મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.92

ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ સ ભગવાન્ મયા કમલસમ્ભવઃ ।
રઘૂદ્વહ પુનઃ પૃષ્ટો વાક્યમ્ આક્ષિપ્ય ભૂતપઃ ॥

ત્વયૈવ ભગવન્ પ્રોક્તાશ્ શાપમન્ત્રાદિશક્તયઃ ।
અમોઘા ઇતિ તા એવ કથં મોઘીકૃતાઃ પુનઃ ॥

શાપેન મન્ત્રવીર્યેણ મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ।
સર્વાણ્ય્ એવ વિમૂઢાનિ દૃષ્ટાનિ કિલ જન્તુષુ ॥

યથૈતૌ પવનસ્પન્દૌ યથા સ્નેહઘૃતે તથા ।
અભિન્નૌ તદ્વદ્ એવૈતૌ મનોદેહૌ સદૈવ હિ ॥

અથ નાસ્ત્ય્ એવ વા દેહઃ કેવલં ચેતસોહિતઃ ।
મુધાનુભૂયતે સ્વપ્નમૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રવત્ ॥

એકનાશે દ્વયોર્ એવ નાશો ઽત્રાભ્યુપપદ્યતે ।
અવશ્યભાવી તુ મનોનાશે દેહપરિક્ષયઃ ॥

મનશ્ શાપાદિભિર્ દોષૈઃ કથં નાક્રમ્યતે પ્રભો ।
કથમ્ આક્રમ્યતે વાપિ બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર ॥

ન તદ્ અસ્તિ જગત્કોશે શુભકર્માનુપાતિના ।
યત્ પૌરુષેણ શુદ્ધેન ન સમાસાદ્યતે જનૈઃ ॥

આબ્રહ્મસ્થાવરાન્તં ચ સર્વદા સર્વજાતયઃ ।
સર્વા એવ જગત્ય્ અસ્મિન્ દ્વિશરીરાશ્ શરીરિણામ્ ॥

એકં મનશ્શરીરં તુ ક્ષિપ્રકારિ સ્થિતં ચલમ્ ।
અકિઞ્ચિત્કરમ્ અન્યત્ તુ શરીરં માંસનિર્મિતમ્ ॥

યત્ર માંસમયઃ કાયસ્ સર્વસ્યૈવ વશઙ્ગતઃ ।
સર્વૈર્ આયાસ્યતે શાપૈસ્ તથાધિવ્યાધિસઞ્ચયૈઃ ॥

મૂકપ્રાયો હ્ય્ અશક્તો ઽસૌ દીનઃ ક્ષણવિનશ્વરઃ ।
પદ્મપત્ત્રામ્બુચપલો દેવાદિવિવશસ્થિતિઃ ॥

મનો નામ દ્વિતીયો યઃ કાયઃ કાયવતામ્ ઇહ ।
સ આયત્તો ઽપિ નાયત્તો ભૂતાનાં ભુવનત્રયે ॥

પૌરુષં સ્વમ્ અવષ્ટભ્ય ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય શાશ્વતમ્ ।
યદિ તિષ્ઠત્ય્ અગમ્યો ઽસૌ દુઃખાનાં તદ્ અનિન્દિતઃ ॥

યથા યથાસૌ યતતે મનોદેહો હિ દેહિનામ્ ।
તથા તથાસૌ ભવતિ સ્વનિશ્ચયફલૈકભાક્ ॥

સફલો માંસદેહસ્ય ન કશ્ચિત્ પૌરુષક્રમઃ ।
મનોદેહસ્ય સફલં સર્વમ્ એવ સ્વચેષ્ટિતમ્ ॥

પવિત્રમ્ અનુસન્ધાનં ચેતસા યસ્ સ્મરન્ સ્થિતઃ ।
નિષ્ફલાસ્ તત્ર શાપાદ્યાશ્ શિલાયામ્ ઇવ સાયકાઃ ॥

પતત્વ્ અમ્ભસિ વહ્નૌ વા કર્દમે વા કલેવરમ્ ।
મનો યદ્ અનુસન્ધત્તે તદ્ એવાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

પૌરુષાતિશયસ્ સર્વસ્ સર્વભાવોપમર્દજઃ ।
દદાત્ય્ અવિઘ્નેન ફલં મનો હિ મનસો મુને ॥

પૌરુષેણ બલેનાન્તશ્ ચિત્તં કૃત્વા પ્રિયામયમ્ ।
કૃત્રિમેન્દ્રેણ દુઃખાર્તિર્ ન દૃષ્ટા શાસનાસ્વ્ અપિ ॥

