મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.100

ચિત્તમ્ એતદ્ ઉપાયાતં બ્રહ્મણઃ પરમાત્ પદાત્ ।
અતન્મયં તન્મયં ચ તરઙ્ગસ્ સાગરાદ્ ઇવ ॥

પ્રબુદ્ધાનાં મનો રામ બ્રહ્મૈવેહ ન ચેતરત્ ।
જલસામાન્યબુદ્ધીનામ્ અબ્ધેર્ નાન્યસ્ તરઙ્ગકઃ ॥

મનો રામાપ્રબુદ્ધાનાં સંસારભ્રમકારણમ્ ।
અપશ્યતો ઽમ્બુસામાન્યમ્ અન્યતામ્બુતરઙ્ગયોઃ ॥

અપ્રબુદ્ધધિયાં પક્ષે તત્પ્રબોધાય કેવલમ્ ।
વાચ્યવાચકસમ્બન્ધકૃતો ભેદઃ પ્રકલ્પ્યતે ॥

સર્વશક્તિ પરં બ્રહ્મ નિત્યમ્ આપૂર્ણમ્ અવ્યયમ્ ।
ન તદ્ અસ્તિ ન તસ્મિન્ યદ્ વિદ્યતે વિતતાત્મનિ ॥

સર્વશક્તિર્ હિ ભગવાન્ યૈવ તસ્મૈ હિ રોચતે ।
શક્તિસ્ તામ્ એવ વિતતાં પ્રકાશયતિ સર્વગઃ ॥

ચિચ્છક્તિર્ બ્રહ્મણો રામ શરીરેષ્વ્ અભિદૃશ્યતે ।
સ્પન્દશક્તિશ્ ચ વાતેષુ જડશક્તિસ્ તથોપલે ॥

દ્રવશક્તિર્ અથામ્ભસ્સુ તેજશ્શક્તિસ્ તથાનલે ।
શૂન્યશક્તિર્ અથાકાશે ભાવશક્તિર્ ભવસ્થિતૌ ॥

બ્રહ્મણસ્ સર્વશક્તેર્ હિ દૃશ્યતે દશદિગ્ગતા ।
નાશશક્તિર્ વિનાશ્યેષુ શોકશક્તિશ્ ચ શોકિષુ ॥

આનન્દશક્તિર્ મુદિતે વીર્યશક્તિર્ મહાભટે ।
સર્ગેષુ સર્ગશક્તિશ્ ચ કલ્પાન્તે સર્વહારિતા ॥

ફલપુષ્પલતાપત્ત્રશાખાવિટપપર્વવાન્ ।
વૃક્ષબીજે યથા વૃક્ષસ્ તથેદં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ॥

પ્રતિભાસવશાદ્ એવ મધ્યસ્થં ચિત્ત્વજાડ્યયોઃ ।
જીવેતરાભિધં ચિત્તમ્ અન્તર્ બ્રહ્મણિ દૃશ્યતે ॥

નાનાતરુલતાગુલ્મજાલપલ્લવશાલયઃ ।
યથર્તૌ શક્તયસ્ તદ્વજ્ જીવેહા બ્રહ્મણિ સ્થિતાઃ ॥

વ્યુપ્તસર્વર્તુકુસુમા ક્ષ્મા દેશવિધિભેદતઃ ।
યથા દદાતિ પુષ્પાણિ તથા ચિત્તાનિ લોકકૃત્ ॥

ક્વચિત્ કાશ્ચિત્ કદાચિચ્ ચ તસ્માદ્ આયાન્તિ શક્તયઃ ।
દેશકાલાત્ તુ વૈચિત્ર્યાત્ ક્ષ્માતલાદ્ ઇવ શાલયઃ ॥

નિર્વિકલ્પકચિન્માત્રનામાવિજ્ઞાતકલ્પનમ્ ।
બ્રહ્મૈવેદમ્ અહં ત્વં ચ જગદાશાશ્ ચ રાઘવ ॥

સ આત્મા સર્વગો રામ નિત્યોદિતમહાવપુઃ ।
યન્ મનાઙ્મનનાં શક્તિં ધત્તે તન્ મન ઉચ્યતે ॥

પિઞ્છભ્રાન્તિર્ યથા વ્યોમ્નિ પયસ્ય્ આવર્તધીર્ યથા ।
પ્રતિભાસકલામાત્રં મનો જીવસ્ તથાત્મનિ ॥

યદ્ એતન્ મનસો રૂપમ્ ઉદિતં મનનાત્મકમ્ ।
બ્રાહ્મી શક્તિર્ અસૌ તસ્માદ્ બ્રહ્મૈવ તદ્ અરિન્દમ ॥

ઇદં તદ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ વિભાગઃ પ્રતિભાસજઃ ।
મનસો બ્રહ્મણો ઽન્યત્વે મોહઃ પરમકારણમ્ ॥

યદ્ યચ્ ચૈતન્મનનતા કિઞ્ચિત્ સદસદાત્મકમ્ ।
શબ્દિતં સર્વશક્તેસ્ સા શક્તિર્ બ્રહ્મૈવ તાં વિદુઃ ॥

મનસ્સત્તાત્મકં નામ યદ્ એતન્ મનસિ સ્થિતમ્ ।
તજ્ જાતં પ્રતિભાસેન તેનૈવાન્યેન નશ્યતિ ॥

