મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.15

સર્વાતિશયસાફલ્યાત્ સર્વં સર્વત્ર સર્વદા ।
સમ્ભવત્ય્ એવ તસ્માત્ સ્વં શુભોદ્યોગં ન સન્ત્યજેત્ ॥

મિત્રસ્વજનબન્ધૂનાં નન્દિનાનન્દદાયિના ।
સરસીશાનમ્ આરાધ્ય મૃત્યુર્ અપ્ય્ ઉપનિર્જિતઃ ॥

સર્વોત્કર્ષેણ વર્તન્તે દેવા અપિ વિમર્દિતાઃ ।
દાનવૈર્ દાનવાર્યાઢ્યૈર્ ગજૈઃ પદ્માકરા ઇવ ॥

મરુત્તનૃપતેર્ યજ્ઞે સંવર્તેન મહર્ષિણા ।
બ્રહ્મણેવાપરસ્ સર્ગો રચિતસ્ સસુરાસુરઃ ॥

મહાતિશયયુક્તેન વિશ્વામિત્રેણ વિપ્રતા ।
ભૂયો ભૂયઃ પ્રયુક્તેન દુષ્પ્રાપા તપસાર્જિતા ॥

પિષ્ટાતકામ્બુ દુષ્પ્રાપં રસાયનમ્ ઇવાશ્નતા ।
દુર્ભગેનેદૃશેનાપ્તઃ ક્ષીરોદ ઉપમન્યુના ॥

ત્રૈલોક્યમલ્લાંસ્ તૃણવન્ નિઘ્નન્ વિષ્ણ્વબ્જજાદિકાન્ ।
યુક્ત્યાતિશયદાર્ઢ્યેન કાલશ્ શ્વેતેન કાલિતઃ ॥

પ્રણયેન યમં જિત્વા કૃત્વા વચનસઙ્ગરમ્ ।
પરલોકાદ્ ઉપાનીતસ્ સાવિત્ર્યા સત્યવાન્ પતિઃ ॥

ન સો ઽસ્ત્ય્ અતિશયો લોકે યસ્યાસ્તિ ન ફલં સ્ફુટમ્ ।
ભવિતવ્યં વિચાર્યાતસ્ સર્વાતિશયશાલિના ॥

આત્મજ્ઞાનમ્ અશેષાણાં સુખદુઃખદશાદૃશામ્ ।
મૂલઙ્કષકરં તસ્માદ્ ભાવ્યં તત્રાતિશાયિના ॥

નાનયોપહતાર્થિન્યા દૃશ્યદૃષ્ટ્યાતિદુષ્ટયા ।
દુઃખાદ્ ઋતે નિરાબાધં સુખં કિઞ્ચિદ્ અવાપ્યતે ॥

અશમઃ પરમં બ્રહ્મ શમશ્ ચ પરમં પદમ્ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ એવં તથાપ્ય્ એનં પ્રશમં વિદ્ધિ શઙ્કરમ્ ॥

અભિમાનં પરિત્યજ્ય શમમ્ આશ્રિત્ય શાશ્વતમ્ ।
વિચાર્ય પ્રજ્ઞયાર્યત્વં કુર્યાત્ સજ્જનસેવનમ્ ॥

ન તપાંસિ ન તીર્થાનિ ન શાસ્ત્રાણિ જયન્તિ વઃ ।
સંસારસાગરોત્તારે સજ્જનાસેવનં યથા ॥

લોભમોહરુષાં યસ્ય તનુતાનુદિનં ભવેત્ ।
યથાશાસ્ત્રં વિહરતસ્ સ્વકર્મસુ સ સજ્જનઃ ॥

અધ્યાત્મવિદુષસ્ સઙ્ગાત્ તસ્ય સા ધીઃ પ્રવર્તતે ।
અત્યન્તાભાવ એવાસ્ય યયા દૃશ્યસ્ય દૃશ્યતે ॥

દૃશ્યાત્યન્તાભાવતસ્ તુ પરમ્ એવાવશિષ્યતે ।
અન્યાભાવવશાદ્ આશુ જીવસ્ તત્રૈવ લીયતે ॥

ન ચોત્પન્નં ન ચૈવાસીદ્ દૃશ્યં ન ચ ભવિષ્યતિ ।
વર્તમાને ઽપિ નૈવાસ્તિ પરમ્ એવાસ્ત્ય્ અવેદિતમ્ ॥

