનુયાતસ્ય વ્યોમવદ્ વિતતસ્ય ચ ।
સ્વસ્થસ્યાત્મવતો જ્ઞસ્ય સ્થિતસ્યાત્મન્ય્ અચેતસિ ॥

શરીરજાલનીહારધૂસરા શૂન્યકોટરા ।
શાન્તસઞ્ચારસુભગા ત્રિલોકી વિપુલાટવી ॥

સ્ફારબ્રહ્મામલામ્ભોધિફેનાસ્ સર્વે કુલાચલાઃ ।
ચિદાદિત્યમહાતેજોમૃગતૃષ્ણા જગચ્છ્રિયઃ ॥

આત્મતત્ત્વમહામ્ભોધિવીચયસ્ સર્ગરાજયઃ ।
અનુત્તમપદામ્ભોદવૃષ્ટયશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ ॥

ચન્દ્રાર્કતપનાલોકા ઘટકાષ્ઠાદિસન્નિભાઃ ।
પ્રકાશનીયાશ્ ચિદ્દીપત્વિષો ભૂતગણાસ્ તથા ॥

ચિરમ્ અન્તર્હિતાત્માનસ્ સંસારવનચારિણઃ ।
કામભોગોલપગ્રાસા મૃગા નરસુરાસુરાઃ ॥

અસ્થિખણ્ડાર્ગલા મૂર્ધપિધાનાસ્ સ્નાયુશૃઙ્ખલાઃ ।
જગદ્દેહા જગજ્જીવરત્નમાંસસમુદ્ગકાઃ ॥

વનબાલમૃગીમુગ્ધાઃ પરસઞ્ચારિતાસ્ સ્થિતૌ ।
બાલબુદ્ધિવિનોદાય યોષિતશ્ ચર્મપુત્રિકાઃ ॥

એવંવિધોદારમના મનાગ્ અપિ મહામતિઃ ।
ન જ્ઞશ્ ચલતિ ભોગૌઘૈર્ મુખવાતૈર્ ઇવાચલઃ ॥

તસ્મિન્ કિલ પદે રામ જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ મહોન્નતૌ ।
યસ્માચ્ ચન્દ્રાર્કદેશો ઽપિ નઃ પાતાલમ્ ઇવ સ્થિતઃ ॥

ઇમાંલ્ લોકાન્ અનાલોકાઞ્ જાતાલોકાસ્ સુવેદિનઃ ।
સરીસૃપાન્ વયમ્ ઇવ પશ્યન્ત્ય્ ઊઢાન્ ભવાર્ણવે ॥

ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી ।
નાગરં નાગરીકાન્તં કુગ્રામલટભા ઇવ ॥

ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી ।
અપ્ય્ અભ્યાશગતાસ્ સ્ફારહૃદયં ખમ્ ઇવામ્બુદાઃ ॥

ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી ।
મર્કટ્ય ઇવ નૃત્યન્ત્યો ગૌરીલાસ્યાર્થિનં હરમ્ ॥

ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી ।
પ્રાક્તનપ્રતિબિમ્બશ્રી રત્નં કુમ્ભગતં યથા ॥

ચક્રાર્પિતોપમમ્ અસન્મયમ્ અમ્બુભઙ્ગત્વઙ્ગત્તરઙ્ગકૃતબિમ્બમ્ ઇવાવલોક્ય ।
લોકં તદીહિતસુખેષુ રતિં ન યાતિ તજ્જ્ઞઃ કુશેવલલવેષ્વ્ ઇવ રાજહંસઃ ॥