મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.13

અતઃ પ્રબોધાય તવ વચ્મિ રામ મહામતે ।
દામવ્યાલકટન્યાયો મા તે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ન લીલયા ॥

અવિવેકાનુસન્ધાનાચ્ ચિત્તમ્ આપદમ્ ઈદૃશીમ્ ।
અનન્તતરદુઃખાય પરિગૃહ્ણાતિ લીલયા ॥

ક્વ કિલામરવિધ્વંસિશમ્બરાનીકનાથતા ।
ક્વ તાપતપ્તજમ્બાલજલજર્જરમીનતા ॥

ક્વ ધૈર્યમ્ અમરાનીકવિદ્રાવણકરં મહત્ ।
ક્વ કિરાતમહીપાલક્ષુદ્રકિઙ્કરરૂપતા ॥

ક્વ નામ નિરહઙ્કારચિત્સત્ત્વોદારધીરતા ।
ક્વ મિથ્યાવાસનાવેશાદ્ અહઙ્કારકુકલ્પના ॥

શાખાપ્રતાનગહના સંસારવિષમઞ્જરી ।
અહઙ્કારાઙ્કુરાદ્ એવ સમુદેતીયમ્ આતતા ॥

અહઙ્કારમ્ અતો રામ માર્જયાન્તઃ પ્રયત્નતઃ ।
અહં ન કશ્ચિદ્ એવેતિ માર્જયિત્વા સુખી ભવ ॥

અહઙ્કારામ્બુદચ્છન્નં પરમાર્થેન્દુમણ્ડલમ્ ।
રસાયનમયં શીતમ્ અદૃશ્યત્વમ્ ઉપાગતમ્ ॥

અહઙ્કારપિશાચાત્તા દામવ્યાલકટાસ્ ત્રયઃ ।
ગતાસ્ સત્તામ્ અસન્તો ઽપિ માયામાહાત્મ્યદાનવાઃ ॥

કશ્મીરેષુ મહાપદ્મસરસીતીરપલ્વલે ।
અદ્ય મત્સ્યાસ્ સ્થિતા રામ શેવાલલવલાલસાઃ ॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
તે હ્ય્ અસન્તઃ કથં સન્તસ્ સમ્પન્ના ઇતિ મે વદ ॥

એવમ્ એતન્ મહાબાહો નાસદ્ ભવતિ હિ ક્વચિત્ ।
કદાચિત્ કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ એતદ્ બૃહદ્ ભવતિ વા તનુ ॥

કિમ્ અસત્ સત્ સ્થિતં બ્રૂહિ કિં તત્ સદ્ વાપ્ય્ અસત્ સ્થિતમ્ ।
નિદર્શનેનાનેનૈવ કરિષ્યે ત્વદ્વિબોધનમ્ ॥

સન્ત એવ સ્થિતાસ્ સન્તો બ્રહ્મન્ વયમ્ ઇમે કિલ ।
દામાદયસ્ ત્વ્ અસન્તો ઽપિ વક્ષિ સન્તસ્ સ્થિતા ઇતિ ॥

યથા દામાદયો રામ સ્થિતા માયામયા ઇહ ।
અસત્યા એવ સત્યાભા મૃગતૃષ્ણામ્બુપૂરવત્ ॥

તથૈવેમે વયમ્ અપિ સસુરાસુરદાનવાઃ ।
અસત્યા એવ વલ્ગામો યામ આયામ એવ ચ ॥

અલીકમ્ એવ ત્વદ્ભાવો મદ્ભાવો ઽલીક એવ ચ ।
અનુભૂતો ઽપ્ય્ અસદ્રૂપસ્ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ॥

મૃતો બન્ધુર્ યથા સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અનુભૂતો ઽપ્ય્ અસન્મયઃ ।
મૃતો ઽયમ્ ઇતિ ચ જ્ઞપ્તિર્ ભવેદ્ એવમ્ ઇદં જગત્ ॥

