મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.18

યથેદં સંસ્થિતં વિશ્વં વિશ્વાતીતે ચિદાત્મનિ ।
તન્ મે કથય હે બ્રહ્મન્ પુનર્ બોધાભિવૃદ્ધયે ॥

યથોર્મયો ઽનભિવ્યક્તા ભાવિનઃ પયસિ સ્થિતાઃ ।
ન સ્થિતાશ્ ચાપ્ય્ અલક્ષ્યત્વાચ્ ચિત્તત્ત્વે સૃષ્ટયસ્ તથા ॥

યથા સર્વગતસ્ સૌક્ષ્મ્યાદ્ આકાશો નોપલભ્યતે ।
તથા નિરંશશ્ ચિદ્ભાગસ્ સર્વગો ઽપિ ન લક્ષ્યતે ॥

અસ્થિતૈવ સ્થિતૈવાન્તઃ પ્રતિમાસ્ત્રી મણૌ યથા ।
ન સત્યભૂતા નાસત્યા તથેયં સૃષ્ટિર્ આત્મનિ ॥

ખાધારૈર્ અમ્બુદૈઃ ખસ્થૈર્ ન સ્પૃષ્ટં ગગનં યથા ।
ચિત્સ્થૈસ્ સર્ગૈશ્ ચિદાધારૈર્ ન સ્પૃષ્તા ચિત્ પરા તથા ॥

જલધિષ્વ્ એવ નો મહ્યાં યથાગ્નિઃ પ્રતિબિમ્બતિ ।
તથા પુર્યષ્ટકેષ્વ્ એવ ચિન્ ન દેહેષુ લક્ષ્યતે ॥

સર્વસઙ્કલ્પરહિતા સર્વસઞ્જ્ઞાવિવર્જિતા ।
સૈષા ચિદ્ અવિનાશાત્મતત્ત્વોક્ત્યાદિકૃતાભિધા ॥

આકાશશતભાગાચ્છા જ્ઞેષુ નિષ્કલરૂપિણી ।
સકલામલસંસારસ્વરૂપૈકાત્મદર્શિની ॥

તરઙ્ગાદિમયી સ્ફારા નાનાતા સલિલાર્ણવે ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ તથા નૈવ પ્રકાશતે ॥

ચિચ્ ચિનોતિ ચિતં ચેત્યં તેનેદં સ્થિતમ્ આત્મનિ ।
જ્ઞે ઽજ્ઞે ત્વ્ અન્યત્વમ્ આયાતમ્ અન્યદ્ અસ્તીતિ કલ્પનાત્ ॥

અજ્ઞેષ્વ્ અસત્સ્વભાવોગ્રસંસારગણરૂપિણી ।
જ્ઞેષુ પ્રકાશરૂપૈવ સકલૈકાત્મિકા સતી ॥

અનુભૂતિવશાન્ નિત્યમ્ અર્કાદીનાં પ્રકાશિની ।
સ્વાદની સર્વભાવાનાં ભાવની ભવભાવિનામ્ ॥

નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ નોત્તિષ્ઠતિ ન તિષ્ઠતિ ।
ન ચ યાતિ ન ચાયાતિ ન ચેહ ન ચ નેહ ચિત્ ॥

સૈષા ચિદ્ અમલાકારા સ્વયમ્ આત્મનિ સંસ્થિતા ।
રાઘવેત્થં પ્રપઞ્ચેન જગન્નામ્ના વિજૃમ્ભતે ॥

તેજઃપુઞ્જૈર્ યથા તેજઃ પયઃપૂરૈર્ યથા પયઃ ।
પરિસ્ફુરતિ સસ્પન્દૈસ્ તથા ચિત્ સર્ગસમ્ભ્રમૈઃ ॥

તત્સ્વભાવેન ચિન્નામ્ના સર્વગેનોદિતાત્મના ।
પ્રકાશેનાપ્રકાશેન નિરંશેનાંશધારિણા ॥

સ્વયં સ્વવલનાયોગાદ્ અનન્તં પદમ્ ઉજ્ઝતા ।
અયં સો ઽસ્મીતિ ભાવેન ગચ્છતાજ્ઞપદં શનૈઃ ॥

નાનાતાયાં પ્રરૂઢાયામ્ અસ્યાં સંસૃતિપૂર્વકમ્ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગપદે સ્થિતિમ્ ઉપાગતે ॥

પુર્યષ્ટકં સ્પન્દશતૈઃ કરોતિ ન કરોતિ ચ ।
ઉત્સેધમ્ એતિ ભૂકોશકોટરસ્થો ઽઙ્કુરોત્કરઃ ॥

વ્યોમ સૌષિર્યમ્ આદત્તે સર્વમૂર્ત્યવિરોધિ યત્ ।
સ્પન્દૈકધર્મવાન્ વાતો રસરૂપિ યથા જલમ્ ॥

દૃઢોર્વી પ્રકટં તેજસ્ સ્થિતિમન્તિ જગન્તિ ચ ।
પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાસુ કાલઃ કલનયા સ્થિતઃ ॥

પુષ્પં લતાન્તમ્ આયાતિ શનૈસ્ સઞ્ચિતકેસરમ્ ।
મૃત્કોટરરસોલ્લાસસ્ તૃણતામ્ એતિ ભૂતલે ॥

મૂલસ્થાઃ ફલમ્ આયાન્તિ પેલવા રસલેશકાઃ ।
સન્નિવેશં વ્રજન્ત્ય્ એતા રેખાઃ પલ્લવપાલિષુ ॥

રચનામ્ અનુગૃહ્ણન્તિ શક્રબાણાસને ઽણવઃ ।
યોગો ભવત્ય્ અવિરતં સંસ્થાનેન નવો નવઃ ॥

વસન્તમ્ ઉપતિષ્ઠન્તે પુષ્પપલ્લવરાશયઃ ।
નિદાઘવિધિમ્ આયાન્તિ દાવદાહવિભૂતયઃ ॥

પ્રાવૃટ્સમયમ્ ઈહન્તે નીલા જલદરાજયઃ ।
શરદં ચાનુધાવન્તિ સમગ્રાઃ ફલરાશયઃ ॥

હિમન્તૌ હિમહાસિન્યો ભવન્તિ કકુભો દશ ।
નયન્ત્ય્ ઉપલતામ્ અમ્બુ શિશિરે શીતલાનિલાઃ ॥

ન જહાતિ સ્વમર્યાદાં કાલો યુગમયીમ્ ઇમામ્ ।
તરઙ્ગિણીતરઙ્ગૌઘલીલયા યાન્તિ સૃષ્ટયઃ ॥

નિયતિસ્ સ્થિતિમ્ આયાતિ સ્થૈર્યચાતુર્યકારિણી ।
તિષ્ઠત્ય્ આપ્રલયં ધીરા ધરા ધરણધર્મિણી ॥

ચતુર્દશવિધાનીહ ભૂતાનિ ભુવનાન્તરે ।
નાનાચારવિહારાણિ નાનાવિરચનાનિ ચ ॥

પુનઃ પુનર્ વિલીયન્તે જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ ।
ધારાપરમ્પરાપાતવતિ વારીવ બુદ્બુદાઃ ॥

આયાતિ યાતિ પરિતિષ્ઠતિ રારટીતિ સ્વાર્થાન્ ઉપાર્જયતિ ધાવતિ જન્મરાશૌ ।
ઉન્મત્તવદ્ વિહિતભાવનમ્ આહિતેહા મુગ્ધા કૃતાન્તવિવશા જનતા વરાકી ॥