મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.38

નાસ્તીદમ્ ઇતિ નિર્ણીય સર્વતસ્ ત્યજ રઞ્જનામ્ ।
યન્ નાસ્તિ તત્ પ્રતિ કિલ કૈવાસ્થેહ વિચારિણામ્ ॥

દૃશ્યમાનમ્ અથેદં ચેદ્ અસ્તિ તત્ તવ કિં ગતમ્ ।
તિષ્ઠત્વ્ આત્મનિ બધ્નાસિ ત્વં કિલાત્ર કિમ્ આત્મતામ્ ॥

અથ ચેદ્ અસ્તિ નાસ્તીદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અસિ ।
તથાપિ ભાવનાસઙ્ગઃ કથં યુક્તશ્ ચલાચલે ॥

નેદમ્ અસ્તિ જગદ્ રામ ન ચ નાસ્તિ મહામતે ।
કેવલં સ્વોત્થમ્ એવેત્થમાભાનમ્ ઇદમ્ ઈદૃશમ્ ॥

નેદં કર્તૃકૃતં કિઞ્ચિન્ ન ચાકર્તૃકૃતક્રમમ્ ।
સ્વયમ્ આભાસતે ચેદં કર્ત્રકર્તૃપદં ગતમ્ ॥

અકર્તૃકં જગજ્જાલં ભવત્વ્ અથ સકર્તૃકમ્ ।
મા ત્વમ્ એતેન સમ્બન્ધં ભાવયાનઘ ચેતસિ ॥

સર્વેન્દ્રિયવિહીનાત્મા કર્તેહ સ જડોપમઃ ।
અકર્ત્ર્ એવ તદા મન્યે કાકતાલીયવજ્ જગત્ ॥

કાકતાલીયયોગેન જાતં યત્ કિઞ્ચિદ્ એવ યત્ ।
તસ્મિન્ ભાવાનુસન્ધાનં બાલો બધ્નાતિ નેતરઃ ॥

ન કદાચિદ્ ઇદં શાન્તં જગદ્ રામ ન ચ ક્ષયિ ।
અજસ્રં દૃશ્યમાનત્વાદ્ ભાવિત્વાચ્ ચ પુનઃ પુનઃ ॥

ન કદાચિદ્ ઇદં ચાસ્તિ જગદ્ રામ ન ચાક્ષયિ ।
અજસ્રં ક્ષીયમાણત્વાન્ નાશિત્વાચ્ ચાનુમાનતઃ ॥

સર્વેન્દ્રિયપદાતીતો યદા કર્તેહ વિજ્વરઃ ।
કુર્વાણસ્ સ તદા ખેદં ન કદાચન ગચ્છતિ ॥

તેનેયં નિયતિઃ પ્રૌઢા ભાવાભાવદશામયી ।
ઈદૃશ્ય્ એવ સ્થિરા દીર્ઘા ચિત્તોત્થાપિ ન નશ્યતિ ॥

અપર્યન્તસ્ય કાલસ્ય કશ્ચિદ્ અંશશ્ શરચ્છતમ્ ।
તાવન્માત્રમહાયુર્ યઃ કિમ્ આસ્થાં સો ઽનુધાવતિ ॥

સ્થિરાશ્ ચેજ્ જાગતા ભાવાસ્ તત્ તદાસ્થા ન શોભતે ।
કથમ્ અન્યોઽન્યસંશ્લેષો જડચેતનયોઃ કિલ ॥

અસ્થિરાશ્ ચેજ્ જગદ્ભાવાસ્ તદ્ અપ્ય્ આસ્થા ન શોભતે ।
પયઃફેનાસ્થિરાસ્યાન્તે દુઃખમ્ એષા દદાતિ તે ॥

આસ્થાબન્ધો મહાબાહો જગદ્ભાવત્વદાત્મનોઃ ।
ન સ્થિરાસ્થિરયોઃ ફેનશૈલયોર્ ઇવ રાજતે ॥

સર્વકર્તાપ્ય્ અકર્તેવ કરોત્ય્ આત્મા ન કિઞ્ચન ।
તિષ્ઠત્ય્ અલમ્ ઉદાસીન આલોકં પ્રતિ દીપવત્ ॥

