મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.89

શ્રૂયતે હિ પુરા દેવ મગધેષુ મહીપતિઃ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ ખ્યાત ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇવાપરઃ ॥

તસ્યેન્દુબિમ્બપ્રતિમા ભાર્યા કમલલોચના ।
અહલ્યા નામ તત્રાસીચ્ છશાઙ્કસ્યેવ રોહિણી ॥

તસ્મિન્ન્ એવ પુરે શિડ્ગઃ કિલાસીદ્ બલવાન્ ઇતિ ।
ઇન્દ્રનામાપરઃ કશ્ચિચ્ છ્રીમાન્ વિપ્રકુમારકઃ ॥

અહલ્યા પૂર્વમ્ ઇન્દ્રસ્ય બભૂવેષ્ટેત્ય્ અહલ્યયા ।
શ્રુતં રાજમહિષ્યાથ કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્ ॥

આકર્ણ્ય તદ્ અહલ્યા સા બભૂવેન્દ્રાનુરાગિણી ।
અહલ્યાં માં ન કસ્માત્ સ શક્રો ઽભ્યેતીતિ સોત્સુકા ॥

મૃણાલહારકદલીપલ્લવાસ્તરણેષુ સા ।
અતપ્યત ભૃશં બાલા લતાલૂના વનેષ્વ્ ઇવ ॥

ખેદમ્ આપ સમગ્રાસુ તાસુ ભૂપવિભૂતિષુ ।
મત્સી નિદાઘતપ્તાસુ પરિલોલા સ્થલેષ્વ્ ઇવ ॥

અયમ્ ઇન્દ્રો ઽયમ્ ઇન્દ્રશ્ ચેત્ય્ એવં જાતપ્રલાપયા ।
લજ્જાપિ હિ તયા ત્યક્તા વૈવશ્યમ્ ઉપયાતયા ॥

ઇત્ય્ આર્તાયા ઘનસ્નેહમ્ અથ તસ્યા વયસ્યયા ।
ઉક્તમ્ આલિ તવાવિઘ્નમ્ ઇન્દ્રમ્ અપ્ય્ આનયામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇન્દ્રં તવાનયામીતિ શ્રુત્વા વિકસિતેક્ષણા ।
પપાત પાદયોસ્ સખ્યા નલિન્યા નલિની યથા ॥

તતઃ પ્રયાતે દિવસે સમાયાતે નિશાગમે ।
સા વયસ્યા તમ્ ઇન્દ્રાખ્યં યયૌ વિપ્રકુમારકમ્ ॥

બોધયિત્વા યથાયુક્તં સા તમ્ ઇન્દ્રકુમારકમ્ ।
અહલ્યાનિકટં રાત્રાવ્ આનયામ્ આસ સત્વરમ્ ॥

સા તતસ્ તેન શિડ્ગેન મહેન્દ્રેણ રતિં યયૌ ।
કસ્મિંશ્ચિત્ સદને ગુપ્તે બહુમાલ્યવિલેપના ॥

હારાઙ્ગદમનોજ્ઞેન તેન સા તરુણી તદા ।
રતેનાવર્જિતા વલ્લી રસેન મધુના યથા ॥

તતસ્ તદનુરક્તા સા પશ્યન્તી તન્મયં જગત્ ।
ન સાનન્તગુણાકીર્ણં ભર્તારં બહ્વ્ અમન્યત ॥

કેનચિત્ ત્વ્ અથ કાલેન તસ્યા ઇન્દ્રાનુરાગિતા ।
સા જ્ઞાતા રાજસિંહેન તન્મુખવ્યોમચન્દ્રિકા ॥

ઇન્દ્રં ધ્યાયતિ સા યાવત્ તાવત્ તસ્યા વિરાજતે ।
મુખં પૂર્ણેન ચન્દ્રેણ પ્રબુદ્ધમ્ ઇવ કૈરવમ્ ॥

