મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.35

અથાપૃચ્છત્ સુતસ્ તત્ર જમ્બુદ્વીપે મહાનિશિ ।
કદમ્બાગ્રાવચૂલસ્થં પિતરં પાવનાશયઃ ॥

કો ઽસૌ સ્વોત્થ ઇતિ ખ્યાતો ભૂપસ્ તાતોત્તમાકૃતિઃ ।
કથિતં ચ કિમ્ એતન્ મે ત્વયૈતદ્ બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ॥

ક્વ ભવિષ્યતિ નિર્માણં વર્તમાને ક્વ ગમ્યતામ્ ।
ઉભયાર્થવિરુદ્ધત્વાન્ મોહાર્થાય વચસ્ તવ ॥

શૃણુ પુત્ર યથાભૂતમ્ એતત્ તે કથયામ્ય્ અહમ્ ।
યેન સંસારચક્રસ્ય તત્ત્વમ્ અસ્યાવબુધ્યસે ॥

અસદભ્યુત્થિતારમ્ભમ્ અવસ્તુમયમ્ આતતમ્ ।
સંસારસંસ્થાનમ્ ઇદમ્ એવમ્ આકથિતં મયા ॥

પરમાન્ નભસો જાતસ્ સઙ્કલ્પસ્ સ્વોત્થ ઉચ્યતે ।
જાયતે સ્વયમ્ એવાસૌ સ્વયમ્ એવ વિલીયતે ॥

તત્સ્વરૂપમ્ ઇદં સર્વં જગદ્ આભોગિ વિદ્યતે ।
જાયતે તેન જાતેન તસ્મિન્ નષ્ટે વિનશ્યતિ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદીંસ્ તસ્યૈવાવયવાન્ વિદુઃ ।
વિટપાન્ ઇવ વૃક્ષસ્ય શૃઙ્ગાણીવ મહીભૃતઃ ॥

શૂન્યે વ્યોમનિ તેનેદં નિર્મિતં ત્રિજગત્પુરમ્ ।
પ્રતિભાસાનુસન્ધાનમાત્રેણૈત્ય વિરિઞ્ચતામ્ ॥

યત્રેમે વિતતાલોકા લોકકોશાશ્ ચતુર્દશ ।
વનોપવનપાલ્યશ્ ચ યત્રોદ્યાનપરમ્પરાઃ ॥

ક્રીડાશિખરિણો યત્ર સહ્યમન્દરમેરવઃ ।
શીતોષ્ણદીપ્તી ચન્દ્રાર્કૌ દીપૌ યત્રાનિલાક્ષતૌ ॥

સૂર્યાંશુકચદાલોલતરઙ્ગોત્તુઙ્ગમૌક્તિકાઃ ।
વહન્ત્યસ્ સરિતો યત્ર સન્મુક્તાવલયશ્ ચલાઃ ॥

ઇક્ષુક્ષીરાદિસલિલા મણિરત્નબિસાઙ્કુરાઃ ।
ઔર્વાનલામ્બુજા યત્ર વાપ્યસ્ સપ્ત મહાર્ણવાઃ ॥

અધ ઉર્વ્યાં તથોર્ધ્વે ખે પુણ્યાપુણ્યધનશ્રિયઃ ।
નરામરકિરાટાનાં યત્રાતિક્રયવિક્રયૌ ॥

તસ્મિન્ન્ એવ જગત્ય્ અસ્મિન્ પુરે સઙ્કલ્પભૂભુજા ।
ક્રીડાર્થમ્ આત્મનશ્ ચિત્રા દેહાવવરકાઃ કૃતાઃ ॥

કેચિદ્ ગીર્વાણનામાન ઊર્ધ્વ એવ નિયોજિતાઃ ।
નરોરગાદયઃ કેચિદ્ અધ એવ નિવેશિતાઃ ॥

વાતયન્ત્રપ્રવાહેણ ચલન્તો માંસમૃણ્મયાઃ ।
સિતાસ્થિદારવશ્ ચિત્રાસ્ ત્વગ્લેપમસૃણામલાઃ ॥

