મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.98

યતઃ કુતશ્ચિદ્ ઉત્પન્નં ચિત્તં યત્ કિઞ્ચિદ્ એવ હિ ।
નિત્યમ્ આત્મવિમોક્ષાય યતતે યત્નતો ઽનઘ ॥

અસ્તિ નામાતિવિતતા શૂન્યા શાન્તાપિ ભીષણા ।
અરણ્યાની નભો યસ્યાં લક્ષ્યતે કોણમાત્રકમ્ ॥

તસ્યામ્ એકો હિ પુરુષસ્ સહસ્રકરલોચનઃ ।
પર્યાકુલમતિર્ ભીમસ્ સંસ્થિતો વિતતાકૃતિઃ ॥

સહસ્રેણ સ બાહૂનામ્ આદાય પરિઘાન્ બહૂન્ ।
પ્રહરત્ય્ આત્મનઃ પૃષ્ઠે સ્વાત્મનૈવ પલાયતે ॥

દૃઢપ્રહારૈઃ પ્રહરન્ સ્વયમ્ એવાત્મનાત્મનિ ।
પ્રવિદ્રવતિ ભીતાત્મા સ યોજનશતાન્ય્ અપિ ॥

ક્રન્દન્ પલાયમાનો ઽસૌ ગત્વા દૂરમ્ ઇતસ્ તતઃ ।
શ્રમવાન્ વિવશાકારો વિશીર્ણચરણાઙ્ગકઃ ॥

પતિતો ઽવશ એવાશુ મહત્ય્ અન્ધો ઽન્ધકૂપકે ।
કૃષ્ણરાત્રિતમોભીમનભોગમ્ભીરકોટરે ॥

તતઃ કાલેન મહતા સો ઽન્ધકૂપાત્ સમુત્થિતઃ ।
પુનઃ પ્રહારૈઃ પ્રહરન્ વિદ્રવત્ય્ આત્મનાત્મનઃ ॥

પુનર્ દૂરતરં ગત્વા કરઞ્જવનગુલ્મકમ્ ।
પ્રવિષ્ટઃ કણ્ટકવ્યાપ્તં શલભઃ પાવકં યથા ॥

તસ્માત્ કરઞ્જગહનાદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય ક્ષણાદ્ ઇવ ।
સ્વયં પ્રહારૈઃ પ્રહરન્ વિદ્રવત્ય્ આત્મનાત્મનઃ ॥

પુનર્ દૂરતરં ગત્વા તમ્ એવાન્ધો ઽન્ધકૂપકમ્ ।
સ સમ્પ્રવિષ્ટસ્ ત્વરયા વિશીર્ણાવયવાકૃતિઃ ॥

અન્ધકૂપાત્ સમુત્થાય પ્રવિષ્ટઃ કદલીવનમ્ ।
પુનઃ પ્રહારૈઃ પ્રહરન્ વિદ્રવત્ય્ આત્મનાત્મનઃ ॥

પુનર્ દૂરતરં ગત્વા શશાઙ્કકરશીતલમ્ ।
કદલીકાનનં કાન્તં સમ્પ્રવિષ્ટો હસન્ન્ ઇવ ॥

કદલીષણ્ડકાત્ તસ્માદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય પુનઃ ક્ષણાત્ ।
કદલીકાનનાચ્ છુભ્રં કરઞ્જવનગુલ્મકમ્ ॥

કરઞ્જકવનાત્ કૂપં કૂપાદ્ રમ્ભાવનાન્તરમ્ ।
પ્રવિશ્ય પ્રહરંશ્ ચૈવ સ્વયમ્ આત્મનિ સંસ્થિતઃ ॥

એવંરૂપનિજાચારસ્ સો ઽવલોક્યાદરાન્ મયા ।
અવષ્ટભ્ય બલાદ્ એવ મુહૂર્તં પરિબોધિતઃ ॥

પૃષ્ટશ્ ચ કસ્ ત્વં કિમ્ ઇદં કેનાર્થેન કરોષિ વા ।
કિં નામાભિમતં તે સ્યાત્ કિં મુધા પરિમુહ્યસિ ॥

ઇતિ પૃષ્ટેન કથિતં તેન મે રઘુનન્દન ।
નાહં કશ્ચિન્ ન ચૈવેદં મુને કિઞ્ચિત્ કરોમ્ય્ અહમ્ ॥

ત્વયાયમ્ અવભગ્નો ઽસ્મિ ત્વં મે શત્રુર્ અરિન્દમ ।
ત્વયા દૃષ્ટો ઽસ્મિ નષ્ટો ઽસ્મિ દુઃખાય ચ સુખાય ચ ॥

ઇતિ ઉક્ત્વા મામ્ અસાવ્ અઙ્ગાન્ય્ આલોક્ય સ્વાનિ તિષ્ઠવાન્ ।
રુરોદાર્તરવં દીનો મેઘો વર્ષન્ન્ ઇવારવી ॥

ક્ષણમાત્રેણ તત્રાસાવ્ ઉપસંહૃત્ય રોદનમ્ ।
સ્વાન્ય્ અઙ્ગાનિ સમાલોક્ય જહાસેન્દ્વંશુવત્ સિતમ્ ॥

અથાટ્ટહાસપર્યન્તે સ પુમાન્ પુરતો મમ ।
ક્રમેણ તાનિ તત્યાજ સ્વાન્ય્ અઙ્ગાનિ સમન્તતઃ ॥