એતદ્ યુક્તિસહસ્રેણ દર્શિતં દર્શ્યતે ઽપિ ચ ।
સર્વૈર્ એવાનુભૂતં હિ દર્શયિષ્યામિ ચાધુના ॥

યથેદમ્ અખિલં શાન્તં ત્રિજગત્ સંવિદમ્બરમ્ ।
ઇદં તત્ત્વં ત્વ્ અસત્ત્વાદિ કુતો ઽત્ર સ્યાત્ કથઞ્ચન ॥

ચિચ્ ચમત્કુરુતે ચારુ ચઞ્ચલાચઞ્ચલાત્મનિ ।
યત્ તયૈવ તદ્ એવેદં જગદ્ ઇત્ય્ અવબુધ્યતે ॥

ત્રૈલોક્યરૂપો ઽનુભવશ્ ચિદાદિત્યાંશુમણ્ડલમ્ ।
ક્વ વેન્દ્વંશુમતોર્ ભેદો નિર્વિકત્થન કથ્યતામ્ ॥

સ્વભાવતો ઽસ્યાશ્ ચિદ્દૃષ્ટેર્ યે ઉન્મેષનિમેષણે ।
જગદ્રૂપાનુભૂતેસ્ તાવ્ એતાવ્ અસ્તમયોદયૌ ॥

અહમર્થો ઽપરિજ્ઞાતઃ પરમાર્થામ્બરે મલઃ ।
પરિજ્ઞાતો ઽહમર્થસ્ તુ પરમાર્થામ્બરં ભવેત્ ॥

અહમ્ભાવઃ પરિજ્ઞાતો નાહમ્ભાવીભવત્ય્ અલમ્ ।
એકતામ્ અમ્બુનેવામ્બુ યાતિ ચિન્નભસાત્મના ॥

અહમાદિ જગદ્ દૃશ્યં કિલ નાસ્ત્ય્ એવ વસ્તુતઃ ।
અવશ્યમ્ એવ તત્ કસ્માચ્ છિષ્યતે ઽહંવિચારિણઃ ॥

બાધતે ધ્યામલધિયામ્ અપિશાચે પિશાચધીઃ ।
શિશૂનાં નાવદાતાન્તઃકરણાનાં વિચારણાત્ ॥

ચિજ્જ્યોત્સ્ના યાવદ્ એવાન્તર્ અહઙ્કારઘનાવૃતા ।
વિકાસમ્ એતિ નો તાવત્ પરમાર્થકુમુદ્વતી ॥

પ્રમાર્જિતે ઽહમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ પદે સાર્થે સ્વયં ચિતા ।
નરકસ્વર્ગમોક્ષાદિતૃષ્ણાયાઃ કલ્પનૈવ કા ॥

હૃદિ યાવદ્ અહઙ્કારવારિદઃ પ્રવિજૃમ્ભતે ।
તાવદ્ વિકાસમ્ આયાતિ તૃષ્ણાકુટજમઞ્જરી ॥

આક્રમ્ય ચેતનાદિત્યમ્ અહઙ્કારામ્બુદે સ્થિતે ।
જાડ્યમ્ એવ સ્થિતિં યાતિ ન પ્રાકાશ્યં કથઞ્ચન ॥

આસન્નો ઽયમ્ અહઙ્કારસ્ સ્વયં મિથ્યા પ્રકલ્પિતઃ ।
દુઃખાયૈવ ન હર્ષાય બાલસમ્ભ્રમયક્ષવત્ ॥

મુધૈવ કલ્પિતો મોહમ્ અહમ્ભાવઃ પ્રયચ્છતિ ।
અનન્તસંસારકરં દામાદિષ્વ્ ઇવ દુર્મતૌ ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇતિ સ્ફારમોહાદ્ અન્યત્ પરં તમઃ ।
અનર્થભૂતં સંસારે ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥

યત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદમ્ આયાતિ સુખદુઃખમ્ અલાતવત્ ।
તદ્ અહઙ્કારચક્રસ્ય પ્રવિકાસિ વિજૃમ્ભિતમ્ ॥

