મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.95

અભિન્નૌ કર્મકર્તારૌ સમમ્ એવ પરાત્ પદાત્ ।
સ્વયં પ્રકટતાં યાતૌ પુષ્પામોદૌ તરોર્ ઇવ ॥

સર્વસઙ્કલ્પનામુક્તે જીવા બ્રહ્મણિ નિર્મલે ।
સ્ફુરન્તિ વિતતે વ્યોમ્નિ નીલિમ્ન ઇવ ચન્દ્રકાઃ ॥

અપ્રબુદ્ધજનાચારો યત્ર રાઘવ દૃશ્યતે ।
તત્ર બ્રહ્મણ ઉત્પન્ના જીવા ઇત્ય્ ઉક્તયસ્ સ્થિતાઃ ॥

સમ્પ્રબુદ્ધજનાચારે વક્તુમ્ એવં ન શોભનમ્ ।
યદ્ બ્રહ્મણ ઇદં જાતં ન જાતં વેતિ રાઘવ ॥

કાચિદ્ વા કલના યાવન્ ન નીતા રાઘવ પ્રથામ્ ।
ઉપદેશ્યોપદેશશ્રીસ્ તાવલ્ લોકે ન શોભતે ॥

અતો ભેદદશાં દીનામ્ અઙ્ગીકૃત્યોપદિશ્યતે ।
બ્રહ્મેદમ્ એતે જીવાશ્ ચ વેતિ વાચામ્ અયં ભ્રમઃ ॥

ઇતિ દૃષ્ટ્યા નિરાસઙ્ગાદ્ બ્રહ્મણો જાયતે જગત્ ।
તજ્જં તદ્ એવ તત્ત્વં તુ ગતં દુરવબોધતઃ ॥

મેરુમન્દરસઙ્કાશા બહવો જીવરાશયઃ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય સંલીનાસ્ તસ્મિન્ન્ એવ પરે પદે ॥

અનાદ્યન્તાસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અન્યે જાયમાનાસ્ સહસ્રશઃ ।
નાનાકકુબ્નિકુઞ્જેષુ પાદપેષ્વ્ ઇવ પલ્લવાઃ ॥

જીવૌઘાશ્ ચોદ્ભવિષ્યન્તિ મધાવ્ ઇવ નવાઙ્કુરાઃ ।
તત્રૈવ લયમ્ એષ્યન્તિ ગ્રીષ્મે મધુલતા ઇવ ॥

તિષ્ઠન્ત્ય્ અજસ્રં કાલેષુ ત એવાન્યે ચ ભૂરિશઃ ।
જાયન્તે ઽથ પ્રલીયન્તે પરસ્મિઞ્ જીવરાજયઃ ॥

પુષ્પામોદાવ્ ઇવાભિન્નૌ પુમાન્ કર્મ ચ રાઘવ ।
પરમેશાત્ સમાયાતૌ તત્રૈવ વિશતશ્ શનૈઃ ॥

ઇત્થમ્ એતે જગત્ય્ અસ્મિન્ દૈત્યોરગનરામરાઃ ।
ઉદ્ભવન્યગ્ભવાભાવૈઃ પ્રસ્ફુરન્તિ પુનઃ પુનઃ ॥

હેતુર્ વિહરણે તેષામ્ આત્મવિસ્મરણાદ્ ઋતે ।
ન કશ્ચિલ્ લક્ષ્યતે સાધો જન્માધ્વફલદો ઽપરઃ ॥

અવિસંવાદિતાર્થં સદ્ યત્ પ્રમાણિકદૃષ્ટિભિઃ ।
વીતરાગૈર્ વિનિર્ણીતં તચ્ છાસ્ત્રમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

મહાસત્ત્વગુણોપેતા યે ધીરાસ્ સમદૃષ્ટયઃ ।
યન્નિદેશાઃ ફલોપેતાસ્ સાધવસ્ ત ઉદાહૃતાઃ ॥

ઇયં તુ દૃષ્ટિસ્ સકલા સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્ ।
સાધુવૃત્તતયા શાસ્ત્રં સર્વદૈવાનુવર્તતે ॥