એષા હિ મૂઢવિષયા ઉક્તિર્ એવ ન રાજતે ।
અભ્યાસેન વિનોદેતિ નાનુભૂતેર્ અપહ્નવઃ ॥

નિશ્ચયો ઽન્તઃ પ્રરૂઢો યસ્ સ યત્નાભ્યસનં વિના ।
નાશમ્ આયાતિ લોકે ઽસ્મિન્ ન કદાચન કસ્યચિત્ ॥

ઇદં જગદ્ અસદ્ બ્રહ્મ સત્યમ્ ઇત્ય્ એવ વક્તિ યઃ ।
તમ્ ઉન્મત્તમ્ ઇવોન્મત્તા વિમૂઢા વિહસન્ત્ય્ અલમ્ ॥

અક્ષીવક્ષીવયોર્ ઐક્યં ક્વ કિલેહાજ્ઞતજ્જ્ઞયોઃ ।
અન્ધપ્રકાશયોર્ બોધે સ્યાચ્ છાયાતપયોર્ ઇવ ॥

યત્નેનાપ્ય્ અનુભૂતે ઽર્થે સત્યે કર્તુમ્ અપહ્નવમ્ ।
તજ્જ્ઞો ઽજ્ઞશ્ ચ ન શક્નોતિ શવ આક્રમણં યથા ॥

બ્રહ્મ સર્વં જગદ્ ઇતિ વક્તું તજ્જ્ઞસ્ય યુજ્યતે ।
યતો ઽવિદ્યાનનુભવે સ તદ્ એવાનુભૂતવાન્ ॥

પ્રબુદ્ધવિષયે હ્ય્ એષા રામ વાક્ પ્રવિરાજતે ।
બુદ્ધસ્યાસ્મીતિ રૂપેણ કિલ નાસ્ત્ય્ એવ કિઞ્ચન ॥

બ્રહ્મૈવેદં પરં શાન્તમ્ ઇત્ય્ એવાનુભવન્ સુધીઃ ।
અપહ્નવસ્ સ્વાનુભૂતેઃ કર્તું તસ્ય ક્વ યુજ્યતે ॥

પરસ્માદ્ વ્યતિરેકેણ નાહમ્ આત્મનિ કિઞ્ચન ।
હેમનીવોર્મિકાદિત્વં ન મય્ય્ અસ્તિ વસિષ્ઠતા ॥

ભૂતત્વવ્યતિરેકેણ મૂઢો નાત્મનિ કિઞ્ચન ।
ઊર્મ્યાદિબુદ્ધૌ હેમેવ નાજ્ઞે ઽસ્તિ પરમાર્થતા ॥

મિથ્યાહન્તામયો મૂઢસ્ સત્યૈકાત્મમયસ્ સુધીઃ ।
યુજ્યતે ન ક્વચિન્ નામ સ્વભાવાપહ્નવો ઽનયોઃ ॥

યો યન્મયસ્ તસ્ય તસ્મિન્ યુજ્યતે ઽપહ્નવઃ કથમ્ ।
પુરુષસ્ય ઘટો ઽસ્મીતિ વાક્યમ્ ઉન્મત્તતૈવ હિ ॥

તસ્માન્ નેમે વયં સત્યા ન ચ દામાદયઃ ક્વચિત્ ।
અસત્યાસ્ તે વયં ચેમે નાસ્તિ નઃ ખલુ સમ્ભવઃ ॥

સત્યસંવેદનં શુદ્ધં બોધાકાશં નિરઞ્જનમ્ ।
સત્યં સર્વગતં શાન્તમ્ અસ્ત્ય્ અનસ્તમિતોદયમ્ ॥

સર્વં સત્ તચ્ ચ નિશ્શૂન્યં નકિઞ્ચિદ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ ।
તત્ર વ્યોમ્નિ વિભાન્તીમા નિજા ભાસો ઽઙ્ગ દૃષ્ટયઃ ॥

