મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.14

સતામ્ અપ્ય્ અસતામ્ એવ બાલયક્ષપિશાચવત્ ।
દામવ્યાલકટાદીનાં દુઃખસ્યાન્તઃ કથં ભવેત્ ॥

દામવ્યાલકટાર્થં તૈસ્ તદૈવ યમકિઙ્કરૈઃ ।
પ્રાર્થિતેન યમેનોક્તમ્ ઇદં શૃણુ રઘૂદ્વહ ॥

યદા વિયોગમ્ એષ્યન્તિ શ્રોષ્યન્તિ ચ નિજાં કથામ્ ।
દામાદયસ્ તદા મુક્તા ભવિષ્યન્તીત્ય્ અસંશયમ્ ॥

સ્વવૃત્તાન્તમ્ ઇમં કુત્ર કદા કથય તે કથમ્ ।
શ્રોષ્યન્તિ ભગવન્ કેન વર્ણ્યમાનં કથાક્રમમ્ ॥

કશ્મીરેષુ મહાપદ્મસરસીતીરપલ્વલે ।
ભૂયો ભૂયો ઽનુભૂયૈતે મત્સ્યયોનિપરમ્પરામ્ ॥

આલાનિતાશયા લોલાઃ કાલેન લયમ્ આગતાઃ ।
તત્રૈવ પદ્મસરસિ તે ભવિષ્યન્તિ સારસાઃ ॥

તત્ર કલ્હારમાલાસુ સરોજપટલીષુ ચ ।
શેવાલવરવલ્લીષુ તરઙ્ગવલનાસુ ચ ॥

લલત્કુમુદદોલાસુ નીલોત્પલલતાસુ ચ ।
શીકરૌઘાભ્રલેખાસુ શીતલાવર્તવૃત્તિષુ ॥

સરસ્સારસસમ્ભોગાન્ ભુક્ત્વા ભુવનભૂષણાઃ ।
વિહૃત્ય સુચિરં કાલમ્ અલમ્ આગતશુદ્ધયઃ ॥

તે વિયુક્તા ભવિષ્યન્તિ મુક્તયે લબ્ધયુક્તયઃ ।
રજસ્સત્ત્વતમાંસીવ ભેદપ્રાપ્ત્યા યદૃચ્છયા ॥

કશ્મીરમણ્ડલસ્યાન્તર્ નગરં નગશોભિતમ્ ।
નામ્નાધિષ્ઠાનમ્ ઇત્ય્ એતચ્ છ્રીમત્ તત્ર ભવિષ્યતિ ॥

પ્રદ્યુમ્નશિખરં નામ તસ્ય મધ્યે ભવિષ્યતિ ।
શૃઙ્ગં લઘુ સરોજસ્ય કોશચક્રમ્ ઇવોદરે ॥

તસ્મિન્ મૂર્ધ્નિ ગિરેર્ ગેહં કો ઽપિ રાજા કરિષ્યતિ ।
અભ્રઙ્કષમહાસાલં શૃઙ્ગે શૃઙ્ગમ્ ઇવાપરમ્ ॥

ગૃહસ્યેશાનકોણાદ્રિશિરોભિત્તિવ્રણોદરે ।
તસ્યાનિશમ્ અવિશ્રાન્તવાતોદ્ધૂતતૃણાઙ્કિતે ॥

આલયે દાનવો વ્યાલઃ કલવિઙ્કો ભવિષ્યતિ ।
પ્રથમાલ્પશ્રુતચ્છાત્ત્ર ઇવાર્થરહિતારટિઃ ॥

તસ્મિન્ન્ એવ તદા કાલે તત્ર રાજા ભવિષ્યતિ ।
શ્રીયશસ્કરદેવાખ્યશ્ સ્વર્ગે શક્ર ઇવાપરઃ ॥

દાનવો દામનામાન્તર્ મષકસ્ તસ્ય સદ્મનિ ।
ભવિષ્યતિ બૃહત્સ્તમ્ભપૃષ્ઠચ્છિદ્રે મૃદુધ્વનિઃ ॥

અધિષ્ઠાનાભિધે તસ્મિન્ન્ એવોગ્રનગરે તદા ।
રત્નાવલીવિહારાખ્યો વિહારો ઽપિ ભવિષ્યતિ ॥

તસ્મિંસ્ તદ્ભૂમિપામાત્યો નરસિંહ ઇતિ શ્રુતઃ ।
કરામલકવદ્ દૃષ્ટબન્ધમોક્ષો ભવિષ્યતિ ॥

ભવિષ્યતિ ગૃહે તસ્ય ક્રીડનક્રકરઃ ખગઃ ।
કટો માયાસુરો નામ કૃતહિઞ્જીરપઞ્જરઃ ॥

સ નૃસિંહો નૃપામાત્યશ્ શ્લોકૈર્ વિરચિતામ્ ઇમામ્ ।
દામવ્યાલકટાદીનાં કથયિષ્યતિ સઙ્કથામ્ ॥