પ્રથમં પતિતં તસ્ય શિરઃ પરમદારુણમ્ ।
તતસ્ તે બાહવઃ પશ્ચાદ્ વક્ષસ્ તદનુ ચોદરમ્ ॥

અથ ક્ષણેન સ પુમાંસ્ તાન્ય્ અઙ્ગાનિ ચ સમ્ભ્રમઃ ।
સર્વમ્ અન્તર્ધિમ્ આયાતં સ્વપ્નો બોધવતો યથા ॥

વિચાર્ય નિયતેશ્ શક્તિં તતો ગન્તુમ્ ઉપસ્થિતઃ ।
દૃષ્ટવાન્ અહમ્ એકાન્તે પુનર્ અન્યં તથા નરમ્ ॥

સો ઽપિ પ્રહારાન્ પરિતઃ પ્રયચ્છન્ સ્વયમ્ આત્મનિ ।
બાહુભિઃ પીવરાકારૈસ્ સ્વયમ્ એવ પલાયતે ॥

કૂપે પતતિ કૂપાત્ તુ સમુત્થાયાભિધાવતિ ।
પુનઃ પતતિ કુઞ્જે ઽન્તઃ પુનર્ આર્તઃ પલાયતે ॥

પુનઃ પ્રવિશતિ સ્વચ્છં ક્ષણં શિશિરકાનનમ્ ।
રુષ્ટઃ પુનઃ પુનસ્ તુષ્ટઃ પુનઃ પ્રહરતિ સ્વયમ્ ॥

એવમ્પ્રાયનિજાચારશ્ ચિરમ્ આલોક્ય સસ્મયમ્ ।
સ મયા સમવષ્ટભ્ય પરિપૃષ્ટસ્ તથૈવ હિ ॥

તેનૈવાથ ક્રમેણાસૌ રુદિત્વા સમ્પ્રહસ્ય ચ ।
અઙ્ગૈર્ વિશીર્ણતામ્ એત્ય યયાવ્ અલમ્ અલક્ષ્યતામ્ ॥

વિચાર્ય નિયતેશ્ શક્તિં તતો ગન્તુમ્ ઉપસ્થિતઃ ।
દૃષ્ટવાન્ અહમ્ એકાન્તે પુનર્ અન્યં તથા નરમ્ ॥

પ્રહરંસ્ તદ્વદ્ એવાસૌ સ્વયમ્ એવ પલાયતે ।
પલાયમાનઃ પતિતો મહત્ય્ અન્ધો ઽન્ધકૂપકે ॥

તત્રાહં સુચિરં કાલમ્ અવસં તત્પ્રતીક્ષકઃ ।
યાવત્ સ સુચિરેણાપિ કૂપાદ્ અભ્યુત્થિતશ્ શઠઃ ॥

અથાહમ્ ઉદ્યતો ગન્તું દૃષ્ટવાન્ પુરુષં પુનઃ ।
તાદૃશં તાદૃશાચારં પ્રયતન્તં તથૈવ ચ ॥

અવષ્ટભ્ય તથૈવાશુ તસ્ય પ્રોક્તં પુનર્ મયા ।
તથૈવોત્પલપત્રાક્ષ નાસૌ તદ્ અવબુદ્ધવાન્ ॥

કેવલં મામ્ અસૌ મૂઢો નૈવ જાનામિ કિઞ્ચન ।
આઃ પાપ દુર્દ્વિજેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વવ્યાપારપારો યયૌ ॥

અથ તસ્મિન્ મહારણ્યે તથા વિહરતા મયા ।
બહવસ્ તાદૃશા દૃષ્ટાઃ પુરુષા દોષકારિણઃ ॥

મત્પૃષ્ટાઃ કેચિદ્ આયાન્તિ સ્વપ્નસમ્ભ્રમવચ્ છમમ્ ।
મદુક્તં નાભિનન્દન્તિ કેચિચ્ છ્વવિરુતં યથા ॥

વિનિપત્યાન્ધકૂપેભ્યઃ કેચિન્ ન પ્રોત્થિતાઃ પુનઃ ।
કદલીષણ્ડકાત્ કેચિચ્ ચિરેણાપિ ન નિર્ગતાઃ ॥

કેચિદ્ અન્તર્હિતાસ્ સ્ફારે કરઞ્જવનકુઞ્જકે ।
ન ક્વચિત્ સ્થિતિમ્ આયાન્તિ કેચિદ્ ભ્રમપરાયણાઃ ॥

એવંવિધા સા વિતતા રઘૂદ્વહ મહાટવી ।
અદ્યાપિ વિદ્યતે યસ્યામ્ ઇત્થં તે પુરુષાસ્ સ્થિતાઃ ॥

સા ચ દૃષ્ટાટવી રામ ત્વયેહ વ્યવહારિણા ।
બાલ્યાત્ તુ બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય ન ત્વં સ્મરસિ રાઘવ ॥

સા ભીષણા વિવિધસઙ્કટસઙ્કટાઙ્ગી ઘોરાટવી ઘનતમોગહના ચ લોકૈઃ ।
આગત્ય નિર્વૃતિમ્ અબુદ્ધિહતૈર્ ન તજ્જ્ઞૈર્ આસેવ્યતે કુસુમગુલ્મકવાટિકેવ ॥