મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.22

ઉત્પત્તિઃ કથમ્ એતેષાં જીવાનાં બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
કિયતી કીદૃશી વેતિ વિસ્તરેણ વદ પ્રભો ॥

ઉત્પદ્યન્તે યથા ચિત્રા બ્રહ્મણો ભૂતજાતયઃ ।
યથા નાશં પ્રયાન્ત્ય્ એતા યથા મુક્તા ભવન્તિ ચ ॥

યથા ચ પરિવર્ધન્તે તિષ્ઠન્ત્ય્ અન્તર્હિતા યથા ।
તત્ ક્રમેણ મહાબાહો શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ઽનઘ ॥

બ્રાહ્મી ચિચ્છક્તિર્ અમલા કલયન્તી યદૃચ્છયા ।
સર્વશક્તિસ્ સ્વયં ચેત્યં ભવત્ય્ આકલનાત્મકમ્ ॥

કલના ઘનતામ્ એત્ય યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ સા સ્વયમ્ ।
સઙ્કલ્પયતિ પશ્ચાત્ તત્ તત્તામ્ એતિ મનઃપદમ્ ॥

મનસ્ સઙ્કલ્પમાત્રેણ ગન્ધર્વપુરવત્ ક્ષણાત્ ।
તનોતીદમ્ અસદ્ દૃશ્યં બ્રાહ્મીં દૃષ્ટિમ્ ઇવ ત્યજત્ ॥

ચિત્સ્વરૂપં પરિકચચ્ છૂન્યમ્ એવાવતિષ્ઠતે ।
યત્ તદ્ દૃશ્યં સ્થિતં તસ્માદ્ દૃશ્યમ્ આકાશમ્ એવ નઃ ॥

કૃત્વા પદ્મજસઙ્કલ્પં રૂપં પશ્યતિ પાદ્મજમ્ ।
તતો જગત્ કલ્પયતિ સ્વપ્રજાપતિપૂર્વકમ્ ॥

ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતસઘુઙ્ઘુમમ્ ।
જ્ઞપ્તિર્ એવમ્ ઇયં રામ ચિત્તાન્ નિર્મિતિમ્ આગતા ॥

ચિત્તમાત્રમયી શૂન્યા વ્યોમમાત્રશરીરિકા ।
સઙ્કલ્પમાત્રનગરી ભ્રાન્તિમાત્રાત્મિકાસતી ॥

ઇહ કાશ્ચિન્ મહામોહા ભૂતાનાં જાતયસ્ સ્થિતાઃ ।
કાશ્ચિદ્ અભ્યુદિતજ્ઞાનાઃ કાશ્ચિન્ મધ્યે સ્ખલન્તિ હિ ॥

ભુવિ સમ્બુધ્યમાનાનાં યાન્તીનામ્ ઉપદેશ્યતામ્ ।
સર્વાસાં ભૂતજાતીનાં યા એતા નરજાતયઃ ॥

બહ્વાધયો દુઃખમય્યસ્ તા હિ દ્વેષભયાતુરાઃ ।
તાસાં મધ્યાત્ પ્રવક્ષ્યામિ તાવદ્ રાજસસાત્ત્વિકીમ્ ॥

યત્ તદ્ અસ્ત્ય્ અમૃતં બ્રહ્મ સર્વવ્યાપિ નિરામયમ્ ।
ચિદાભાસમ્ અનન્તાખ્યમ્ અનાદિ વિગતભ્રમમ્ ॥

નિસ્સ્પન્દવપુષસ્ તસ્ય સ્પન્દસત્તૈકદેશતઃ ।
ઘનતામ્ એતિ સોમ્યે ઽબ્ધૌ ચલત્વાચ્ ચક્રતામ્ ઇવ ॥

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય એકદેશઃ ક ઉચ્યતે ।
કથં વિકારિતા વા સ્યાત્ કથં ચાવયવિક્રમઃ ॥

તેન જાતં તતો જાતમ્ ઇતીયં રચના ગિરામ્ ।
શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં ન રામ પરમાર્થતઃ ॥

વિકારિતાવયવિતાદિઙ્મત્તાદેશિતાદયઃ ।
ક્રમા ન સમ્ભવન્તીશે દૃશ્યમાનોદયા અપિ ॥

તં વિના કલ્પનૈવાન્યા નાસ્તિ નાપિ ભવિષ્યતિ ।
કુતસ્ત્યૌ ક્રમશબ્દાર્થાવ્ ઉક્તયો વ્યવહારજાઃ ॥

યેહા યા કલ્પના યો ઽર્થો યશ્ શબ્દો યો ઽઙ્ગિનાં ગણઃ ।
તજ્જત્વાત્ તન્મયત્વાચ્ ચ તત્ તત્ તન્મયમ્ ઇષ્યતે ॥

