મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.27

એવંસમ્પન્નમ્ એવૈતન્ નકિઞ્ચિદ્ અપિ સંસ્થિતમ્ ।
શૂન્યમ્ એવ નભોમાત્રં મનોવિલસિતં પરમ્ ॥

ન દેશકાલાવ્ એતેન બ્રહ્માણ્ડેનાવૃતૌ ક્વચિત્ ।
મનાગ્ અપિ મહારૂપવતાપ્ય્ આકાશરૂપિણા ॥

એતત્ સઙ્કલ્પમાત્રાત્મ સ્વપ્નદૃષ્ટપુરોપમમ્ ।
યત્રૈતત્ તત્ર નિશ્શૂન્યં કેવલં વ્યોમ સંસ્થિતમ્ ॥

અભિત્તિરાગરચનમ્ અપિ દૃષ્ટમ્ અસન્મયમ્ ।
અકૃતં કૃતમ્ એવૈતદ્ વ્યોમ્નિ ચિત્રં વિચિત્રકમ્ ॥

મનસા કલ્પિતં સર્વં દેહાદિભુવનત્રયમ્ ।
સંસૃતૌ કારણં ચૈતચ્ ચક્ષુર્ આલોકને યથા ॥

આભાસમાત્રં હિ જગદ્ ઘટાવટપટક્રમૈઃ ।
આવર્તતે ન સદ્રૂપાઃ પૃથક્ કુડ્યાદયસ્ સ્થિતાઃ ॥

મનસેદં શરીરં હિ નિવાસાર્થં પ્રકલ્પિતમ્ ।
ક્રિમિણા કોશકારેણ સ્વાત્મકોશ ઇવ સ્વયમ્ ॥

ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ નામ ચેતસ્ સઙ્કલ્પમન્થરમ્ ।
ન કરોતિ ન ચાપ્નોતિ દુર્ગમ્ અપ્ય્ અતિદુષ્કરમ્ ॥

સર્વશક્તૌ પરે દેવે કા નામ નનુ શક્તયઃ ।
ન સમ્ભવન્ત્ય્ આવ્રિયતે યાભિર્ અન્તર્ મનોગુહા ॥

સત્તાસત્તે પદાર્થાનાં સર્વેષાં સર્વદૈવ હિ ।
મહાબાહો સમ્ભવતસ્ સર્વશક્તૌ વિભૌ સતિ ॥

પશ્ય ભાવનયા પ્રાપ્તં મનસા પાદ્મજં વપુઃ ।
તસ્માત્ તત્કલનં રામ સર્વશક્તિયુતં વિદુઃ ॥

સ્વસઙ્કલ્પૈઃ કૃતાસ્ સર્ગે દેવાસુરનરાચરાઃ ।
સ્વસઙ્કલ્પોપશમને શામ્યન્ત્ય્ અસ્નેહદીપવત્ ॥

આકાશસદૃશં સર્વં કલ્પનામાત્રજૃમ્ભિતમ્ ।
જગત્ પશ્ય મહાબુદ્ધે સુદીર્ઘં સ્વપ્નમ્ ઉત્થિતમ્ ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે ઇહ કશ્ચિત્ કદાચન ।
પારમાર્થ્યેન સુમતે મિથ્યા સર્વં પ્રવર્તતે ॥

ન વૃદ્ધિમ્ એતિ નો નાશં યત્ર કિઞ્ચિત્ કદાચન ।
રેખાતરુવને તત્ર કસ્ય નામ ચ ખણ્ડના ॥

ભ્રમભૂતં સ્વકાયં ત્વમ્ અપશ્યન્ નિપુણં દૃશા ।
રાઘવાઘહતસ્વાન્તઃ કિમ્ અજ્ઞ ઇવ ભાષસે ॥

મૃગતૃષ્ણા યથા તાપાન્ મનસો ઽતિશયાત્ તથા ।
અસન્ત એવ દૃશ્યન્તે સર્વે બ્રહ્માદયો ઽપ્ય્ અમી ॥