કુર્વન્ ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે દિનકાર્યમ્ ઇવાંશુમાન્ ।
ગચ્છન્ ન ગચ્છતિ સ્વસ્થસ્ સ્વાસ્પદસ્થો રવિર્ યથા ॥

યતઃ કુતશ્ચિદ્ એવેદં સમ્પન્નમ્ ઇવ લક્ષ્યતે ।
અર્જુનાનિલવદ્ વારિપૂરાવર્તવદ્ આતતમ્ ॥

ઇતિ ચેદ્ ભવતા રામ નૈપુણ્યેનાવધારિતમ્ ।
પ્રમાણપરિશુદ્ધેન ચેતસા ચ વિચારિતમ્ ॥

તદાતિ ભાવના સાધો પદાર્થં પ્રતિ નાર્હતિ ।
અલાતચક્રે સ્વપ્ને ચ ભ્રમે વા કેવ ભાવના ॥

અકસ્માદ્ આગતો જન્તુસ્ સૌહાર્દસ્ય ન ભાજનમ્ ।
ભ્રમભૂતં જગજ્જાલમ્ આસ્થાયાશ્ ચ ન ભાજનમ્ ॥

ઉષ્ણેન્દૌ શીતલે ભાનૌ મૃગતૃષ્ણાજલે તથા ।
યથા ન ભાવયસ્ય્ આસ્થામ્ એવં મા ભાવય સ્થિતૌ ॥

સઙ્કલ્પપુરુષં સ્વપ્નજનં દ્વીન્દુત્વવિભ્રમમ્ ।
યથા પશ્યસિ પશ્ય ત્વં ભાવજાતમ્ ઇદં તથા ॥

અન્તર્ આસ્થાં પરિત્યજ્ય ભાવશ્રીભાવનામયીમ્ ।
યો ઽસિ સો ઽસિ જગત્ય્ અસ્મિંલ્ લીલયા વિહરાનઘ ॥

અકર્તૃત્વપદસ્થસ્ય કર્તૃત્વમ્ અપિ કુર્વતઃ ।
સર્વભાવાન્તરસ્થસ્ય સર્વાતીતસ્ય ચાત્મનઃ ॥

ઇયં સન્નિધિમાત્રેણ નિયતિઃ પ્રવિજૃમ્ભતે ।
દીપસન્નિધિમાત્રેણ નિરિચ્છેવ પ્રકાશતા ॥

અભ્રસન્નિધિમાત્રેણ કુટજાનિ યથા સ્વયમ્ ।
આત્મસન્નિધિમાત્રેણ ત્રિજગન્તિ તથા સ્વયમ્ ॥

સર્વેચ્છારહિતે ભાનૌ યથા વ્યોમનિ તિષ્ઠતિ ।
જાયતે વ્યવહારશ્રીસ્ સતિ દેવે તથા ક્રિયા ॥

નિરિચ્છે સંસ્થિતે રત્ને યથાલોકઃ પ્રવર્તતે ।
સત્તામાત્રેણ દેવેન તથૈવાયં જગદ્ગણઃ ॥

અત આત્મનિ કર્તૃત્વમ્ અકર્તૃત્વં ચ સંસ્થિતમ્ ।
નિરિચ્છત્વાદ્ અકર્તાસૌ કર્તા સન્નિધિમાત્રતઃ ॥

સર્વેન્દ્રિયાભ્યતીતત્વાત્ કર્તા ભોક્તા ન ભૂતપઃ ।
ઇન્દ્રિયાન્તર્ગતત્વાત્ તુ કર્તા ભોક્તા સ એવ હિ ॥

દ્વે એવાત્મનિ વિદ્યેતે કર્તૃતાકર્તૃતે ઽનઘ ।
યયૈવ પશ્યસિ શ્રેયસ્ તામ્ આશ્રિત્ય સ્થિરો ભવ ॥