સાધુસંવ્યવહારસ્થં શાસ્ત્રં યો નાનુવર્તતે ।
બહિષ્કુર્વન્તિ તં સર્વે સ ચ દુઃખે નિમજ્જતિ ॥

ઇહ લોકે ચ વેદે ચ શ્રુતિર્ ઇત્થં સદા પ્રભો ।
યથા કર્મ ચ કર્તા ચ પર્યાયેણેહ સઙ્ગતે ॥

કર્મણા ક્રિયતે કર્તા કર્ત્રા કર્મ પ્રમીયતે ।
બીજાઙ્કુરવદ્ આમ્નાયો લોકે વેદોક્ત એષ સઃ ॥

કર્મણો જાયતે જન્તુર્ બીજાદ્ ઇવ નવાઙ્કુરઃ ।
જન્તોઃ પ્રજાયતે કર્મ પુનર્ બીજમ્ ઇવાઙ્કુરાત્ ॥

યયા વાસનયા કર્મ દીયતે ભવપઞ્જરે ।
તદ્વાસનાનુરૂપેણ ફલં સમનુભૂયતે ॥

એવં સ્થિતે કથં નામ જન્મબીજેન કર્મણા ।
વિનોત્પત્તિસ્ ત્વયા પ્રોક્તા ભૂતાનાં બ્રહ્મણઃ પદાત્ ॥

પક્ષેણાનેન ભગવન્ ભવતા જન્મકર્મણોઃ ।
તિરસ્કૃતા જગજ્જાતાપ્ય્ અવિનાભાવિતૈતયોઃ ॥

કર્મણ્ય્ અકારણે બ્રહ્મઞ્ જન્માદિષુ ફલેષુ તુ ।
કર્મણાં ફલમ્ અસ્તીતિ ત્વયા લોકે પ્રમાર્જિતમ્ ॥

સઞ્જાતે સઙ્કરે લોકે કર્મસ્વ્ અફલદાયિષુ ।
માત્સ્યે ન્યાયે વિલસતિ નાશ એવાવશિષ્યતે ॥

કિં તત્ કૃતં ભવત્ય્ એવં ભગવન્ બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ।
એતં મે સંશયં સ્ફારં છિન્દ્ધિ વેદવિદાં વર ॥

સાધુ રાઘવ પૃષ્ટો ઽસ્મિ ત્વયા પ્રશ્નમ્ ઇમં શુભમ્ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તે યેન ભૃશં જ્ઞાનોદયો ભવેત્ ॥

મનસો યસ્ સમુન્મેષઃ કલાકલનરૂપતઃ ।
એતત્ તત્ કર્મણાં બીજં ફલમ્ અસ્યૈવ વિદ્યતે ॥

યદ્ એવ હિ મનસ્તત્ત્વમ્ ઉત્થિતં બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
તદ્ એવ કર્મ જન્તૂનાં જીવો દેહતયા સ્થિતઃ ॥

કુસુમામોદયોર્ ભેદો ન યથા ભિન્નયોર્ ઇહ ।
તથૈવ કર્મમનસોર્ ભેદો નાસ્ત્ય્ અપિ ભિન્નયોઃ ॥

ક્રિયાસ્પન્દો જગત્ય્ અસ્મિન્ કર્મેતિ કથિતો બુધૈઃ ।
પૂર્વં તસ્ય મનોદેહઃ કર્માતશ્ ચિત્તમ્ એવ હિ ॥

ન સ શૈલો ન તદ્ વ્યોમ ન સા દિઙ્ ન ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
અસ્તિ યત્ર ફલં નાસ્તિ કૃતાનામ્ આત્મકર્મણામ્ ॥

ઐહિકં પ્રાક્તનં વાપિ કર્મ યદ્ રચિતં સ્ફુટમ્ ।
પૌરુષો ઽસૌ પરો યત્નો ન કદાચન નિષ્ફલઃ ॥