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસઙ્ખ્યારૂપાદયશ્ ચ યે ।
મનશ્શબ્દૈઃ પ્રકલ્પ્યન્તે બ્રહ્મજાન્ બ્રહ્મ વિદ્ધિ તાન્ ॥

યથા યથાસ્ય મનસઃ પ્રતિભાસઃ પ્રવર્તતે ।
તથા તથૈવ ભવતિ દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર કિલૈન્દવાઃ ॥

સ્વયમ્ અક્ષુબ્ધવિમલે યથા સ્પન્દો મહામ્ભસિ ।
સંસારકારણં જીવસ્ તથાયં પરમાત્મનિ ॥

જ્ઞસ્ય સર્વચિતા રામ બ્રહ્મૈવાવર્તતે સદા ।
કલ્લોલોર્મિતરઙ્ગોઘૈર્ અબ્ધેર્ જલમ્ ઇવાત્મનિ ॥

દ્વિતીયા નાસ્તિ સત્તૈવ નામરૂપક્રિયાત્મિકા ।
પરે નાનાતરઙ્ગે ઽબ્ધૌ કલ્પનેવ જલેતરા ॥

જાયતે નશ્યતિ તથા યદ્ ઇદં યાતિ તિષ્ઠતિ ।
તદ્ ઇદં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ બ્રહ્મણૈવ વિવર્તતે ॥

સ્વાત્મન્ય્ એવાતપસ્ તીવ્રો મૃગતૃષ્ણિકયા યથા ।
વૈચિત્ર્યેણાવિચિત્રો ઽપિ સ્ફુરત્ય્ આત્માત્મના તથા ॥

કારણં કર્મ કર્તા ચ જનનં મરણં સ્થિતિઃ ।
સર્વં બ્રહ્મૈવ નાન્યો ઽસ્તિ તદ્ વિના કલનાર્થતઃ ॥

ન લોભો ઽસ્તિ ન મોહો ઽસ્તિ ન તૃષ્ણાસ્તિ નિરઞ્જનાઃ ।
ક આત્મન્ય્ આત્મનો લોભસ્ તૃષ્ણા મોહો ઽથવા કુતઃ ॥

આત્મૈવેદં જગત્ સર્વમ્ આત્મૈવ કલનાક્રમઃ ।
હેમાઙ્ગદતયેવાયમ્ આત્મોદેતિ મનસ્તયા ॥

અબુદ્ધં બ્રહ્મ યદ્ રામ તચ્ ચિત્તં જીવ ઉચ્યતે ।
અપરિજ્ઞાત એવાશુ બન્ધુર્ આયાત્ય્ અબન્ધુતામ્ ॥

ચિન્મયેનાત્મનાજ્ઞેન સ્વસઙ્કલ્પનયા સ્વયમ્ ।
શૂન્યતા ગગનેનેવ જીવતા પ્રકટીકૃતા ॥

આત્મૈવાનાત્મવદ્ ઇહ જીવો જગતિ રાજતે ।
દ્વીન્દુત્વમ્ ઇવ દુર્દૃષ્ટેસ્ સચ્ ચાસચ્ ચ સમુત્થિતમ્ ॥

મોહાદિશબ્દાર્થદૃશોર્ એતયોર્ અત્યસમ્ભવાત્ ।
સર્વત્વાદ્ આત્મનશ્ ચૈવ ક્વાત્મા બદ્ધઃ ક્વ મુચ્યતે ॥

નિત્યાસમ્ભવબન્ધસ્ય બન્ધો ઽસ્તીતિ કુકલ્પના ।
યસ્ય કાલ્પનિકસ્ તસ્ય મોક્ષો મિથ્યા ન સત્યતઃ ॥

મનો યન્નિશ્ચયં યાતિ તત્ તદ્ ભવતિ નાન્યથા ।
તેન કાલ્પનિકો નાસ્તિ બન્ધઃ કથમ્ ઇવ પ્રભો ॥

મિથ્યાકાલ્પનિકૈવેયં મૂર્ખાણાં બન્ધકલ્પના ।
મિથ્યૈવાભ્યુદિતા તેષામ્ ઇતરા મોક્ષકલ્પના ॥

એવમ્ અજ્ઞાનકલને બન્ધમોક્ષદૃશૌ સ્મૃતે ।
વસ્તુતસ્ તુ ન બન્ધો ઽસ્તિ ન મોક્ષો ઽસ્તિ મહામતે ॥

કલ્પનાયા અવસ્તુત્વં સમ્પ્રબુદ્ધમતિં પ્રતિ ।
રજ્જ્વહેર્ ઇવ હે પ્રાજ્ઞ ન ત્વ્ અબુદ્ધમતિં પ્રતિ ॥

બન્ધમોક્ષાદિસમ્મોહો ન પ્રાજ્ઞસ્યાસ્તિ કશ્ચન ।
સમ્મોહો બન્ધમોક્ષાદિર્ અજ્ઞસ્યૈવાસ્તિ રાઘવ ॥

આદૌ મનસ્ તદનુ બન્ધવિમોક્ષદૃષ્ટી પશ્ચાત્ પ્રપઞ્ચરચના ભુવનાભિધાના ।
ઇત્યાદિકા સ્થિતિર્ ઇયં હિ ગતા પ્રતિષ્ઠામ્ આખ્યાયિકા ભવતિ બાલજનોચિતેવ ॥