મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.85

પુરા મે બ્રહ્મણા પ્રોક્તં સર્ગસઙ્કથયાનઘ ।
યદ્ ઇદં તત્ પ્રવક્ષ્યામિ ત્વયિ પૃચ્છતિ રાઘવ ॥

પુરા મયા હિ ભગવાન્ પૃષ્ટઃ કમલસમ્ભવઃ ।
ઇમે કથમ્ ઉપાયાન્તિ બ્રહ્મન્ સર્ગગણા ઇતિ ॥

એવં હિ મન એવેદમ્ ઇત્થં સ્ફુરતિ ભૂતવત્ ।
ચલૈર્ જલાશયસ્ સ્ફારૈર્ વિચિત્રૈશ્ ચક્રકૈર્ ઇવ ॥

દિનાદૌ સમ્પ્રબુદ્ધસ્ય સંસારં સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છતઃ ।
પુરાકલ્પે હિ કસ્મિંશ્ચિચ્ છૃણુ કિં વૃત્તમ્ અઙ્ગ મે ॥

કદાચિદ્ અખિલં સર્ગં સંહૃત્ય દિવસક્ષયે ।
એક એવાહમ્ એકાગ્રસ્ સ્વસ્થસ્ સ્વામ્ અનયં નિશામ્ ॥

નિશાન્તે સમ્પ્રબુદ્ધસ્ સન્ સાન્ધ્યાં કૃત્વા તથા વિધિમ્ ।
પ્રજા દ્રષ્ટું દૃશસ્ સ્ફારે વ્યોમ્નિ યોજિતવાન્ અહમ્ ॥

યાવત્ પશ્યામિ ગગનં ન તમોભિર્ ન તેજસા ।
વ્યાપ્તમ્ અત્યન્તવિતતં શૂન્યમ્ અન્તવિવર્જિતમ્ ॥

સર્ગં સઙ્કલ્પયામીમમ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય તન્ મયા ।
ખમ્ એવેક્ષિતુમ્ આરબ્ધં શુદ્ધસૂક્ષ્મેણ ચેતસા ॥

અથાહં દૃષ્ટવાંસ્ તત્ર મનસા વિતતે ઽમ્બરે ।
પૃથક્સ્થિતાન્ મહારમ્ભાન્ સર્ગાન્ સ્થિતિનિરર્ગલાન્ ॥

પરસ્પરેણ ચાદૃષ્ટાન્ બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રસંયુતાન્ ।
સસુરાસુરગન્ધર્વકિન્નરોરગમાનવાન્ ॥

મેરુમન્દરકૈલાસમહેન્દ્રમલયાચલાન્ ।
સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાંશ્ ચ સઙ્ખ્યયા દશભાસુરાન્ ॥

તેષુ તત્પ્રતિબિમ્બાભાઃ પદ્મકોશાધિવાસિનઃ ।
રાજહંસરથારૂઢાસ્ સંસ્થિતા દશપદ્મજાઃ ॥

પૃથક્સ્થિતેષુ દશસુ તેષૂદ્યદ્ભૂતપઙ્ક્તિષુ ।
જ્વલજ્જ્વાલેષુ દીર્ઘેષુ જગત્સૂજ્જ્વલદીપ્તિષુ ॥

પ્રવહન્તિ મહાનદ્યઃ પ્રધ્વનન્તિ તથાબ્ધયઃ ।
પ્રતપન્ત્ય્ ઉષ્ણરુચયઃ પ્રસ્ફુરન્ત્ય્ અમ્બરે ઽનિલાઃ ॥

દિવિ ક્રીડન્તિ વિબુધા ભુવિ ક્રીડન્તિ માનવાઃ ।
દાનવા ભોગિનશ્ ચૈવ પાતાલેષુ સુખં સ્થિતાઃ ॥

કાલચક્રપરિપ્રોતાષ્ ષટ્ છુભાસ્ સકલર્તવઃ ।
યથાકાલં ફલપૂર્ણાં ભૂષયન્ત્ય્ અભિતો મહીમ્ ॥

પ્રૌઢિં શુભાશુભાચારસ્થિતયઃ કકુભાં પ્રતિ ।
નરકસ્વર્ગફલદાસ્ સર્વત્ર સમુપાગતાઃ ॥

ભોગમોક્ષફલાર્થિન્યસ્ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ ।
સમીહિતં યથાકાલં પ્રયતન્તે યથાક્રમમ્ ॥

સપ્તલોકાસ્ તથા દ્વીપાસ્ સમુદ્રા ગિરયસ્ તથા ।
અવેક્ષમાણાઃ કલ્પાન્તં સ્ફુરન્ત્ય્ ઉરુતરારવમ્ ॥

