મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.25

એવં જીવાશ્ ચિતો ભાવાદ્ ભવભાવનયા હતાઃ ।
બ્રહ્મણો ઽકલિતાકારાલ્ લક્ષશો ઽપિ ચ કોટિશઃ ॥

સઙ્ખ્યાતીતાઃ પુરા જાતા જાયન્તે ઽદ્યાપિ ચાભિતઃ ।
ઉત્પતિષ્યન્તિ ચૈવાન્યે કણૌઘા ઇવ નિર્ઝરાત્ ॥

સ્વવાસનાવશાવેશાદ્ આશાવિવશતાં ગતાઃ ।
દશાસ્વ્ અતિવિચિત્રાસુ સ્વયં નિગડિતાશયાઃ ॥

અનારતં પ્રતિદિશં પ્રતિદેશં જલે સ્થલે ।
જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ બુદ્બુદા ઇવ વારિણિ ॥

કેચિત્ પ્રથમજન્માનઃ કેચિજ્ જન્મવશાતિગાઃ ।
કેચિચ્ ચાસઙ્ખ્યજન્માનઃ કેચિજ્ જન્મશતાન્તરાઃ ॥

ભવિષ્યજ્જાતયઃ કેચિત્ કેચિદ્ ભૂતમહાભવાઃ ।
વર્તમાનભવાઃ કેચિત્ કેચિચ્ ચાભવતાં ગતાઃ ॥

કેચિત્ કલ્પસહસ્રાણિ જાયમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
એકામ્ એવાશ્રિતા યોનિં કેચિદ્ યોન્યન્તરં શ્રિતાઃ ॥

કેચિન્ મહાદુઃખહતાઃ કેચિદ્ અલ્પવયસ્સ્થિતાઃ ।
કેચિદ્ અત્યન્તમ્ ઉદિતાઃ કેચિદ્ અર્કા ઇવોદિતાઃ ॥

કેચિત્ કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગાઃ ।
કેચિદ્ અર્કેન્દ્રવરુણત્ર્યક્ષાધોઽક્ષજપદ્મજાઃ ॥

કેચિત્ કુમ્ભાણ્ડવેતાલયક્ષરક્ષઃપિશાચકાઃ ।
કેચિદ્ બ્રાહ્મણભૂપાલવૈશ્યશૂદ્રગણાસ્ સ્મૃતાઃ ॥

કેચિચ્ છ્વપચચણ્ડાલકિરાતખશપુક્કસાઃ ।
કેચિત્ તૃણૌષધીપત્ત્રફલમૂલપદં ગતાઃ ॥

કેચિદ્ વનલતાગુલ્મતૃણોપલદશોષિતાઃ ।
કેચિત્ કદમ્બજમ્બીરસાલતાલતમાલકાઃ ॥

કેચિદ્ વિભવસમ્ભારમત્તસામન્તભૂમિપાઃ ।
કેચિચ્ ચીરામ્બરચ્છન્ના મુનિમૌનમ્ ઉપાશ્રિતાઃ ॥

કેચિદ્ ભુજગગોનાસક્રિમિકીટપિપીલકાઃ ।
કેચિન્ મૃગેન્દ્રમહિષમૃગર્ક્ષચમરૈણકાઃ ॥

કેચિત્ સારસચક્રાહ્વબલાકાબકકોકિલાઃ ।
કેચિત્ કમલકલ્હારકુમુદોત્પલતાં ગતાઃ ॥

કેચિત્ કરભમાતઙ્ગપતઙ્ગવૃષગર્દભાઃ ।
કેચિદ્ દ્વિરેફમષકપુત્તિકાદંશવંશજાઃ ॥

કેચિદ્ આપદ્બલાક્રાન્તાઃ કેચિત્ સમ્પદમ્ આગતાઃ ।
કેચિત્ સ્થિતાસ્ સ્વર્ગપુરે કેચિન્ નરકમ્ આસ્થિતાઃ ॥

ઋક્ષચક્રગતાઃ કેચિદ્ વૃક્ષરન્ધ્રગતાઃ પરે ।
વાતરૂપે સ્થિતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ વ્યોમપદે સ્થિતાઃ ॥

સૂર્યાંશુષુ સ્થિતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ ઇન્દ્વંશુષુ સ્થિતાઃ ।
કેચિત્ તૃણલતાગુલ્મરસસ્વાદુષ્વ્ અવસ્થિતાઃ ॥

જીવન્મુક્તા ભ્રમન્તીહ કેચિત્ કલ્યાણભાજનમ્ ।
ચિરમુક્તાસ્ સ્થિતાઃ કેચિન્ નૂનં પરિણતાઃ પરે ॥

કેચિચ્ ચિરેણ કાલેન ભવિષ્યન્મુક્તયશ્ શઠાઃ ।
કેચિદ્ દ્વિષન્તિ દુર્ભાવાઃ કેવલીભાવમ્ આત્મનઃ ॥

કેચિજ્ જાતા જગત્ય્ અસ્મિન્ કેચિદ્ અન્યત્ર સંસ્થિતાઃ ।
કેચિન્ નેહ ન ચાન્યત્ર પરે એવ પદે સ્થિતાઃ ॥

કેચિન્ મહેન્દ્રમલયસહ્યમન્દરમેરવઃ ।
કેચિત્ ક્ષારદધિક્ષીરઘૃતેક્ષુજલરાશયઃ ॥

કેચિદ્ વિશાલાઃ કકુભઃ કેચિન્ નદ્યો મહારયાઃ ।
કેચિત્ સ્ત્રિયઃ કાન્તદૃશઃ કેચિચ્ છણ્ઢનપુંસકાઃ ॥