અહઙ્કારાઙ્કુરઃ કષ્ટો હૃદિ યેનાધિરોપિતઃ ।
સહસ્રશાખં દુશ્છેદં તસ્ય સંસૃતિકાનનમ્ ॥

અહમ્ભાવો ઽઙ્કુરો જન્મવૃક્ષાણામ્ અક્ષયાત્મનામ્ ।
મમેદમ્ ઇતિ વિસ્તીર્ણાસ્ તેષામ્ શાખાસ્ સહસ્રશઃ ॥

કચટા વાતવિસ્ફોટા ભાન્ત્ય્ અર્થા વાસનોદયાઃ ।
વિદાર્યદારુરવવત્ તરઙ્ગારવપઙ્ક્તિવત્ ॥

અહમ્ભાવમહાનાભિં ત્વમ્ અહમ્ભાવવર્જિતઃ ।
સંસારચક્રં વહનાદ્ આત્મનઃ પરિરોધય ॥

અહમ્ભાવતમો યાવત્ પુમરણ્યે વિજૃમ્ભતે ।
તાવદ્ એતા વિવલ્ગન્તિ ચિન્તામત્તપિશાચિકાઃ ॥

અહઙ્કારપિશાચેન ગૃહીતો યો નરાધમઃ ।
ન તન્ત્રાણિ ન મન્ત્રાશ્ ચ તસ્યાનાથસ્ય શાન્તયે ॥

ચિન્માત્રે દર્પણાકારે નિર્મલે સ્વાત્મનિ સ્થિતે ।
બિમ્બત્ય્ અહઙ્કૃતિસ્ તસ્માત્ પુંસઃ કેવાત્ર વાચ્યતા ॥

અહઙ્કારચમત્કારો વસ્તુધર્મો ન રાઘવ ।
વાસનાકૃત એષો ઽર્થઃ પુમ્પ્રયત્નેન શામ્યતિ ॥

નાહં ન ચ મમાર્થશ્રીસ્ સુખદુઃખે કુતસ્ સ્થિતે ।
ઇતિ ભાવાનુસન્ધાનાદ્ અહઙ્કારો ન જાયતે ॥

મિથ્યેયમ્ ઇન્દ્રજાલશ્રીઃ કિં મે સ્નેહવિરાગયોઃ ।
ઇત્ય્ અન્તર્ અનુસન્ધાનાદ્ અહઙ્કારો ન જાયતે ॥

નાહમ્ આત્મનિ નાપ્ય્ અસ્ય દૃશ્યશ્રિય ઇતિ સ્વયમ્ ।
શાન્તેન વ્યવહારેણ નાહઙ્કારઃ પ્રવર્ધતે ॥

અહં હિ જગદ્ ઇત્ય્ અન્તર્ હેયાદેયદૃશોઃ ક્ષયે ।
સમતાયાં પ્રસન્નાયાં નાહઙ્કારઃ પ્રવર્તતે ॥

કિમાકૃતિર્ અહઙ્કારઃ કથં સન્ત્યજ્યતે પ્રભો ।
સશરીરો ઽશરીરશ્ ચ ત્યક્તે તસ્મિન્ કથં ભવેત્ ॥

ત્રિવિધો રાઘવાસ્તીહ ત્વ્ અહઙ્કારો જગત્ત્રયે ।
દ્વૌ શ્રેષ્ઠાવ્ ઇતરસ્ ત્યાજ્યશ્ શૃણુ ત્વં કથયામિ તે ॥

અહં સર્વમ્ ઇદં વિશ્વં પરમાત્માહમ્ અચ્યુતઃ ।
નાન્યદ્ અસ્તીતિ સંવિદ્ યા પરમા સા હ્ય્ અહઙ્કૃતિઃ ॥

મોક્ષાયૈષા ન બન્ધાય જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે ।
અહઙ્કારાભિધા ત્વ્ અસ્યાઃ કલ્પિતા ન તુ વાસ્તવી ॥

સર્વસ્માદ્ વ્યતિરિક્તો ઽહં વાલાગ્રશતકલ્પિતઃ ।
યદિ વા સંવિદ્ એષાસૌ દ્વિતીયાહઙ્કૃતિઃ પરા ॥

મોક્ષાયૈષા ન બન્ધાય જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે ।
અહઙ્કારાભિધા ત્વ્ અસ્યાઃ કલ્પિતા ન તુ વાસ્તવી ॥

પાણિપાદાદિમાત્રો ઽયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયઃ ।
અહઙ્કારસ્ તૃતીયો ઽસૌ લૌકિકસ્ તુચ્છ એવ સઃ ॥