દ્વિચન્દ્રવિભ્રમપ્રખ્યા મનોરથવદ્ ઉત્થિતાઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનમયાસ્ સર્વે જગત્ય્ આકારરાશયઃ ॥

યથા નૌયાયિનો મિથ્યા સ્થાણુસ્પન્દમતિસ્ તથા ।
અસત્યૈવોત્થિતા નિત્યમ્ આકારાણાં પરમ્પરા ॥

ઇન્દ્રજાલમ્ ઇદં વિદ્ધિ માયારચિતપઞ્જરમ્ ।
મનોમનનનિર્માણં ન સન્ નાસદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

બ્રહ્મૈવેદં જગત્ સર્વમ્ અન્યતાયાસ્ ત્વ્ અતઃ કુતઃ ।
પ્રસઙ્ગઃ કીદૃશઃ કો ઽસૌ ક્વ ચાસૌ પરિતિષ્ઠતિ ॥

અયં ગિરિર્ અયં સ્થાણુર્ ઇત્ય્ આડમ્બરવિભ્રમઃ ।
મનસો ભાવનાદાર્ઢ્યાદ્ અસત્ સદ્ ઇવ લક્ષ્યતે ॥

પ્રપઞ્ચચતુરારમ્ભમ્ અન્તસ્ તુચ્છમ્ ઇદં જગત્ ।
સકામતૃષ્ણામનનં ત્યક્ત્વાન્યદ્ રામ ભાવય ॥

યથા સ્વપ્ને મહારમ્ભો ભ્રાન્તિર્ એવ ન વસ્તુસત્ ।
દીર્ઘસ્વપ્નં તથૈવેદં વિદ્ધિ ચિત્તોપકલ્પિતમ્ ॥

દૃશ્યમાનમહાભોગં ગૃહ્યમાણમ્ અવસ્તુકમ્ ।
કોશમ્ આશાભુજઙ્ગીનાં સંસારાડમ્બરં ત્યજ ॥

અસદ્ એતદ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા માત્ર ભાવં નિવેશય ।
અનુધાવતિ કઃ પ્રાજ્ઞો વિજ્ઞાય મૃગતૃષ્ણિકામ્ ॥

સ્વસઙ્કલ્પોત્થરૂપાઢ્યાં મનોરથમયીં સ્ત્રિયમ્ ।
યો ઽનુગચ્છતિ મૂઢાત્મા દુઃખસ્યૈવ સ ભાજનમ્ ॥

વસ્તુન્ય્ અસતિ લોકો ઽયં યાતુ કામમ્ અવસ્તુનિ ।
યસ્ તુ વસ્તુ પરિત્યજ્ય યાત્ય્ અવસ્તુ સ નશ્યતિ ॥

મનોવ્યામોહ એવેદં રજ્જ્વામ્ અહિભયં યથા ।
ભાવનામાત્રવૈચિત્ર્યાચ્ ચિરમ્ આવર્તતે જગત્ ॥

અસદભ્યુદિતૈર્ ભાવૈર્ જલાન્તશ્ચન્દ્રચઞ્ચલૈઃ ।
વઞ્ચ્યતે બાલ એવેહ ન તત્ત્વજ્ઞો ભવાદૃશઃ ॥

ય ઇમં ગુણસઙ્ઘાતં ભાવયન્ સુખમ્ ઈહતે ।
પ્રમાર્ષ્ટિ સ જડો જાડ્યં વહ્નાવ્ અપ્પ્રતિબિમ્બિતે ॥

અસદ્ એવેદમ્ આભોગિ દૃશ્યતે દૃશ્યપઞ્જરમ્ ।
મનોમનનનિર્માણં હૃદયે નગરં યથા ॥

ઇદં ચિત્તેચ્છયોદેતિ લીયતે ચ તદિચ્છયા ।
મિથ્યૈવ દૃશ્યતે સ્ફારં ગન્ધર્વનગરં યથા ॥

રામ નષ્ટે જગત્ય્ અસ્મિન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ નશ્યતિ ।
યુક્તે ઽપિ ચ જગત્ય્ અસ્મિન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ યુજ્યતે ॥