પૌરુષેણ મનઃ કૃત્વા નીરાગં વિગતજ્વરમ્ ।
માણ્ડવ્યેન જિતાઃ ક્લેશાશ્ શૂલપ્રાન્તે ઽપિ તિષ્ઠતા ॥

અન્ધકૂપે સ્થિતેનાપિ માનસૈર્ યજ્ઞસઞ્ચયૈઃ ।
ઋષિણા દીર્ઘતપસા સમ્પ્રાપ્તં વૈબુધં પુરમ્ ॥

ઇન્દોઃ પુત્રૈર્ નરૈર્ એવ પુરુષાધ્યવસાયતઃ ।
ધ્યાનેન બ્રહ્મતા પ્રાપ્તા યા મયાપિ ન ખણ્ડ્યતે ॥

અન્યે ઽપ્ય્ સાવધાના યે ધીરાસ્ સુરમહર્ષયઃ ।
ચિત્તાત્ સ્વમ્ અનુસન્ધાનં ન ત્યજન્તિ મનાગ્ અપિ ॥

આધયો વ્યાધયશ્ ચૈવ શાપાઃ પાપદૃશસ્ તથા ।
ન ખણ્ડયન્તિ તાન્ પદ્મપત્ત્રાઘાતાશ્ શિલામ્ ઇવ ॥

યે વાપિ ખણ્ડિતાઃ કેચિચ્ છાપાદ્યૈર્ આધિસાયકૈઃ ।
સ્વવિવેકાક્ષમં તેષાં મનો મન્યે ઽપ્ય્ અપૌરુષમ્ ॥

ન કદાચન સંસારે સાવધાનમના મનાક્ ।
સ્વપ્ને ઽપિ કશ્ચિદ્ અસ્ત્ય્ એવ દોષજાલૈઃ ખલીકૃતઃ ॥

મનસૈવ મનસ્ તસ્માત્ પૌરુષેણ પુમાન્ ઇહ ।
સ્વકમ્ એવ સ્વકેનૈવ યોજયેત્ પાવને પથિ ॥

પ્રતિભાતં યદ્ એવાસ્ય તથારૂપં ભવત્ય્ અલમ્ ।
ક્ષણાદ્ એવ મનઃ પીનં બાલવેતાલવન્ મુને ॥

પ્રતિભાસસ્યાનુપદં પ્રાક્તનીં સ્થિતિમ્ ઉજ્ઝતિ ।
કુલાલકર્માનુપદં ઘટો મૃત્પિણ્ડતામ્ ઇવ ॥

પ્રતિભાતાર્થતામ્ એતિ ક્ષણાદ્ એવ મનો મુને ।
સ્પન્દમાત્રાત્મકં વારિ યથા તુઙ્ગતરઙ્ગતામ્ ॥

અનુસન્ધાનમાત્રેણ સૂર્યબિમ્બે ઽપિ યામિનીમ્ ।
મનઃ પશ્યત્ય્ અશુદ્ધાક્ષશ્ ચન્દ્રબિમ્બે દ્વિતામ્ ઇવ ॥

યત્ પશ્યતિ તદ્ એવાશુ ફલીભૂતમ્ ઇદં મનઃ ।
સહ હર્ષવિષાદાભ્યાં ભુઙ્ક્તે તસ્માત્ તદ્ એવ સત્ ॥

પ્રતિભાનુપદં ચૈતચ્ ચન્દ્રે ઽપ્ય્ અગ્નિશિખાશતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા દાહમ્ અવાપ્નોતિ દગ્ધં ચ પરિતપ્યતે ॥

પ્રતિભાનુપદં ચેતઃ ક્ષારે ઽપિ હિ રસાયનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પીત્વા પરાં તૃપ્તિં યાતિ વલ્ગતિ દૃપ્યતિ ॥

પ્રતિભાનુપદં ચેતો વ્યોમન્ય્ અપિ મહાવનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા લુનાતિ લૂત્વા ચ પુનર્ આરોપયત્ય્ અલમ્ ॥

ઇત્થં યદ્ એવ પરિકલ્પયતીન્દ્રજાલં ક્ષિપ્રં તદ્ એવ પરિપશ્યતિ તાત ચેતઃ ।
નાસજ્ જગન્ ન ચ સદ્ ઇત્ય્ અવગમ્ય નૂનમ્ એનાં દૃશં વિવિધભેદવતીં જહીહિ ॥