ક્વચિદ્ રાત્રિત્વમ્ આયાતં ક્વચિત્ સ્થિરતયા સ્થિતમ્ ।
સ્થિતં પર્વતકુઞ્જેષુ તમસ્ તેજોલવદ્રુતમ્ ॥

નભોનીલોત્પલસ્યાન્તર્ ભ્રમદભ્રમધુવ્રતમ્ ।
પ્રસ્ફુરત્તારકાજાલં કેસરાપૂરતાં ગતમ્ ॥

કલ્પાન્તઘનનીહારો મેરુકુઞ્જેષુ સંસ્થિતઃ ।
શલ્મલેર્ અમલં તૂલમ્ અષ્ઠીલાકોટરેષ્વ્ ઇવ ॥

લોકાલોકાદ્રિરશનાં રણદર્ણવઘુર્ઘુરામ્ ।
તમઃખણ્ડેન્દ્રનીલાઢ્યાં નિજરત્નવિરાજિતામ્ ॥

દધાના વસુધા ભૂતરવકાકલિઘુઙ્ઘુમામ્ ।
સંસ્થિતા ભુવનાભોગે સ્વાન્તઃપુર ઇવાઙ્ગના ॥

ગૌરાહઃપઙ્ક્તિમધ્યસ્થરજનીરાજિરાજિતાઃ ।
પદ્મોત્પલસ્રજ ઇવ લક્ષ્યન્તે વત્સરશ્રિયઃ ॥

બહુગર્ભવિભાગસ્થભૂતલોકાઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
તેજોઽરુણા વિલોક્યન્તે દાડિમાનીવ ષણ્ડકે ॥

ત્રિપ્રવાહા ત્રિપથગા કૃત્વોર્ધ્વાધોગમાગમા ।
જગદ્યજ્ઞોપવીતાભા સ્ફુરન્તીન્દુકલામલા ॥

ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તિ શીર્યન્તે પ્રોદ્ભવન્તિ ચ ।
દિગ્લતાસુ તડિત્પુષ્પા વાતાન્તે મેઘપલ્લવાઃ ॥

ગન્ધર્વનગરોદ્યાનવિમાનાવલિમાલિતા ।
સમુદ્રભૂમિનભસાં પદવી પ્રવિરાજતે ॥

લોકાન્તરેષુ સઙ્ઘેન દેવાસુરનરોરગાઃ ।
ઉદુમ્બરેષુ મષકા ઇવ ઘુઙ્ઘુમિતાસ્ સ્થિતાઃ ॥

યુગકલ્પક્ષણલવકલાકાષ્ટાકલઙ્કિતઃ ।
કાલો વહત્ય્ અકલિતસ્ સર્વનાશપ્રતીક્ષકઃ ॥

એવમ્ આલોક્ય શુદ્ધેન પરેણ સ્વેન તેજસા ।
ભૃશં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ કિમ્ એતત્ કથમ્ ઇત્ય્ અહમ્ ॥

કથં માંસમયેનાક્ષ્ણા યન્ ન પશ્યામિ કિઞ્ચન ।
તન્ માયાજાલમ્ અતુલં પશ્યામિ મનસામ્બરે ॥

અથાલોક્ય ચિરં કાલં મનસૈવાહમ્ અમ્બરાત્ ।
અર્કં તસ્માજ્ જગજ્જાલાદ્ એકમ્ આનીય પૃષ્ટવાન્ ॥

આગચ્છ દેવદેવેશ ભો ભાસ્કર મહાદ્યુતે ।
સ્વાગતં તે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રોક્તં મયાસૌ કથિતો ઽપ્ય્ અથ ॥

કસ્ ત્વં કથમ્ ઇદં જાતં જગદ્ એકં જગન્તિ વા ।
યદિ જાનાસિ ભગવંસ્ તદ્ એતત્ કથયાનઘ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો મામ્ અસાવ્ અર્કસ્ સમ્પરિજ્ઞાતવાન્ અથ ।
નમસ્કૃત્યાભ્યુવાચેદમ્ અનિન્દ્યપદયા ગિરા ॥

અસ્ય દૃશ્યપિશાચસ્ય નિત્યં કારણતામ્ અપિ ।
ગતઃ કસ્માન્ ન જાનીષે કિં મામ્ ઈશ્વર પૃચ્છસિ ॥

અથ મદ્વાક્યસન્દર્ભે લીલા ચેત્ તવ સર્વગ ।
અચિન્તિતાત્ સમુત્પન્નં તચ્ છૃણુ ત્વં વદામ્ય્ અહમ્ ॥

સદ્ અસદ્ ઇતિ કલાભિર્ આતતં સદ્ ભ્રમભરભેદવિમોહદાયિનીભિઃ ।
પ્રવિતતરચનાભિર્ ઈશ્વરાત્મ પ્રવિલસતીહ મનો મહન્ મહાત્મન્ ॥