મનઃપ્રકલ્પિતે ભગ્ને હૃદિ વિસ્તીર્ણપત્તને ।
વૃદ્ધિં વોપગતે બ્રૂહિ કિં વૃદ્ધં કસ્ય કિં ક્ષતં ॥

ક્રીડાર્થેન યથોદેતિ બાલાનાં હૃદિ પત્તનમ્ ।
મનસા તદ્વદ્ એવેદમ્ ઉદેત્ય્ અવિરતં જગત્ ॥

ન કિઞ્ચિત્ કસ્યચિન્ નષ્ટમ્ ઇન્દ્રજાલજલે યથા ।
ભ્રષ્ટે નષ્ટે તથૈવાસ્મિન્ સંસારે વિભવોત્થિતે ॥

યદ્ અસત્ તદ્ અસત્ સ્યાચ્ ચેત્ તત્ કિં કસ્ય કિલ ક્ષતમ્ ।
અતો હર્ષવિષાદાભ્યાં સંસારો નામ નાસ્પદમ્ ॥

અસદ્ એવ યદ્ અત્યન્તં તસ્મિન્ કિં નામ નશ્યતિ ।
નાશાભાવે હિ દુઃખસ્ય કઃ પ્રસઙ્ગો મહામતે ॥

સદ્ એવ વા યદ્ અત્યન્તં તસ્ય કિં નામ નશ્યતિ ।
બ્રહ્મૈવેદં જગત્ સર્વં સુખદુઃખે કિમ્ ઉત્થિતે ॥

સર્વત્રાસત્યભૂતે ઽસ્મિન્ પ્રપઞ્ચૈકાન્તકારિણિ ।
સંસારે કિમ્ ઉપાદેયં પ્રાજ્ઞો યદ્ અભિવાઞ્છતુ ॥

સર્વત્ર સત્યભૂતે ઽસ્મિન્ બ્રહ્મતત્ત્વમયે ઽપિ ચ ।
કિં સ્યાત્ ત્રિભુવને હેયં પ્રાજ્ઞાઃ પરિહરન્તુ યત્ ॥

અસત્ સદ્ વા જગજ્ જ્ઞસ્ય તેનાસૌ સુખદુઃખયોઃ ।
અગમ્ય એવ મૂર્ખસ્ તુ તૃતીયાંશેન દુઃખિતઃ ॥

આદાવ્ અન્તે ઽપિ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ સન્ ન તત્ ।
યો ઽભિવાઞ્છત્ય્ અસદ્ રામ તસ્યાસત્તૈવ શિષ્યતે ॥

આદાવ્ અન્તે ચ યત્ સત્યં વર્તમાને સદ્ એવ તત્ ।
યસ્ય સર્વં સદ્ એવ સ્યાત્ તસ્ય સત્તૈવ શિષ્યતે ॥

અસત્યભૂતં તોયાન્તશ્ ચન્દ્રવ્યોમલતાદિકમ્ ।
બાલા એવાભિવાઞ્છન્તિ મનોમોહાય નોત્તમાઃ ॥

બાલો હિ વિતતાકારૈર્ વસ્તુરિક્તૈઃ પ્રયોજનૈઃ ।
સન્તોષમ્ એત્ય્ અનન્તાય દુઃખાય ન સુખાય તુ ॥

તસ્માન્ મા ભવ બાલસ્ ત્વં રામ રાજીવલોચન ।
અનિત્યતામ્ ઇહાલોક્ય નિત્યમ્ આશ્રય સુસ્થિરમ્ ॥

અસદ્ ઇદમ્ અખિલં મયા સમેતં ત્વ્ ઇતિ વિગણય્ય વિષાદિતાસ્તુ મા તે ।
સદ્ ઇહ હિ સકલં મયા સમેતં ત્વ્ ઇતિ ચ વિલોક્ય વિષાદિતાસ્તુ મા તે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