કેચિચ્ ચિરેણ નશ્યન્તિ કેચિચ્ છીઘ્રવિનાશિનઃ ।
કચકૃષ્ણોલપોલ્લાસરચિતાચ્છાદનશ્રિયઃ ॥

કર્ણાક્ષિનાસાપ્રમુખૈર્ દ્વારૈર્ નવભિર્ અન્વિતાઃ ।
અનારતવહત્પ્રાણપવનેનોષ્ણશીતલાઃ ॥

કર્ણનાસાસ્યતાલ્વાદિવાતાયનગણાન્વિતાઃ ।
ભુજાદ્યઙ્ગપ્રતોલીકાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયકુદીપકાઃ ॥

માયયા રચિતાસ્ તેષુ સઙ્કલ્પેન મહામતે ।
અહઙ્કારમહાયક્ષાઃ પરમાલોકભીરવઃ ॥

દેહાવવરકેષ્વ્ અન્તર્ મહાહઙ્કારયક્ષકૈઃ ।
સ હિ સઙ્ક્રીડતે ઽત્યર્થમ્ અસદ્ એવાસદુત્થિતૈઃ ॥

યથા કુસૂલે માર્જારો ભસ્ત્રાયાં ભુજગો યથા ।
મુક્તાફલં યથા વેણાવ્ અહઙ્કારસ્ તનૌ તથા ॥

ક્ષણમ્ અભ્યુદયં યાતિ ક્ષણં શામ્યતિ દીપવત્ ।
દેહગેહેષુ સઙ્કલ્પસ્ તરઙ્ગસ્ સાગરેષ્વ્ ઇવ ॥

ભવિષ્યન્નવનિર્માણમ્ અપ્ય્ આપ્નોતિ તદા પુરમ્ ।
યદા સઙ્કલ્પિતં વસ્તુ પુર એવ પ્રપશ્યતિ ॥

અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સ્વેનૈવાશુ વિનશ્યતિ ।
શ્રેયસે પરમાયાસ્ય નાશસ્ સ્વો ન તુ સમ્ભવઃ ॥

સ્વયં સઙ્કલ્પનામાત્રાજ્ જાયતે બાલયક્ષવત્ ।
અનન્તાયાત્મદુઃખાય નાનન્દાય કદાચન ॥

ઇદં સ્ફારં જગદ્દુઃખં પ્રતનોત્ય્ આત્મસત્તયા ।
અસત્તયા નાશયતિ ક્ષણમ્ આન્ધ્યં યથા તમઃ ॥

સ્વયૈવ દુઃખદાયિન્યા ચેષ્ટયા પરિરોદિતિ ।
કાષ્ઠાવષ્ટબ્ધવૃષણઃ કીલોત્પાટી કપિર્ યથા ॥

સઙ્કલ્પિતાનન્દલવસ્ તિષ્ઠત્ય્ ઉદ્ધુરકન્ધરમ્ ।
અકસ્માત્ ખચ્યુતમધુબિન્દુભુક્ કરભો યથા ॥

સ્વયં વિરતિમ્ આયાતિ ક્ષણમ્ એતિ રતિં ક્ષણમ્ ।
ક્ષણં વિકારમ્ આયાતિ સઙ્કલ્પો ઽભવ્યબાલવત્ ॥

એનં સકલભાવેભ્યઃ કૃત્વા નિર્મલમ્ આદરાત્ ।
મતિમન્તઃ પદં યાતા યથા પુત્ર તથા કુરુ ॥

ત્રયસ્ ત્વ્ અસ્યા મતેર્ દેહા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ ।
તમસ્સત્ત્વરજસ્સઞ્જ્ઞાઃ કારણં જગતસ્ સ્થિતેઃ ॥

તમોરૂપો હિ સઙ્કલ્પો નિત્યં પ્રાકૃતચેષ્ટયા ।
પરાં કૃપણતામ્ એત્ય પ્રયાતિ ક્રિમિકીટતામ્ ॥