સ કટઃ ક્રકરશ્ શ્રુત્વા તાં કથાં સંસ્મૃતાત્મભૂઃ ।
શાન્તમિથ્યાહમંશો ઽન્તઃ પરં નિર્વાણમ્ એષ્યતિ ॥

પ્રદ્યુમ્નશિખરપ્રાન્તવાસ્તવ્યઃ કલવિઙ્કકઃ ।
તથૈત્ય સ્વકથાં શ્રુત્વા પરં નિર્વાણમ્ એષ્યતિ ॥

રાજમન્દિરદાર્વન્તર્ વ્રણવાસ્તવ્યતાં ગતઃ ।
મષકો ઽપિ પ્રસઙ્ગેન શ્રુત્વા શાન્તિમ્ ઉપૈષ્યતિ ॥

પ્રદ્યુમ્નશૃઙ્ગાચ્ ચટકો મષકો રાજમન્દિરાત્ ।
વિહારાત્ ક્રકરશ્ ચેતિ મોક્ષમ્ એષ્યન્તિ રાઘવ ॥

એષ તે કથિતસ્ સર્વો દામવ્યાલકટક્રમઃ ।
માયેયમ્ એવ સંસારી શૂન્યૈવાત્યન્તભાસુરા ॥

ભ્રમયત્ય્ અપરિજ્ઞાતા મૃગતૃષ્ણામ્બુધીર્ ઇવ ।
સંશામ્યતિ પરિજ્ઞાતા મૃગતૃષ્ણામ્બુધીર્ ઇવ ॥

મહતો ઽપિ પદાદ્ એવં રામાજ્ઞાનવશાદ્ અધઃ ।
પતન્તિ મોહિતા મૂઢા દામવ્યાલકટા ઇવ ॥

ક્વ ભ્રૂક્ષેપવિનિષ્પિષ્ટમેરુમન્દરસહ્યતા ।
ક્વ રાજગૃહદાર્વન્તર્ વ્રણે મષકરૂપતા ॥

ક્વ ચપેટચ્છટામાત્રપાતિતાર્કેન્દુબિમ્બતા ।
ક્વ પ્રદ્યુમ્નગિરૌ ગેહભિત્તિવ્રણવિહઙ્ગતા ॥

ક્વ પુષ્પલીલયાલોલકરતોલિતમેરુતા ।
ક્વાર્ષ્યશૃઙ્ગે નૃસિંહસ્ય ગૃહે ક્રકરપોતતા ॥

ચિદાકાશો હિ મિથ્યૈવ રજસા રઞ્જિતપ્રભઃ ।
સ્વરૂપમ્ અત્યજન્ન્ એવ વિરૂપમ્ ઇવ બુધ્યતે ॥

સ્વયૈવ વાસનાભ્રાન્ત્યા સત્યયેવાપ્ય્ અસત્યયા ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્યેવ યાતિ જન્તુર્ અવાન્તરમ્ ॥

તરન્તિ તે ભવામ્ભોધિં સ્વપ્રવાહધિયૈવ યે ।
શાસ્ત્રેણાસદ્ ઇદં દૃશ્યમ્ ઇતિ નિર્વાસનં સ્થિતાઃ ॥

તારારવવિકારીણિ શુષ્કતર્કમતાનિ યે ।
યાન્તિ શ્વભ્રજલાન્ય્ આશુ નાશુભં નાશયન્તિ તે ॥

સ્વાનુભૂતિપ્રસિદ્ધેન માર્ગેણાગમગામિના ।
ન વિનાશો ભવત્ય્ અઙ્ગ ગચ્છતાં પતતામ્ ઇવ ॥

ઇદં મે સ્યાદ્ ઇદં મે સ્યાદ્ ઇતિ બુદ્ધિમતાં મતિઃ ।
સ્વેન દૌર્ભાગ્યદૈન્યેન ન ભસ્માપ્ય્ ઉપતિષ્ઠતે ॥

વેત્તિ નિત્યમ્ ઉદારાત્મા ત્રૈલોક્યમ્ અપિ યસ્ તૃણમ્ ।
તં ત્યજન્ત્ય્ આપદસ્ સર્વા રસતેવ જરત્તૃણમ્ ॥

પરિસ્ફુરતિ યસ્યાન્તર્ નિત્યં સત્ત્વચમત્કૃતિઃ ।
બ્રાહ્મમ્ અણ્ડમ્ ઇવાખણ્ડં લોકેશાઃ પાલયન્તિ તમ્ ॥

અપ્ય્ આપદિ દુરન્તાયાં નૈવ રન્તવ્યમ્ અક્રમે ।
રાહુર્ અપ્ય્ અક્રમેણૈવ પિબન્ન્ અપ્ય્ અમૃતં મૃતઃ ॥

સચ્છાસ્ત્રસાધુસમ્પર્કમ્ અર્કમ્ ઉગ્રપ્રકાશદમ્ ।
યે શ્રયન્તિ ન તે યાન્તિ મોહાન્ધ્યસ્ય પુનર્ વશમ્ ॥

