મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.23

ક્ષીરોદકુક્ષિતુલ્યાભિશ્ શીતલામલદીપ્તિભિઃ ।
તવોક્તિભિર્ વિચિત્રાભિર્ ગમ્ભીરાભિર્ ઇહાભિતઃ ॥

ક્ષણમ્ આન્ધ્યમ્ ઇવાપ્નોમિ ક્ષણં યામિ પ્રકાશતામ્ ।
શાન્તાતપબલઃ પ્રાવૃડ્લોલાભ્ર ઇવ વાસરઃ ॥

અનન્તસ્યાપ્રમેયસ્ય સર્વસ્યૈકસ્ય ભાસ્વતઃ ।
અનસ્તમિતસારસ્ય કલના કથમ્ આગતા ॥

યથાભૂતાર્થવાક્યાર્થાસ્ સર્વા એવ મમોક્તયઃ ।
નાસમર્થવિરૂપાર્થાઃ પૂર્વાપરવિરોધદાઃ ॥

જ્ઞાનદૃષ્ટૌ પ્રસન્નાયાં પ્રબોધે પ્રતતોદયે ।
યથાવજ્ જ્ઞાસ્યસિ સ્વસ્થો મદ્વાગ્દૃષ્ટિમ્ ઇમામ્ અલમ્ ॥

ઉપદેશ્યોપદેશાર્થં શાસ્ત્રાર્થપ્રતિપત્તયે ।
શબ્દાર્થવાક્યરચના ભ્રમાયેયં ક્ષણં તવ ॥

યદાધુના જ્ઞાસ્યસિ તત્ સત્યમ્ અત્યન્તનિર્મલમ્ ।
વાચ્યવાચકશબ્દાર્થભેદં જ્ઞાસ્યસિ વૈ તદા ॥

ભેદકૃદ્ વાક્પ્રપઞ્ચો ઽયમ્ ઉપદેશ્યેષુ કલ્પિતઃ ।
સ ચાજ્ઞેષ્વ્ એવ ન જ્ઞેષુ વિદ્યતે પારમાર્થિકઃ ॥

કલનામલમ્ ઈહાદિ કિઞ્ચિન્ નાત્મનિ વિદ્યતે ।
નીરાગં બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વં તદ્ એવેદં જગત્ સ્થિતમ્ ॥

એતદ્ વિચિત્રરૂપાભિર્ ઉક્તિભિર્ બહુશઃ પુનઃ ।
વિસ્તારેણૈવ વક્તવ્યં સિદ્ધાન્તાવસરે ઽનઘ ॥

વાક્પ્રપઞ્ચં વિના ત્વ્ એતદ્ અજ્ઞાનમ્ અતુલં તમઃ ।
ભેત્તુમ્ અન્યોઽન્યમ્ ઉદિતં યત્નં કર્તું ન શક્યતે ॥

અવિદ્યયૈવોત્તમયા સ્વાત્મનાશોદ્યમોત્કયા ।
વિદ્યા સમ્પ્રાપ્યતે રામ સર્વદોષાતિહારિણી ॥

શામ્યતિ હ્ય્ અસ્ત્રમ્ અસ્ત્રેણ મલેન ક્ષાલ્યતે મલમ્ ।
શમં વિષં વિષેણૈતિ રિપુણા હન્યતે રિપુઃ ॥

ઈદૃશી ભૂતમાયેયં યા સ્વનાશેન હર્ષદા ।
ન લક્ષ્યતે સ્વભાવો ઽસ્યાઃ પ્રેક્ષ્યમાણૈવ નશ્યતિ ॥

વિવેકમ્ આચ્છાદયતિ જગન્તિ જનયત્ય્ અલમ્ ।
ન ચ વિજ્ઞાયતે કૈષા પશ્યાશ્ચર્યમ્ ઇદં મહત્ ॥

અપ્રેક્ષ્યમાણા સ્ફુરતિ પ્રેક્ષિતા તુ વિનશ્યતિ ।
માયેયમ્ અપરિજ્ઞાયમાનરૂપૈવ વલ્ગતિ ॥

અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયા સંસારબન્ધની ।
અસત્યૈવાતિસત્યેવ પ્રાજ્ઞાન્ અપિ હિનસ્તિ યા ॥

અત્યભિન્ને પદે તસ્મિંસ્ તન્વાના ભેદમ્ આતતમ્ ।
સંસારમાયા વિજ્ઞાતા યેનાસૌ પુરુષોત્તમઃ ॥

નાસ્ત્ય્ એષા પરમાર્થેનેત્ય્ એવમ્ભાવનયેદ્ધયા ।
જ્ઞો ભૂત્વા જ્ઞેયસમ્પ્રાપ્ત્યા જ્ઞાસ્યસ્ય્ અસ્યાસ્ ત્વમ્ આશયમ્ ॥