એવમ્ અન્યોઽન્યમ્ આસક્તભાવમ્ આલોક્ય ભૂપતિઃ ।
ચકાર બહુભિર્ દણ્ડૈસ્ સ દ્વયોર્ અથ શાસનમ્ ॥

તાવ્ ઉભાવ્ અપિ સન્ત્યક્તૌ હિ સન્તૌ સલિલાશયે ।
તુષ્ટૌ જહસતુસ્ તત્ર ન ખેદં સમુપાગતૌ ॥

અપૃચ્છત્ તૌ તતો રાજા ખિન્નૌ સ્થઃ કિં ન દુર્મતી ।
તાવ્ ઊચતુર્ મહીપાલં જલાશયસમુદ્ધૃતૌ ॥

સંસૃત્યાવામ્ ઇહાન્યોઽન્યં મુખકાન્તિમ્ અનિન્દિતામ્ ।
મુહ્યાવો ન મહીપાલ સ્વાઙ્ગૈર્ અપિ વિકર્તિતૈઃ ॥

વહ્નાવ્ અપિ પરિક્ષિપ્તાવ્ અખિન્નાવ્ એવમ્ એવ તૌ ।
ઊચતુર્ મુદિતાત્માનાવ્ અન્યોઽન્યં સ્મૃતિહર્ષિતૌ ॥

ગ્રથિતૌ ગજપાદેષુ નખિન્નાવ્ એવ સંસ્થિતૌ ।
એવમ્ એવોચતુર્ ભૂપમ્ અન્યોઽન્યં સ્મૃતિહર્ષિતૌ ॥

કષાહતાવ્ અખિન્નૌ તાવ્ એવમ્ એવ કિલોચતુઃ ।
પઙ્કમગ્નાવ્ અખિન્નૌ તાવ્ એવમ્ એવ કિલોચતુઃ ॥

અન્યસ્માચ્ છાસનાજાલાત્ કલ્પિતાચ્ ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઉદ્ધૃતાવ્ ઊચતુઃ પૃષ્ટૌ તમ્ એવાર્થં પુનઃ પુનઃ ॥

ઉવાચેન્દ્રો મહીપાલ જગન્ મે દયિતામયમ્ ।
ન શાસનાનિ દુઃખાનિ બાધન્તે કિઞ્ચિદ્ એવ મે ॥

અસ્યાશ્ ચૈવ જગદ્ રાજન્ સર્વં મન્મયમ્ એવ હિ ।
તેન નૌ શાસનાદુઃખં કિઞ્ચિદ્ એવ ન બાધતે ॥

મનો નામ વયં રાજન્ મનો હિ પુરુષસ્ સ્મૃતઃ ।
પ્રપઞ્ચમાત્રમ્ એવાયં દેહો દૃશ્યત એવ હિ ॥

સમકાલપ્રયુક્તેન સહસા દણ્ડરાશિના ।
ધીરં મનો ભેધયિતું ન મનાગ્ અપિ શક્યતે ॥

કા નામ તા મહારાજ કીદૃશ્યઃ કસ્ય શક્તયઃ ।
યાભિર્ મનાંસિ ભિદ્યન્તે દૃઢનિશ્ચયવન્ત્ય્ અપિ ॥

પતતૂદેતુ વા દેહો યાતુ વા વિશરારુતામ્ ।
ભાવિતાર્થાભિપતિતં મનસ્ તિષ્ઠતિ પૂર્વવત્ ॥

ઇષ્ટે ઽર્થે ચિરમ્ આવિષ્ટં ભઙ્ક્તું ધીરં સ્થિતં મનઃ ।
ભાવા ભાવાશ્ શરીરસ્થા મમ શક્તા ન કેચન ॥