અવશ્યા વશ્યમ્ આયાન્તિ યાન્તિ સર્વાપદઃ ક્ષયમ્ ।
અવશ્યં ભવતિ શ્રેયઃ ક્રેયં યસ્ય ગુણૈર્ યશઃ ॥

યેષાં ગુણેષ્વ્ અસન્તોષો ઽરાગો યેષાં શ્રુતં પ્રતિ ।
સત્ય્ અવ્યસનિનો યે ચ તે નરાઃ પશવો ઽપરે ॥

યશશ્ચન્દ્રિકયા યેષાં ભાસિતં જનહૃન્નભઃ ।
તેષાં ક્ષીરસમુદ્રાણાં નૂનં મૂર્તૌ સ્થિતો હરિઃ ॥

ભુક્તં ભોક્તવ્યમ્ અખિલં દૃષ્ટા દ્રષ્ટવ્યદૃષ્ટયઃ ।
કિમ્ અન્યદ્ ભવભઙ્ગાય ભૂયોભોગેષ્વ્ અલુબ્ધતા ॥

યથાક્રમં યથાશાસ્ત્રં યથાચારં યથાસ્થિતિ ।
સ્થીયતાં મુચ્યતામ્ અન્તર્ ભોગગાર્ધ્યમ્ અવાસ્તવમ્ ॥

સંસ્તવઃ ક્રિયતાં કીર્ત્યા ગુણૈર્ ગગનગામિભિઃ ।
ત્રાયન્તે મૃત્યુનોપેતં ન કદાચન ભોગકાઃ ॥

ગાયન્તિ સિદ્ધસુન્દર્યો યેષામ્ ઇન્દુસિતં યશઃ ।
ગીતિભિર્ ગગનાભોગે તે જીવન્તિ મૃતાઃ પરે ॥

પરમં પૌરુષં યત્નમ્ આસ્થાયાદાય સૂદ્યમમ્ ।
યથાશાસ્ત્રમ્ અનુદ્વેગમ્ આચારાત્ કો ન સિદ્ધિભાક્ ॥

યથાશાસ્ત્રં વિહરતા ત્વરા કાર્યા ન સિદ્ધિષુ ।
ચિરકાલપરા પક્વા સિદ્ધિઃ પુષ્ટતરા ભવેત્ ॥

વીતશોકભયાયાસમ્ અગર્ધમ્ અપયન્ત્રણમ્ ।
વ્યવહારો યથાશાસ્ત્રં ક્રિયતાં મા વિનશ્યતામ્ ॥

જીવો જીર્ણાન્ધકૂપેષુ ભવેષ્વ્ અન્તર્ધિમ્ આગતઃ ।
ભવતાં ભૂરિભઙ્ગાનામ્ અધુનોદ્ધ્રિયતામ્ અતઃ ॥

ઇતઃ પ્રભૃતિ મા ભૂયો ગમ્યતામ્ અધરાદ્ અધઃ ।
ઇદં નિર્ધાર્યતાં શાસ્ત્રમ્ અસ્ત્રમ્ આપન્નિવારણે ॥

રણે રભસનિર્લૂનવારણે પ્રાણમ્ ઉજ્ઝતામ્ ।
કિમ્ અર્થમાત્રયા કાર્યમ્ આર્યાશ્ શાસ્ત્રમ્ અવેક્ષ્યતામ્ ॥

ઇદં બિમ્બમ્ ઇદં નિમ્બમ્ ઇતિ મત્યા વિચાર્યતામ્ ।
સ્વયા પરપ્રેરણયા યાત મા પશવો યથા ॥

દૌર્ભાગ્યદાયિની દીના શુભહીનાવિચારણા ।
ઘનદીર્ઘમહાનિદ્રા ત્યજ્યતાં સમ્પ્રબુધ્યતામ્ ॥

સુપ્તં મા સ્થીયતાં વૃદ્ધમન્દકચ્છપવચ્ છનૈઃ ।
ઉત્થાનમ્ અઙ્ગીક્રિયતાં જરામરણશાન્તયે ॥

અનર્થાયાર્થસમ્પત્તિર્ ભોગૌઘો ભવરોગદઃ ।
આપદે સમ્પદસ્ સર્વાસ્ સર્વત્રાનાદરો જયઃ ॥

લોકતન્ત્રાનુસારેણ વિચારાદ્ વ્યવહારિણામ્ ।
શાસ્ત્રાચારાવિરુદ્ધેન કર્મણા શર્મ સિધ્યતિ ॥

સ્વાચારચારુચરિતસ્ય વિવિક્તવૃત્તેસ્ સંસારદુઃખલવસૌખ્યદશાસ્વ્ અગૃધ્નોઃ ।
આયુર્ યશાંસિ ચ ગુણાશ્ ચ સહૈવ લક્ષ્મ્યા ફુલ્લન્તિ માધવલતા ઇવ સત્ફલાય ॥