તજ્જસ્ સ એવ ભવતિ વહ્નેર્ વહ્નિર્ ઇવોત્થિતઃ ।
જન્યો ઽયં જનકશ્ ચાયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તૌ ભેદકલ્પના ॥

અયમ્ અસ્માત્ સમુત્પન્ન ઇતીયં યા જગત્સ્થિતિઃ ।
આધિક્યં તત્ ક્રિયાશક્તૌ જન્યં જનકમ્ એવ તત્ ॥

ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યદ્ ઇતિ શબ્દાર્થવિભ્રમઃ ।
ઉક્તાવ્ એવ ન દેવો ઽસ્તિ પ્રમિતે ભિન્નતા યતઃ ॥

તજ્જયૈવ મનશ્શક્ત્યા સ્વતસ્ સઞ્જ્ઞા પ્રવર્તતે ।
દૃઢભાવનયા તસ્યા ઇષ્ટો ઽર્થઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

અગ્નેશ્ શિખાયા એકસ્યા દ્વિતીયા જનિકેતિ યા ।
ઉક્તિવૈચિત્ર્યમ્ એવૈતન્ નોક્ત્યર્થે ઽત્રાસ્તિ સત્યતા ॥

ન જન્યજનકાદ્યાસ્ તાસ્ સમ્ભવન્ત્ય્ ઉક્તયઃ પરે ।
એકમ્ એવ ત્વ્ અનન્તં યત્ કિં કથં તજ્ જનિષ્યતે ॥

ઉક્તેર્ એષ સ્વભાવો યદ્ ઉક્તૈવોક્તિર્ અનન્તરમ્ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસઙ્ખ્યાદ્યર્થેન યુજ્યતે ॥

ઊર્મિજાલમ્ ઇવામ્ભોધૌ પરે યઃ પરિદૃશ્યતે ।
શબ્દાર્થકલનાકારસ્ તદ્ બ્રહ્મૈવ વિદુર્ બુધાઃ ॥

બ્રહ્મ ચિદ્ બ્રહ્મ ચ મનો બ્રહ્મ જ્ઞાનમ્ અવસ્તુ ચ ।
બ્રહ્માર્થો બ્રહ્મ શબ્દશ્ ચ બ્રહ્મ દિગ્ બ્રહ્મ ધાતવઃ ॥

અયમ્ અન્યો ઽયમ્ અન્યો ઽયં ભાગ ઇત્ય્ અન્તર્ આત્મનોઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનવિકલ્પોક્તૌ વાચિ સત્યાર્થતાત્ર કા ॥

વહ્નેશ્ શિખાયા જાતેયં શિખેતિ મનસો હિ યા ।
ચાપલોત્થા વિકલ્પશ્રીર્ વસ્તુતસ્ સા ન સિધ્યતિ ॥

અસત્યૈવ વિકલ્પોક્તિસ્ સત્યભાવેન કલ્પ્યતે ।
મોહોપહતદૃષ્ટિત્વાદ્ દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનદોષવત્ ॥

સર્વસ્માત્ સર્વગાત્ તસ્માદ્ અનન્તાદ્ બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
નાન્યત્ કિઞ્ચિત્ સમ્ભવતિ તદ્ ઉક્તં યત્ તદ્ એવ તત્ ॥

બ્રહ્મતત્ત્વં વિના નેહ કિઞ્ચિદ્ એવોપપદ્યતે ।
સર્વં ચ ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મેત્ય્ એષૈવ પરમાર્થતા ॥

એવમ્પ્રાયશ્ ચ હે પ્રાજ્ઞ સિદ્ધાન્તસ્ તે ભવિષ્યતિ ।
અત્રૈવોદાહરિષ્યામસ્ સિદ્ધાન્તાર્થોક્તિપઞ્જરમ્ ॥

ઇહાવિદ્યાદિકાઃ કેચિદ્ વિદ્યન્તે નેતરે ક્રમાઃ ।
જ્ઞાસ્યસ્ય્ અલમ્ અશેષાર્થમ્ એતદ્ અજ્ઞાનસઙ્ક્ષયે ॥

અવસ્તુસઙ્ક્ષયે વસ્તુ યથાવસ્તુ પ્રસીદતિ ।
યથાવદ્ દૃશ્યતે દૃશ્યં જગન્ નૈશતમઃક્ષયે ॥

યદ્ ઇદમ્ અખિલમ્ આતતં કુદૃષ્ટ્યા તદ્ ઉપશમે તવ રામ નિર્મલાભે ।
અવિતથવરદર્શને ભવિષ્યત્ય્ અવિતથમ્ એવ ન સંશયો ઽત્ર કશ્ચિત્ ॥