સત્ત્વરૂપો હિ સઙ્કલ્પો ધર્મજ્ઞાનપરાયણઃ ।
અદૂરકેવલીભાવસ્ સામ્રાજ્યમ્ અધિતિષ્ઠતિ ॥

રજોરૂપો હિ સઙ્કલ્પો લોકસંવ્યવહારવાન્ ।
પરિતિષ્ઠતિ સંસારે પુત્રદારાનુરઞ્જિતઃ ॥

ત્રિવિધં તુ પરિત્યજ્ય રૂપમ્ એતન્ મહામતે ।
સઙ્કલ્પઃ પરમ્ આયાતિ પદમ્ આત્મપરિક્ષયે ॥

સર્વા દૃષ્ટીઃ પરિત્યજ્ય નિયમ્ય મનસા મનઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરાર્થસ્ય સઙ્કલ્પસ્ય ક્ષયં કુરુ ॥

યદિ વર્ષસહસ્રાન્તં તપશ્ ચરસિ દારુણમ્ ।
યદિ વા લીલયાત્માનં શિલયા ચૂર્ણયસ્ય્ અલમ્ ॥

યદ્ય્ અમ્બુધિં પ્રવિશસિ વડવાગ્નિમ્ અથાપિ વા ।
યદિ વા પતસિ શ્વભ્રે ખડ્ગધારાજલે ઽથ વા ॥

હરો યદ્ય્ ઉપદેષ્ટા તે હરિઃ કમલજો ઽપિ વા ।
અત્યન્તકરુણાક્રાન્તો લોકનાથો ઽથ વાક્પતિઃ ॥

પાતાલસ્થસ્ય ભૂસ્થસ્ય સ્વર્ગસ્થસ્યાપિ તત્ તવ ।
નાન્યઃ કશ્ચિદ્ ઉપાયો ઽસ્તિ સઙ્કલ્પોપશમાદ્ ઋતે ॥

અનાદાવ્ અવિકારે ચ સુખે પરમપાવને ।
સઙ્કલ્પોપશમે યત્નં પૌરુષેણ પરં કુરુ ॥

સઙ્કલ્પતન્તાવ્ અખિલા ભાવાઃ પ્રોતાઃ કિલાનઘ ।
ભિન્ને તન્તૌ ન જાને તે ક્વ યાન્તિ વિશરારવઃ ॥

અસત્ સત્ સદસત્ સર્વં સઙ્કલ્પાદ્ એવ નાન્યતઃ ।
સઙ્કલ્પાત્ સદ્ અસચ્ ચૈવમ્ ઇહ સત્યં કિમ્ ઉચ્યતામ્ ॥

સઙ્કલ્પ્યતે યથા યદ્ યત્ તત્ તથા ભવતિ ક્ષણાત્ ।
મા કિઞ્ચિદ્ અપિ તત્ત્વજ્ઞ સઙ્કલ્પય કદાચન ॥

નિસ્સઙ્કલ્પો યથાપ્રાપ્તવ્યવહારપરો ભવ ।
ચિદ્ અચેત્યોન્મુખત્વં હિ યાતિ સઙ્કલ્પસઙ્ક્ષયે ॥

ઉત્થાયાસત્યરૂપેણ યેનાસત્યમયાત્મકમ્ ।
તતં જગદ્દુઃખમ્ ઇદં વ્યર્થં સદૃશમ્ આત્મનઃ ॥

તેન દુઃખાય મહતે કિં શ્રિતેન કિલાનઘ ।
યદ્ અદુઃખાય તત્ પ્રાજ્ઞાસ્ સંશ્રયન્તીહ નેતરત્ ॥

અધિગતપરમાર્થતામ્ ઉપેત્ય પ્રસભમ્ અપાસ્ય વિકલ્પજાલમ્ ઉચ્ચૈઃ ।
અધિગમય પદં તદ્ અદ્વિતીયં વિતતસુખાય સુષુપ્તચિત્તવૃત્તિઃ ॥