યથા તૈમિરિકાક્ષસ્ય સહજા એવ દૃષ્ટયઃ ।
કેશોણ્ડુકાદિવદ્ ભાન્તિ તથેમાસ્ તત્ર સૃષ્ટયઃ ॥

સ આત્માનં યથા વેત્તિ તથાનુભવતિ ક્ષણાત્ ।
ચિદાકાશસ્ તતો ઽસત્યમ્ અપિ સત્યં તદીક્ષણાત્ ॥

ન સત્યમ્ અપિ નાસત્યમ્ ઇહ તસ્માજ્ જગત્ત્રયે ।
યદ્ યથા વેત્તિ ચિદ્ રૂપં તત્ તથોદેત્ય્ અસંશયમ્ ॥

યથા દામાદયસ્ તદ્વદ્ એવેમે ઽભ્યુદિતા વયમ્ ।
સત્યાસત્યાઃ કિમ્ અત્રાઙ્ગ તાન્ પ્રત્ય્ અપિ વિકલ્પના ॥

અસ્યાનન્તસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નસ્ સર્વગસ્ય નિરાકૃતેઃ ।
ચિદ્ ઉદેતિ યથા યાન્તસ્ તથા સા તત્ર ભાત્ય્ અલમ્ ॥

યત્ર દામાદિરૂપેણ સંવિત્ પ્રકચતે સ્વયમ્ ।
તથાસૌ તત્ર સમ્પન્ના તથાકારાનુભૂતિતઃ ॥

સ્વસ્વપ્નપ્રતિભાસસ્ય જગદ્ ઇત્ય્ અભિધા કૃતા ।
ચિદ્વ્યોમ્નો વ્યોમવપુષસ્ તાપસ્યેવ મૃગામ્બુતા ॥

યત્ર પ્રબુદ્ધં ચિદ્વ્યોમ તત્ર દૃશ્યાભિધા કૃતા ।
યત્ર સુપ્તં તુ તેનૈવ તત્ર મોક્ષાભિધા કૃતા ॥

ન ચ તત્ ક્વચિદ્ આસુપ્તં ન પ્રબુદ્ધં કદાચન ।
ચિદ્વ્યોમ કેવલં દૃશ્યં જગદ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતામ્ ॥

નિર્વાણમ્ એવ સર્ગશ્રીસ્ સર્ગશ્રીર્ એવ નિર્વૃતિઃ ।
નાનયોશ્ શબ્દયોર્ અર્થભેદઃ પર્યાયયોર્ ઇવ ॥

પરમાર્થે જગદ્ ઇતિ રૂપં વેત્તિ સ્વયં સ્વકમ્ ।
યથા તૈમિરિકં ચક્ષુઃ કેશોણ્ડુકમ્ ઇવેક્ષિતમ્ ॥

ન તત્ કેશોણ્ડુકં કિઞ્ચિત્ સા હિ દૃષ્ટિસ્ તથા સ્થિતા ।
નેદં દૃશ્યમ્ ઇદં કિઞ્ચિદ્ ઇત્થં ચિદ્વ્યોમ સંસ્થિતમ્ ॥

સર્વત્ર સર્વમ્ ઇદમ્ અસ્તિ યથાનુભૂતં નો કિઞ્ચન ક્વચિદ્ ઇહાસ્તિ ચ નાનુભૂતમ્ ।
શાન્તં સદ્ એકમ્ ઇદમ્ આતતમ્ ઇત્થમ્ આસ્તે સન્ત્યક્તશઙ્કમ્ અપભેદમ્ અતસ્ ત્વમ્ આસ્સ્વ ॥

શિલોદરાકારઘનં પ્રશાન્તમ્ મહાચિતો રૂપમ્ ઇદં ખમ્ અચ્છમ્ ।
નૈવાસ્તિ નાસ્તીતિ દૃશૌ ક્વચિત્ સ્તો યચ્ ચાસ્તિ તત્ સાધુ તદ્ એવ ભાતિ ॥