મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.26

ક્રમેણાનેન યેનાપ્તા જીવેન સ્થિતિર્ આત્મનઃ ।
સ કથં ભગવન્ દેહં સમાદત્તે ઽસ્થિપઞ્જરમ્ ॥

પૂર્વમ્ એવ મયા પ્રોક્તં રામ કિં નાવબુધ્યસે ।
પૂર્વાપરવિચારાર્હા શેમુષી ક્વ ગતા તવ ॥

યદ્ ઇદં હિ શરીરાદિ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
આભાસમાત્રમ્ એવૈતદ્ અસત્ સ્વપ્ન ઇવોત્થિતમ્ ॥

દીર્ઘસ્વપ્નો હ્ય્ અયં રામ મિથ્યૈવાનઘ દૃશ્યતે ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારો ભ્રમાર્તભ્રાન્તશૈલવત્ ॥

પ્રશાન્તાજ્ઞાનનિદ્રસ્ સન્ નૂનં ગલિતભાવનઃ ।
પ્રબુદ્ધચેતાસ્ સંસારસ્વપ્નં પશ્યન્ ન પશ્યતિ ॥

સ્વભાવકલ્પિતો રામ જીવાનાં સર્વદૈવ હિ ।
આમોક્ષપદસમ્પ્રાપ્તિ સંસારો ઽસ્ત્ય્ આત્મનો ઽન્તરે ॥

સ્વભાવકલ્પિતો નિત્યં સર્વસ્યાસ્ત્ય્ આત્મનો ઽન્તરે ।
જીવસ્ય તરલઃ કાય આવર્તઃ પયસો યથા ॥

બીજે યથાઙ્કુરસ્ સ્ફારઃ પલ્લવશ્ ચાઙ્કુરે યથા ।
પલ્લવે ચ યથા પુષ્પં પુષ્પકોશે ફલં યથા ॥

યતશ્ ચ કલ્પનારૂપો દેહો ઽસ્તિ મનસો ઽન્તરે ।
બહીરૂપતયા રામ તતો ઽસ્ત્ય્ એવેહ સ સ્ફુટઃ ॥

ય એવ પ્રતિભાસો ઽસ્ય મનસઃ કિલ જાયતે ।
સ એવાશુ ભવત્ય્ એતન્ મૃત્પિણ્ડો ઘટકો યથા ॥

પ્રતિભાસત એવેદં મનસ્સઙ્કલ્પમાત્રકમ્ ।
જગદ્ રાઘવ નો સત્યં મૃગતૃષ્ણાજલં યથા ॥

પ્રતિભાસેન ચૈતેન દેહો ઽયં દૃશ્યતે પુરઃ ।
ભીતિભ્રાન્તેન બાલેન વેતાલો ઽગ્રગતો યથા ॥

આદિસર્ગે પુરા કાયપ્રતિભાસો ઽસ્ય ચેતસઃ ।
યસ્ સ એવ વિભુર્ બ્રહ્મા પદ્મકોશગૃહે સ્થિતઃ ॥

તત્સઙ્કલ્પક્રમેણૈવ તતસ્ સ્થિતિમ્ ઉપાગતા ।
ઇયં સૃષ્ટિર્ અપર્યન્તા માયેવ ઘનમાયયા ॥

જીવો મનઃપદં પ્રાપ્ય વૈરિઞ્ચપદમ્ આગતઃ ।
યથા બ્રહ્મંસ્ તથા સર્વં વિસ્તરેણ વદાશુ મે ॥

બ્રાહ્મં શૃણુ મહાબાહો શરીરગ્રહણે ક્રમમ્ ।
નિદર્શનેન તેનૈવ જાગતીં જ્ઞાસ્યસિ સ્થિતિમ્ ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નમ્ આત્મતત્ત્વં સ્વશક્તિતઃ ।
લીલયૈવ યદ્ આદત્તે દિક્કાલકલિતં વપુઃ ॥