ભાવિતં તીવ્રવેગેન મનસા યન્ મહીપતે ।
તદ્ એવ પશ્યત્ય્ અચલં ન શરીરવિચેષ્ટિતમ્ ॥

ન કાશ્ચન ક્રિયા રાજન્ વરશાપાદિકા અપિ ।
તીવ્રસંવેગસમ્પન્નં શક્તાશ્ ચાલયિતું મનઃ ॥

તીવ્રવેગેન સંસક્તં પુરુષા હ્ય્ અભિવાઞ્છિતે ।
મનશ્ ચાલયિતું શક્તા ન મહાદ્રિં મૃગા ઇવ ॥

રામેયમ્ અસિતાપાઙ્ગા મનઃકોશે પ્રતિષ્ઠિતા ।
દેવાગારે મહોત્સેધે દેવી ભગવતી યથા ॥

ન દુઃખમ્ અનુગચ્છામિ પ્રિયયા જીવરક્ષયા ।
ગિરિર્ ગ્રીષ્મદશાદાહં લગ્નયેવાભ્રમાલયા ॥

યત્ર યત્ર યથા રાજંસ્ તિષ્ઠામ્ય્ અભિપતામિ વા ।
તત્રેષ્ટાસઙ્ગમાદ્ અન્યત્ કિઙ્ચિન્ નાનુભવામ્ય્ અહમ્ ॥

અહલ્યાદયિતાનામ્ના મનસેન્દ્રાભિધં મનઃ ।
સંસક્તમ્ ઇદમ્ આયાતિ ન સ્વભાવાદ્ ઋતે પરમ્ ॥

એકકાર્યનિવિષ્ટં હિ મનો ધીરસ્ય ભૂપતે ।
ન ચાલ્યતે મેરુર્ ઇવ વરશાપબલૈર્ અપિ ॥

દેહો હિ વરશાપાભ્યામ્ અન્યત્વમ્ ઉપગચ્છતિ ।
ન તુ ધીરં મનો રાજન્ વિજિગીષુતયોત્થિતમ્ ॥

એતાનિ ચાત્ર મનસાં ન ચ કારણાનિ રાજઞ્ શરીરશકલાન્ય્ અસમુત્થિતાનિ ।
ચેતો હિ કારણમ્ અમીષુ શરીરકેષુ વારીવ સર્વવનષણ્ડલતારસેષુ ॥

આદ્યં શરીરમ્ ઇહ વિદ્ધિ મનો મહાત્મન્ સઙ્કલ્પિતા જગતિ તેન શરીરસઙ્ઘાઃ ।
આદ્યં શરીરમ્ અભિતિષ્ઠતિ યત્ર તત્ર તત્ તદ્ ભૃશં ફલતિ નેતરદ્ અસ્ય પુંસઃ ॥

મુખ્યાઙ્કુરં સુભગ વિદ્ધિ મનો હિ પુંસો દેહાસ્ તતઃ પ્રવિસૃતાસ્ તરુપલ્લવાભાઃ ।
નષ્ટે ઽઙ્કુરે પુનર્ ઉદેતિ ન પલ્લવશ્રીર્ ન ત્વ્ અઙ્કુરઃ ક્ષયમ્ ઉપૈતિ દલક્ષયેષુ ॥

દેહક્ષયે વિવિધદેહગણં કરોતિ સ્વપ્નાવનાવ્ ઇવ વનં નવમ્ આશુ ચેતઃ ।
ચિત્તે ક્ષતે ન તુ કરોતિ હિ કિઞ્ચિદ્ એવ દેહસ્ તતસ્ સમનુપાલય ચિત્તરત્નમ્ ॥

દિશિ દિશિ હરિણાક્ષીમ્ એવ પશ્યામિ રાજન્ પ્રિયયુવતિમનસ્ત્વાન્ નિત્યમ્ આનન્દિતો ઽસ્મિ ।
તવ સુખવિકૃતીનાં યત્ ફલં દુઃખદાયિ ક્ષણમ્ અથ સુચિરં વા તન્ ન પશ્યામિ કિઞ્ચિત્ ॥