મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.94

ઉત્તમાધમમધ્યાનાં પદાર્થાનામ્ ઇતસ્ તતઃ ।
ઉત્પત્તીનાં વિભાગો ઽયં શૃણુ વક્ષ્યામિ રાઘવ ॥

ઇત્થમ્પ્રથમતોત્પન્નો યો ઽસ્મિન્ન્ એવ હિ જન્મનિ ।
બ્રહ્મણસ્ સાત્ત્વિકી તસ્ય પ્રથમોત્પત્તિર્ ઇષ્યતે ॥

ઇદમ્પ્રથમતાનામ્ની શુભાભ્યાસસમુદ્ભવા ।
શુભલોકાશ્રયા સા ચ શુભકાર્યાનુબન્ધિની ॥

સા ચેદ્ વિચિત્રસંસારવાસનાવ્યવહારિણી ।
ભાવૈઃ કતિપયૈર્ મોક્ષમ્ ઈયુષી ગુણપીવરી ॥

તાદૃક્ફલપ્રદાનૈકકાર્યાકાર્યાનુમાનદા ।
તેન રાજસસત્ત્વેતિ પ્રોચ્યતે સા કૃતાત્મભિઃ ॥

અથ ચેચ્ ચિત્રસંસારવાસનાવ્યવહારિણી ।
અત્યન્તકલુષા જન્મસહસ્રૈર્ જ્ઞાનભાગિની ॥

તાદૃક્ફલપ્રદાનૈકધર્માધર્માનુમાનદા ।
અસાવ્ અધમસત્ત્વેતિ પ્રોચ્યતે સા કૃતાત્મભિઃ ॥

સૈવ સઙ્ખ્યાતિગાનન્તજન્મવૃન્દાદ્ અનન્તરમ્ ।
સન્દિગ્ધમોક્ષા યદિ તત્ પ્રોચ્યતે ઽત્યન્તતામસી ॥

અનદ્યતનજન્માત્તમતિસ્ તાદૃશકારણા ।
યોત્પત્તિર્ મધ્યમા પુંસો રામ દ્વિત્રિભવાન્તરા ॥

તદ્વત્કાર્યાનુગા લોકે રાજસી રાજસત્તમ ।
અવિપ્રકૃષ્ટજન્માધ્વા સોચ્યતે કૃતબુદ્ધિભિઃ ॥

સા હિ તજ્જન્મમાત્રેણ મોક્ષયોગ્યા મુમુક્ષુભિઃ ।
તાદૃક્કાર્યાનુમાનેન પ્રોક્તા રાજસસાત્ત્વિકી ॥

સૈવ ચેદ્ ઇતરૈર્ અલ્પૈર્ જન્મભિર્ મોક્ષભાગિની ।
તત્ તાદૃશી હિ સા તજ્જ્ઞૈઃ પ્રોક્તા રાજસરાજસી ॥

સૈવ જન્મશતૈર્ મોક્ષભાગિની ચેચ્ ચિરૈષિણી ।
તદ્ ઉક્તા તાદૃગારમ્ભા સદ્ભી રાજસતામસી ॥

સૈવ સન્દિગ્ધમોક્ષા ચેત્ સહસ્રૈર્ અપિ જન્મનામ્ ।
તદ્ ઉક્તા તાદૃગારમ્ભા રાજસાત્યન્તતામસી ॥

ભુક્તજન્મસહસ્રા તુ યોત્પત્તિર્ બ્રહ્મણો નૃણામ્ ।
ચિરમોક્ષા હિ કથિતા તામસી સા મહર્ષિભિઃ ॥

તજ્જન્મનૈવ મોક્ષસ્ય ભાગિની ચેત્ તદ્ ઉચ્યતે ।
તજ્જ્ઞૈસ્ તામસસત્ત્વેતિ તાદૃગારમ્ભશંસિની ॥