વર્જ્ય એષ દુરાત્માસૌ શત્રુર્ એષ પરસ્ સ્મૃતઃ ।
અનેનાભિહતો જન્તુર્ ન ભૂયઃ પરિરોહતિ ॥

રિપુણાનેન બલિના વિવિધાધિપ્રદાયિના ।
ખર્વીકૃતમતિર્ લોકસ્ સઙ્કટેષ્વ્ એવ મજ્જતિ ॥

અનયા દુરહઙ્કૃત્યા ભાવાત્ સન્ત્યક્તયા ચિરમ્ ।
શિષ્ટાહઙ્કારવાઞ્ જન્તુર્ ભગવાન્ યાતિ મુક્તતામ્ ॥

લોકાહઙ્કારદોષસ્ય વપુર્ અસ્મીતિ રૂપિણઃ ।
ન દેહો ઽસ્મીતિ નિર્ણીયવર્જનં મહતાં મતમ્ ॥

પ્રથમૌ દ્વાવ્ અહઙ્કારાવ્ અઙ્ગીકૃત્યાપ્ય્ અલૌકિકૌ ।
તૃતીયાહઙ્કૃતિસ્ ત્યાજ્યા લૌકિકી દુઃખદાયિની ॥

અનયા દુરહઙ્કૃત્યા દામવ્યાલકટાઃ કિલ ।
તાં દશાં સમનુપ્રાપ્તા યા કથાસ્વ્ અપિ દુઃખદા ॥

તૃતીયાં લૌકિકીમ્ એતાં ત્યક્ત્વા ચિત્તાદ્ અહઙ્કૃતિમ્ ।
કિમ્ભાવઃ પુરુષો બ્રહ્મન્ પ્રાપ્નુયાદ્ આત્મને હિતમ્ ॥

એષા તાવત્ પરિત્યાજ્યા ત્યક્ત્વૈતાં દુઃખદાયિનીમ્ ।
યથા યથા પુમાંસ્ તિષ્ઠેત્ પરમ્ એતિ તથા તથા ॥

એતે અહઙ્કૃતિદશે પૂર્વોક્તે ભાવયન્ યદિ ।
તિષ્ઠત્ય્ અભ્યેતિ પરમં તત્ પદં પુરુષો ઽનઘઃ ॥

અથ તે એવ સન્ત્યજ્ય સર્વાહઙ્કૃતિવિવર્જિતઃ ।
સન્તિષ્ઠતે તથાપ્ય્ ઉચ્ચૈઃપદમ્ એવાધિરોહતિ ॥

સર્વદા સર્વયત્નેન લૌકિકી દુરહઙ્કૃતિઃ ।
પરમાનન્દબોધાય વર્જનીયા મહાધિયા ॥

શરીરસ્થામયાપુણ્યદુરહઙ્કારવર્જનાત્ ।
અન્યન્ ન પરમં શ્રેય એતદ્ એવ પરં પદમ્ ॥

ભાવાદ્ અહઙ્કૃતિં ત્યક્ત્વા સ્થૂલામ્ એતાં હિ લૌકિકીમ્ ।
તિષ્ઠન્ વ્યવહરન્ વાપિ ન નરઃ પ્રપતત્ય્ અધઃ ॥

સંશાન્તાહઙ્કૃતેર્ જન્તોર્ ભોગરોગા મહામતેઃ ।
ન સ્વદન્તે સુતૃપ્તસ્ય યથા પ્રતિવિષારસાઃ ॥

ભોગેષ્વ્ અસ્વદમાનેષુ પુંસશ્ શ્રેયઃ પુરોગતમ્ ।
ક્ષીણે ઽન્ધકારે કિં નામ મનસો ઽન્યત્ પ્રવર્તતે ॥

અહઙ્કારાનુસન્ધાનવર્જનાદ્ એવ રાઘવ ।
પૌરુષૈકપ્રયત્નોત્થાત્ તીર્યતે ભવસાગરઃ ॥

નાહં ન નામ મમ કિઞ્ચિદ્ અપીતિ મત્વા સર્વં ચ મે સકલમ્ અપ્ય્ અહમ્ એવ વેતિ ।
લબ્ધાસ્પદાં મનસિ સંવિદમ્ એવમ્ ઈડ્યાં નીત્વા સ્થિતિં પરમ્ ઉપૈતિ પદં મહાત્મા ॥