બ્રહ્મણઃ પ્રોત્થિતં ચિત્તં કર્મ વિદ્ધીહ નેતરત્ ।
તદ્ એવ જનતાબીજં વિદ્ધિ રાઘવ નેતરત્ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તેર્ અનુસન્ધાનહેતુતઃ ।
પૂર્વં હિ કારણં ચેતઃ કર્મ ચિત્તમ્ અતો વિદુઃ ॥

અક્ષુબ્ધસાગરપ્રખ્યાદ્ બ્રહ્મણસ્ સ્પન્દધર્મિણી ।
યા ચિદ્ આહુર્ અતશ્ ચિત્તં જનતાજીવતાં ગતમ્ ॥

મનઃ કર્મ મનો જીવઃ કાયસ્ તેનૈવ તન્યતે ।
અતઃ કર્મ ચ કર્તા ચ ન ભિન્નૌ તિલતૈલવત્ ॥

કર્તૃકર્માત્મકાવ્ અર્થાવ્ અભિન્નૌ નિત્યમ્ એવ હિ ।
અબોધાદ્ ભેદમ્ આયાતૌ કલ્પ્યમાનૌ મુધૈવ હિ ॥

દ્વે કર્મમનસી રામ મૂર્ખાણાં ન તુ ધીમતામ્ ।
સમુદ્રામ્બુ તરઙ્ગામ્બુ બાલાનામ્ ઇવ ભેદધીઃ ॥

પર્યાયશબ્દાવ્ એતૌ હિ વિદ્ધિ ત્વં ચિત્તકર્મણી ।
પર્યાયશબ્દતાં ત્યક્ત્વા સ્થિતે દુરવબોધતઃ ॥

મનઃ કર્માત્મકં પૂર્વં પરસ્માત્ સમ્પ્રવર્તતે ।
આમોદાત્મેવ કુસુમં વિવિધાકૃતિ પાદપાત્ ॥

કર્તૃકર્માભિધાનીહ ચેતાંસ્ય્ અવિરતં પદાત્ ।
પરસ્માત્ સમ્પ્રવર્તન્તે તરઙ્ગા ઇવ સાગરાત્ ॥

ઉદ્ધૃતાન્ય્ એવ તસ્મિંસ્ તુ જીવસઞ્જ્ઞાનિ તાનિ તુ ।
સ્ફુરિત્વા પ્રવિલીયન્તે તરઙ્ગા ઇવ સાગરે ॥

મનસા ક્રિયતે કર્મ યદ્ યત્ તત્ સફલં ભવેત્ ।
મનસ્ય્ એવ ન કાયોત્થં કર્તા કર્મ મનસ્ તતઃ ॥

આલોકલાઞ્છિતાભોગે મકુરે રાજતે સુખમ્ ।
બ્રહ્મતત્ત્વપરામૃષ્ટે કર્તૃત્વં મનસિ સ્ફુટમ્ ॥

ગુણો ગુણિનિ શૌક્લ્યાદિઃ પટાદૌ સંસ્થિતો યથા ।
તથા મનસિ કર્તૃત્વં જીવનામ્નિ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

યથા શૈત્યાદિરહિતસ્ તુષારો નોપલભ્યતે ।
તથા કર્મ વિના ચિત્તં ન કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે ॥

કૃષ્ણતાસઙ્ક્ષયે યદ્વત્ ક્ષીયતે કજ્જલં સ્વયમ્ ।
સ્પન્દાત્મકર્મવિગમે તદ્વત્ પ્રક્ષીયતે મનઃ ॥

કર્મનાશો મનોનાશો મનોનાશો હ્ય્ અકર્મતા ।
મુક્તસ્યૈવ ભવત્ય્ એષ નામુક્તસ્ય કદાચન ॥

વહ્ન્યૌષ્ણ્યયોર્ ઇવ સદા શ્લિષ્ટયોશ્ ચિત્તકર્મણોઃ ।
દ્વયોર્ એકતરાભાવે દ્વયમ્ એવ વિલીયતે ॥

ચિત્તં સદા સ્પન્દવિલાસમ્ એતત્ સ્પન્દૈકરૂપં નનુ કર્મ વિદ્ધિ ।
કર્માથ ચિત્તં કિલ ધર્મધર્મિ પદં ગતે રામ પરસ્પરેણ ॥