યાવત્ તુ ન પ્રબુદ્ધસ્ ત્વં તાવન્ મદ્વચસૈવ તે ।
નિશ્ચયો ભવતૂદ્દામો નાસ્ત્ય્ અવિદ્યેતિ નિશ્ચલઃ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતાં યાતં માનસં મનનં મહત્ ।
અસત્ તદ્ ઇતિ યસ્યાન્તર્ નિશ્ચયો મોક્ષભાગ્ અસૌ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતાં પ્રાપ્તં મનોમાત્રવિજૃમ્ભિતમ્ ।
સત્ તદ્ બ્રહ્મેતિ યસ્યાન્તર્ નિશ્ચયસ્ સો ઽપિ મોક્ષભાક્ ॥

ચલાચલા તૃતીયા યા દૃષ્ટિર્ આબદ્ધભાવના ।
સા સમગ્રજગદ્ભૂતખગબન્ધનવાગુરા ॥

યસ્ સ્વપ્નભ્રમવદ્ ભ્રાન્તમ્ અસત્ સદ્ વૈકનિશ્ચયઃ ।
જગત્ પશ્યત્ય્ અસક્તાત્મા ન સ દુઃખે નિમજ્જતિ ॥

યસ્યેમાસ્ સ્વસ્વરૂપાસુ ભાવનાસ્વ્ આત્મભાવનાઃ ।
અસ્વરૂપસ્વરૂપસ્ય તસ્યાવિદ્યૈવ વિદ્યતે ॥

વિકારિતાદયો દોષા ન કેચન મહાત્મનિ ।
પરમાત્મનિ વિદ્યન્તે પયસીવેહ પાંસવઃ ॥

ભાવના શબ્દશબ્દાર્થરઞ્જનેયં જગદ્ગતા ।
વ્યવહારાર્થમ્ ઉત્પન્ના વ્યતિરિક્તા ન ચાત્મનઃ ॥

અનેન વ્યવહારેણ વિનૈતાશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ ।
સંસ્થિતિં નાધિગચ્છન્તિ પટા ઇવ વિતન્તવઃ ॥

ઉહ્યમાનો હ્ય્ અવિદ્યાધ્વન્ય્ આત્મા નેહોપલભ્યતે ।
આત્મજ્ઞાનાદ્ ઋતે તચ્ ચ શાસ્ત્રાર્થાત્ સમવાપ્યતે ॥

અવિદ્યાસરિતઃ પારમ્ આત્મલાભાદ્ ઋતે કિલ ।
રામ નાસાદ્યતે તદ્ ધિ પદમ્ અક્ષયમ્ અચ્યુતમ્ ॥

યતઃ કુતશ્ચિજ્ જાતેયમ્ અવિદ્યા ભ્રમદાયિની ।
નૂનં સ્થિતિમ્ ઉપાયાતા સમાચ્છાદ્ય પદં સ્થિતા ॥

કુતો જાતેયમ્ ઇતિ તે રામ માસ્તુ વિચારણા ।
ઇમાં કથમ્ અહં હન્મીત્ય્ એષા તે ઽસ્તુ વિચારણા ॥

અસ્તઙ્ગતાયાં ક્ષીણાયામ્ અસ્યાં જ્ઞાસ્યસિ રાઘવ ।
યત એષા યથા ચૈષા યથા નષ્ટેત્ય્ અખણ્ડિતમ્ ॥

વસ્તુતઃ ખલુ નાસ્ત્ય્ એષા વિભાત્ય્ એવાનવેક્ષિતા ।
અસતો ભ્રાન્તિભાતસ્ય રૂપં જાનાતિ કઃ કુતઃ ॥

જાતેયં પ્રૌઢિમ્ આપન્ના દોષાયૈવાતતાકૃતિઃ ।
બલાત્ પ્રણાશયિત્વૈનાં પરિજ્ઞાસ્યસિ વૈ તતઃ ॥

અપિ શૂરા અપિ પ્રાજ્ઞાસ્ તે ન સન્તિ જગત્ત્રયે ।
અવિદ્યયા યે પુરુષા ન નામ વિવશીકૃતાઃ ॥

તદ્ અસ્યાં રોગશાલાયાં યત્નં કુરુ ચિકિત્સને ।
યથૈષા જન્મદુઃખેન ન ભૂયસ્ ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ ॥

સર્વાપદામ્ એકસખીમ્ અજ્ઞાનતરુમઞ્જરીમ્ ।
અનર્થસાર્થજનનીમ્ અવિદ્યામ્ અલમ્ ઉદ્ધર ॥

ભયવિષાદદુરાધિવિપત્પ્રદાં હૃદયમોહમહાપટલાકુલામ્ ।
ભૃશમ્ અપાસ્ય કુદૃષ્ટિમ્ ઇમાં બલાદ્ ભવ ભવાર્ણવપારમ્ ઉપાગતઃ ॥