મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.97

બ્રહ્મન્ મનસ એવેદમ્ અત આડમ્બરં સ્મૃતમ્ ।
યતસ્ તદ્ એવ કર્મેતિ વાક્યાર્થાદ્ ઉપલભ્યતે ॥

દૃઢભાવોપરક્તેન મનસૈવોરરીકૃતમ્ ।
મરુચણ્ડાતપેનેવ ભાસુરાવરણં વપુઃ ॥

બ્રહ્મન્ મન્યે જગત્ય્ અસ્મિન્ મન એવાકૃતિં ગતમ્ ।
ક્વચિન્ નરતયા રૂઢં ક્વચિત્ સુરતયોદિતમ્ ॥

ક્વચિદ્ દૈત્યતયોલ્લાસિ ક્વચિદ્ યક્ષતયોત્થિતમ્ ।
ક્વચિદ્ ગન્ધર્વતાં પ્રાપ્તં ક્વચિત્ કિન્નરરૂપિ ચ ॥

નાનાવનનગાભોગપુરપત્તનરૂપયા ।
મન્યે વિતતયાકૃત્યા મન એવ વિજૃમ્ભતે ॥

એવં સ્થિતે શરીરૌઘસ્ તૃણકાષ્ઠલવોપમઃ ।
તદ્વિચારણયા કો ઽર્થો વિચાર્યં મન એવ નઃ ॥

તેનેદં સર્વમ્ આભોગિ જગદ્ અત્યાકુલં તતમ્ ।
મન્યે તદ્વ્યતિરેકેણ પરમાત્મૈવ શિષ્યતે ॥

આત્મા સર્વપદાતીતસ્ સર્વગસ્ સર્વસંશ્રયઃ ।
તત્પ્રસાદેન સંસારે મનો ધાવતિ વલ્ગતિ ॥

અતો મન્યે મનઃ કર્મ તચ્ છરીરેષુ કારણમ્ ।
જાયતે મ્રિયતે તદ્ ધિ નાત્મનીદૃગ્વિધો ગુણઃ ॥

મન એવં વિચારેણ મન્યે વિલયમ્ એષ્યતિ ।
મનોવિલયમાત્રેણ તતશ્ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥

મનોનામ્નિ પરિક્ષીણે કર્મણ્ય્ અહિતસમ્ભ્રમે ।
મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે જન્તુઃ પુનર્ નામ ન જાયતે ॥

ભગવાન્ ભવતા પ્રોક્તા જાતયસ્ ત્રિવિધા નૃણામ્ ।
પ્રથમં કારણં તાસાં મનસ્ સદસદાત્મકમ્ ॥

તત્ કથં શુદ્ધચિન્નામ્નસ્ તત્ત્વાચ્ છુદ્ધિવિવર્જિતમ્ ।
ઉત્થિતં સ્ફારતાં યાતં જગચ્ચિત્રકરં મનઃ ॥

આકાશા હિ ત્રયો નામ વિદ્યન્તે વિતતાન્તરાઃ ।
ચિત્તાકાશશ્ ચિદાકાશો ભૂતાકાશસ્ તૃતીયકઃ ॥

એતે હિ સર્વસામાન્યાસ્ સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતાઃ ।
શુદ્ધચિત્તત્ત્વશક્ત્યા તુ લબ્ધસત્તૈકતાં ગતાઃ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરસ્થો યો વેત્તા સત્તાવબોધકઃ ।
વ્યાપી સમસ્તભૂતાનાં ચિદાકાશસ્ સ ઉચ્યતે ॥

સર્વભૂતહિતસ્ સ્રષ્ટા યઃ કલાકલનાત્મકઃ ।
યેનેદમ્ આતતં સર્વં ચિત્તાકાશસ્ સ ઉચ્યતે ॥

દશદિઙ્મણ્ડલાભોગૈર્ અવ્યુચ્છિન્નવપુર્ હિ યઃ ।
ભૂતાત્મા સો ઽયમ્ આકાશઃ પવનાબ્દાદિસંશ્રયઃ ॥

આકાશચિત્તાકાશૌ દ્વૌ ચિદાકાશવશોદ્ભવૌ ।
ચિત્ કારણં હિ સર્વસ્ય કાર્યૌઘસ્ય દિનં યથા ॥

જડો ઽસ્મિ ન જડો ઽસ્મીતિ નિશ્ચયો મલિનશ્ ચિતઃ ।
યસ્ તદ્ એવ મનો વિદ્ધિ તેનાકાશાદિ ભાવ્યતે ॥

અપ્રબુદ્ધાત્મવિષયમ્ આકાશત્રયકલ્પના ।
કલ્પ્યતે હ્ય્ ઉપદેશાર્થં પ્રબુદ્ધવિષયં ન તુ ॥

એકમ્ એવ પરં બ્રહ્મ સર્વં સર્વાવપૂરકમ્ ।
પ્રબુદ્ધં વિમલં નિત્યં કલાકલનવર્જિતમ્ ॥

દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભેદૈર્ વાક્યસન્દર્ભગર્ભિતૈઃ ।
ઉપદિશ્યત એવાજ્ઞો ન પ્રબુદ્ધઃ કથઞ્ચન ॥

યાવદ્ રામાપ્રબુદ્ધત્વમ્ આકાશત્રયકલ્પના ।
તાવદ્ એવાવબોધાર્થં મયા ત ઉપદિશ્યતે ॥

આકાશચિત્તાકાશાદ્યાશ્ ચિદાકાશાત્ કલઙ્કિતાત્ ।
પ્રસૂતા દાવદહનાદ્ યથા મરુમરીચયઃ ॥

ચિતો હિ મલિનં રૂપં ચિત્તતાં સમુપાગતમ્ ।
ત્રિજગન્તીન્દ્રજાલાનિ રચયત્ય્ આકુલાત્મકમ્ ॥

ચિત્તત્વમ્ અસ્ય મલિનસ્ય ચિદાત્મકસ્ય તત્ત્વસ્ય દૃશ્યત ઇદં નનુ બોધહીનૈઃ ।
શુક્તૌ યથા રજતતા ન તુ બોધવદ્ભિર્ મૌર્ખ્યેણ બન્ધ ઇહ બોધબલેન મોક્ષઃ ॥