ભાવૈઃ કતિપયૈર્ મોક્ષભાગિની ચેત્ તદ્ ઉચ્યતે ।
તમોરાજસરૂપેતિ તાદૃશૈર્ ગુણવૃત્તિભિઃ ॥

પૂર્વં જન્મસહસ્રાઢ્યા પુરો જન્મશતૈર્ અપિ ।
મોક્ષયોગ્યા તતઃ પ્રોક્તા તજ્જ્ઞૈસ્ તામસતામસી ॥

પૂર્વં તુ જન્મલક્ષ્યાઢ્યા જન્મલક્ષ્યૈઃ પુરો ઽપિ ચેત્ ।
સન્દિગ્ધમોક્ષા તદ્ અસૌ પ્રોચ્યતે ઽત્યન્તતામસી ॥

સર્વા એતાસ્ સમાયાન્તિ બ્રહ્મણો ભૂતજાતયઃ ।
કિઞ્ચિત્પ્રચલિતા ભોગાત્ પયોરાશેર્ ઇવોર્મયઃ ॥

સર્વા એતા વિનિષ્ક્રાન્તા બ્રહ્મણો જીવરાશયઃ ।
સ્વતેજસ્સ્પન્દિતા ભોગાદ્ દીપાદ્ ઇવ મરીચયઃ ॥

સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો ભૂતપઙ્ક્તયઃ ।
સ્વમરીચિબલોદ્ધૂતાદ્ અલાતાઙ્ગાત્ કણા ઇવ ॥

સર્વા એવોત્થિતાસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્મણો જીવજાતયઃ ।
મન્દારમઞ્જરીરૂપાશ્ ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવાંશવઃ ॥

સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો દૃશ્યદૃષ્ટયઃ ।
યથા વિટપિનશ્ ચિત્રાસ્ તદ્રૂપા વિટપશ્રિયઃ ॥

સર્વા એવ સમુત્પન્ના બ્રહ્મણો જીવશક્તયઃ ।
કટકાઙ્ગદકેયૂરયુક્તયઃ કનકાદ્ ઇવ ॥

સર્વા એવોત્થિતા રામ બ્રહ્મણો જીવરાશયઃ ।
નિર્ઝરાદ્ અમલોદ્દ્યોતાત્ પયસામ્ ઇવ બિન્દવઃ ॥

અજસ્યૈવાખિલા રામ ભૂતસન્તતિકલ્પના ।
આકાશસ્ય ઘટસ્થાલીરન્ધ્રાકાશાદયો યથા ॥

સર્વા એવોત્થિતા લોકકલના બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
શીકરાવર્તલહરીબિન્દવઃ પયસો યથા ॥

સર્વા એવોત્થિતા રામ બ્રહ્મણો દૃશ્યદૃષ્ટયઃ ।
મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યો યથા ભાસ્કરતેજસઃ ॥

સર્વા દૃશ્યદૃશો દ્રષ્ટુર્ વ્યતિરિક્તા ન રૂપતઃ ।
શીતરશ્મેર્ ઇવ જ્યોત્સ્ના સ્વાલોકા ઇવ તેજસઃ ॥

એવમ્ એતા હિ લોકાનાં જાતયો વિવિધાશ્રયાઃ ।
તસ્માદ્ એવ સમાયાન્તિ તસ્મિન્ન્ એવ વિશન્તિ ચ ॥

કાશ્ચિજ્ જન્મસહસ્રાન્તાજાતયશ્ ચિરકાલિકાઃ ।
કાશ્ચિત્ કતિપયાતીતજન્મરૂપા વ્યવસ્થિતાઃ ॥

ઇત્થં જગત્સુ વિવિધેષુ વિચિત્રરૂપાસ્ તસ્યેચ્છયા ભગવતો વ્યવહારવત્યઃ ।
આયન્તિ યાન્તિ નિપતન્તિ તથોત્પતન્તિ ભૂતશ્રિયઃ કણઘટા ઇવ પાવકોત્થાઃ ॥