તદ્ એતજ્ જીવપર્યાયં વાસનાવેશતત્પરં ।
મનસ્ સમ્પદ્યતે લોલં કલનાકલનોન્મુખમ્ ॥

કલયન્તી મનશ્શક્તિર્ આદૌ ભાવયતિ ક્ષણાત્ ।
આકાશભાવનામ્ અચ્છાં શબ્દબીજરસોન્મુખીમ્ ॥

તતસ્ તદ્ઘનતાં યાતં ઘનસ્પન્દં ક્રમાન્ મનઃ ।
ભાવયત્ય્ અનિલસ્પન્દં સ્પર્શબીજરસોન્મુખમ્ ॥

તાભ્યામ્ આકાશવાતાભ્યામ્ આમૃષ્ટાભ્યાં મનોદૃશા ।
શબ્દસ્પર્શસ્વરૂપાભ્યાં સઙ્ઘર્ષાજ્ જન્યતે ઽનલઃ ॥

મનસ્ તદ્ઘનતાં પ્રાપ્ય તતો ભાવયતિ ક્ષણાત્ ।
પ્રાકાશ્યમ્ અમલાલોકમ્ આલોકસ્ તેન વર્ધતે ॥

મનસ્ તાદૃગ્ગુણગણં રસતન્માત્રવેદનમ્ ।
ક્ષણાચ્ ચિનોત્ય્ અપાં શૈત્યં જલસંવિત્ તતો ભવેત્ ॥

તતસ્ તાદૃગ્ગુણગણં મનો ભાવયતિ ક્ષણાત્ ।
સ્વરૂપં ગન્ધવત્ સ્થૂલં યેનોદેષ્યતિ મેદિની ॥

અથેદં ભૂતતન્માત્રવેષ્ટિતં તનુતાં જહત્ ।
વપુર્ વહ્નિકણાકારં સ્ફુરિતં વ્યોમ્નિ પશ્યતિ ॥

અહઙ્કારકલાયુક્તં બુદ્ધિજીવસમન્વિતમ્ ।
તત્ પુર્યષ્ટકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભૂતહૃત્પદ્મષટ્પદઃ ॥

તસ્મિંસ્ તત્ તીવ્રસંવેગાદ્ ભાવયદ્ ભાસુરં વપુઃ ।
સ્થૂલતાં એતિ પાકેન મનો ભવ્યફલં યથા ॥

મૂષાસ્થદ્રુતહેમાભં સ્ફુરિતં વિમલામ્બરે ।
સન્નિવેશમ્ અથાદત્તે તત્ તેજસ્ સ્વં સ્વભાવતઃ ॥

તસ્મિન્ સ્વસન્નિવેશે ઽથ તેજઃપુઞ્જમયે મનઃ ।
ભજતે ભાવનાં સ્ફારે નિશ્ચિતામ્ આતતાં સ્વતઃ ॥

ઊર્ધ્વં શિરઃપીઠમયીમ્ અધઃ પાદમયીં તથા ।
પાર્શ્વયોર્ હસ્તસંસ્થાનાં મધ્યે ચોદરધર્મિણીં ॥

પ્રકટાવયવો બાલો જ્વાલાજાલામલાકૃતિઃ ।
મનોરથવશોપાત્તવપુસ્ તિષ્ઠત્ય્ અસાવ્ અથ ॥

એવં સ્વવાસનાવેશાત્ કલ્પિતાઙ્ગં મનો મુનેઃ ।
નયત્ય્ ઉપચયં દેહં સ્વં સ્વભાવમ્ ઋતુર્ યથા ॥

કાલેન સ્ફુટતામ્ એત્ય ભવત્ય્ અમલવિગ્રહઃ ।
બુદ્ધિસત્ત્વબલોત્સાહવિજ્ઞાનૈશ્વર્યસંસ્થિતઃ ॥

સ એષ ભગવાન્ બ્રહ્મા સર્વલોકાધિનાયકઃ ।
દ્રવત્કનકસઙ્કાશઃ પરમાકાશસમ્ભવઃ ॥

અથાસૌ પરમાકાશે તિષ્ઠન્ પરમરૂપવાન્ ।
કલ્પયત્ય્ આત્મનો ગેહમ્ આત્મસ્થશ્ ચિત્તલીલયા ॥