સર્વત્રાહમ્ અકર્તેતિ દૃઢભાવનયાનયા ।
પ્રવાહાપતિતં કાર્યં કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યસે ॥

સર્વત્રાહમ્ અકર્તેતિ સંવિદા ભોગકામના ।
યાતિ નીરસતાં જન્તોર્ અપ્રવૃત્તેસ્ સ્વચેતસઃ ॥

યત્રાહં કિઞ્ચિદ્ એવેહ ન કરોમીતિ નિશ્ચયઃ ।
ભોગૌઘકામનાં તત્ર કઃ કરોતુ જહાતુ વા ॥

તસ્માન્ નિત્યમ્ અકર્તાહમ્ ઇતિ ભાવનયેદ્ધયા ।
પરમામૃતનામ્ની સા સમતૈવાવશિષ્યતે ॥

અથ સર્વં કરોમીતિ મહાકર્તૃતયાનયા ।
યદીચ્છસિ સ્થિતિં રામ તત્ તામ્ અપ્ય્ ઉત્તમાં વિદુઃ ॥

અહં યત્ર કરોમીમં સમગ્રં જાગતં ભ્રમમ્ ।
રાગદ્વેષક્રમસ્ તત્ર કુતો ઽન્યસ્યાત્યસમ્ભવાત્ ॥

યદ્ અન્યેન શરીરં મે દગ્ધમ્ અન્યેન લાલિતમ્ ।
સ મદારમ્ભ એવાતઃ કઃ ખેદોલ્લાસયોઃ ક્રમઃ ॥

મત્સુખાસુખવિસ્તારે જગજ્જાલક્ષયોદયે ।
અહં કર્તેતિ મત્વાન્તઃ કઃ ખેદોલ્લાસયોઃ ક્રમઃ ॥

ખેદોલ્લાસવિલાસે તુ સ્વાત્મકર્તૃતયૈકયા ।
સ્વયમ્ એવ લયં યાતે સમતૈવાવશિષ્યતે ॥

સમતા સર્વભાવેષુ યાસૌ સત્યા પરા સ્થિતિઃ ।
તસ્યામ્ અવસ્થિતં ચિત્તં ન ભૂયો દુઃખમ્ આપ્નુયાત્ ॥

અથ વા સર્વકર્તૃત્વમ્ અકર્તૃત્વં ચ રાઘવ ।
સર્વં ત્યક્ત્વા મનઃ પીત્વા યો ઽસિ સો ઽસિ સ્થિરો ભવ ॥

અયં સો ઽહમ્ અયં નાહં કરોમીદમ્ ઇદં ન તુ ।
ઇતિ ભાવાનુસન્ધાનમયી દૃષ્ટિર્ ન તુષ્ટયે ॥

સા કાલસૂત્રપદવી સા મહાવીચિવાગુરા ।
સાસિપત્ત્રવનશ્રેણી યા દેહો ઽહમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

સા ત્યાજ્યા સર્વયત્નેન સર્વનાશે ઽપ્ય્ ઉપસ્થિતે ।
સ્પ્રષ્ટવ્યા સા ન ભવ્યેન સશ્વમાંસેવ પુક્કસી ॥

તયા સુદૂરોજ્ઝિતયા દૃષ્ટૌ પાટલલેખયા ।
ઉદેતિ પરમા દૃષ્ટિર્ જ્યોત્સ્નેવ વિગતામ્બુદા ॥

કર્તા નાસ્મિ ન ચાયમ્ અસ્મિ સ ઇતિ જ્ઞાત્વૈવમ્ અન્તસ્ સ્ફુટં કર્તૈવાસ્મિ સમગ્રમ્ અસ્મિ તદ્ ઇતિ જ્ઞાત્વાથ વા નિશ્ચયમ્ ।
કો ઽપ્ય્ એવાસ્મિ ન કશ્ચિદ્ એવમ્ ઇતિ વા નિર્ણીય સર્વોત્તમં તિષ્ઠ ત્વં સ્વપદે સ્થિતાઃ પદવિદો યત્રોત્તમાસ્ સાધવઃ ॥