કેચિત્ પ્રબુદ્ધમતયઃ કેચિજ્ જડતરાશયાઃ ।
કેચિજ્ જ્ઞાનોપદેષ્ટારઃ કેચિદ્ આત્તસમાધયઃ ॥

જીવાસ્ સ્વવાસનાવેશવિવશાશયતાં ગતાઃ ।
એતાસ્વ્ એતાસ્વ્ અવસ્થાસુ સંસ્થિતા બદ્ધભાવનાઃ ॥

વિહરન્તિ જગત્કોશે નિપતન્ત્ય્ ઉત્પતન્તિ ચ ।
કન્દુકા ઇવ હસ્તેન મૃત્યુનાવિરતં હતાઃ ॥

આશાપાશશતાબદ્ધા વાસનાભારધારિણઃ ।
કાયાત્ કાયમ્ ઉપાયાન્તિ વૃક્ષાદ્ વૃક્ષમ્ ઇવાણ્ડજાઃ ॥

અનન્તાનન્તસઙ્કલ્પકલ્પનોત્પાતમાયયા ।
ઇન્દ્રજાલં વિતન્વાના જગન્મયમ્ ઇદં મહત્ ॥

તાવદ્ ભ્રમન્તિ સંસારે વારીવાવર્તરાશયઃ ।
યાવન્ મૂઢા ન પશ્યન્તિ સ્વમ્ આત્માનમ્ અનિન્દિતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વાત્માનમ્ અસત્ ત્યક્ત્વા સત્યામ્ આસાદ્ય સંવિદમ્ ।
કાલેન પદમ્ આગત્ય જાયન્તે નેહ તે પુનઃ ॥

ભુક્ત્વા જન્મસહસ્રાણિ જ્ઞાનેન તપસાથ વા ।
પરમેષ્ઠિપદં પ્રાપ્ય કેચિદ્ યાન્તિ પરં પદમ્ ॥

કેચિચ્ છક્રત્વમ્ અપ્ય્ ઉચ્ચૈઃ પ્રાપ્ય તુચ્છતયા ધિયઃ ।
પુનસ્ તિર્યક્ત્વમ્ આયાન્તિ તિર્યક્ત્વાન્ નરતામ્ અપિ ॥

કેચિન્ મહાધિયસ્ સન્ત ઉત્પદ્ય બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
તદૈવ જન્મનૈકેન તત્રૈવ પ્રવિશન્ત્ય્ અલમ્ ॥

બ્રહ્માણ્ડેષ્વ્ ઇતરેષ્વ્ અન્યે તેનૈતે જીવરાશયઃ ।
પ્રયાન્તિ પદ્મોદ્ભવતામ્ અન્યે ચ હરતામ્ અપિ ॥

અન્યે પ્રયાન્તિ તિર્યક્ત્વમ્ અન્યે ચ સુરતામ્ અપિ ।
અન્યે ઽપિ નાગતાં રામ યથૈવેહ તથૈવ હિ ॥

યથેદં હિ જગત્ સ્ફારં તથાન્યાનિ જગન્તિ હિ ।
વિદ્યન્તે સમતીતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ ભૂરિશઃ ॥

અન્યેનાન્યેન ચિત્રેણ ક્રમેણાન્યેન હેતુના ।
વિચિત્રાસ્ સૃષ્ટયસ્ તેષામ્ આપતન્તિ પતન્તિ ચ ॥

કાશ્ચિદ્ ગન્ધર્વતાં યાન્તિ કાશ્ચિદ્ ગચ્છન્તિ યક્ષતામ્ ।
કાશ્ચિત્ પ્રયાન્તિ સુરતાં કાશ્ચિદ્ આયાન્તિ દૈત્યતામ્ ॥

યેનૈવ વ્યવહારેણ બ્રહ્માણ્ડે ઽસ્મિઞ્ જનાસ્ સ્થિતાઃ ।
તેનૈવાન્યેષુ તિષ્ઠન્તિ સન્નિવેશાવિલક્ષણાઃ ॥

સ્વસ્વભાવવશાવેશાદ્ અન્યોઽન્યપરિઘટ્ટનૈઃ ।
સૃષ્ટયઃ પરિવર્તન્તે તરઙ્ગિણ્યા ઇવોર્મયઃ ॥

આવિર્ભાવતિરોભાવૈર્ ઉન્મજ્જનનિમજ્જનૈઃ ।
સૃષ્ટયઃ પરિવર્તન્તે તરઙ્ગિણ્યા ઇવોર્મયઃ ॥

નિર્યાન્ત્ય્ અવિરતં તસ્માત્ પરસ્માજ્ જીવરાશયઃ ।
અનિર્દેશ્યાત્ સ્વસંવેદ્યાત્ તત્રૈવાશુ સ્ફુરન્તિ ચ ॥

દીપાદ્ ઇવાલોકદૃશસ્ સૂર્યાદ્ ઇવ મરીચયઃ ।
કણાસ્ તપ્તાયસ ઇવ સ્ફુલિઙ્ગા ઇવ પાવકાત્ ॥

કાલાદ્ ઇવર્તવશ્ ચિત્રા આમોદાઃ કુસુમાદ્ ઇવ ।
શીકરા ઇવ પાતામ્બુપૂરાદ્ અબ્ધેર્ ઇવોર્મયઃ ॥

ઉત્પત્યોત્પત્ય કાલેન ત્યક્ત્વા દેહપરમ્પરાઃ ।
સ્વક એવ પદે યાન્તિ વિલયં જીવરાશયઃ ॥

અવિરલમ્ ઇયમ્ આતતા સ્થિતોચ્ચૈર્ ભવતિ વિનશ્યતિ વર્ધતે મુધૈવ ।
ત્રિભુવનરચનાવિમોહમાયા પરમપદે લહરીવ વારિરાશૌ ॥