કદાચિત્ કેવલં વ્યોમ પરમં પારવર્જિતમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં કદાચિદ્ અમલં પયઃ ॥

કદાચિત્ કલ્પકાલાગ્નિજ્વાલાભાસુરમણ્ડિતમ્ ।
કદાચિત્ કાનનં કાન્તં નાભીકમલકુટ્મલમ્ ॥

અન્યાન્ય્ અન્યાન્ય્ અનેકાનિ પ્રતિજન્માવધિ પ્રભુઃ ।
કલ્પયત્ય્ આસનાન્ય્ એષ નાનારૂપાણિ હેલયા ॥

તત્રેદમ્પ્રથમત્વેન યદૈષ બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
અવતીર્ણસ્ તદા જ્ઞાનાત્ તસ્યૈવ સુસમસ્ સ્મૃતઃ ॥

ગર્ભનિદ્રાવ્યપગમે વપુઃ પશ્યતિ ભાસુરમ્ ।
પ્રાણાપાનપ્રવાહાઢ્યં દ્રવ્યૈર્ એવ વિનિર્મિતમ્ ॥

રોમકોટિભિર્ આકીર્ણં દ્વાત્રિંશદ્દશનાન્વિતમ્ ।
ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચદૈવત્યમ્ અધશ્ચરણલાઞ્છિતમ્ ॥

પઞ્ચભાગં નવદ્વારં ત્વગ્લેપમસૃણાઙ્ગકમ્ ।
યુક્તમ્ અઙ્ગુલિવિંશત્યા નખવિંશતિલાઞ્છિતમ્ ॥

દ્વિબાહું દ્વિસ્તનં દ્વ્યક્ષં બહ્વક્ષભુજમ્ એવ વા ।
નીડં ચિત્તવિહઙ્ગસ્ય બિલં મન્મથભોગિનઃ ॥

તૃષ્ણાપિશાચ્યા નિલયં જીવકેસરિકન્દરમ્ ।
અભિમાનગજાલાનમ્ આનનામ્ભોજશોભિતમ્ ॥

અવલોક્ય વપુર્ બ્રહ્મા કાન્તમ્ આત્મીયમ્ ઉત્તમમ્ ।
ચિન્તયામ્ આસ ભગવાંસ્ ત્રિકાલામલદર્શનઃ ॥

અસ્મિન્ન્ આકાશકુહરે તતે મદુપલાઞ્છિતે ।
અદૃષ્ટાપારપર્યન્તે પ્રથમં કિમ્ અભૂદ્ ઇતિ ॥

ઇતિ ચિન્તિતવાન્ બ્રહ્મા સદ્યોજાતો ઽમલાત્મદૃક્ ।
અપશ્યત્ સર્ગવૃન્દાનિ સમતીતાન્ય્ અનેકશઃ ॥

અથ સસ્માર સકલાન્ સ સધર્મગુણક્રમાન્ ।
વસન્તઃ કુસુમાનીવ વેદાન્ વાઙ્મયસંયુતાન્ ॥

લીલયા કલ્પયામ્ આસ ચિત્રાસ્ સઙ્કલ્પજાઃ પ્રજાઃ ।
નાનાચારસમારમ્ભા ગન્ધર્વો નગરં યથા ॥

તાસાં સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે ।
અનન્તાનિ વિચિત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ સમકલ્પયત્ ॥

સૃષ્ટિર્ એવમ્ ઇયં રામ સર્ગે ઽસ્મિન્ સ્થિતિમ્ આગતા ।
વિરિઞ્ચરૂપાન્ મનસઃ પુષ્પલક્ષ્મીર્ મધોર્ ઇવ ॥

વિવિધવિરચનૈઃ ક્રિયાવિલાસૈઃ કમલજરૂપધરેણ ચેતસૈવ ।
રઘુસુત પરિકલ્પનેન નીતા સ્થિતિમ્ અતુલાં જગતીહ સર્ગલક્ષ્મીઃ ॥